فرقه های موجود مذهب شیعه منحصر در امامیه اثنا عشریه، زیدیه و اسماعیلیه است که در مسائل اعتقادی و فقهی در بین آنها اختلافات قابل توجهی وجود دارد. همانگونه که مسلمانان در اثر اختلاف و عوامل مختلف به فرقه های مختلف تبدیل شده اند، پیروان مذهب شیعه نیز با همین عوامل اختلاف نموده و فرقه هایی را با انشعاب از مذهب شیعه به وجود آوردند. هرچند بیشتر فرقه های که در سال های اولیه به وجود آمده بودند، منقرض شده و از بین رفته اند. در این نوشته به تاریخ و چگونگی انشعابات مذهب شیعه به صورت مختصر اشاره شده است.
شیعه در لغت بر دو معنا اطلاق می شود، یكی توافق و هماهنگی دو یا چند نفر بر مطلبی، و دیگری پیروی كردن فردی یا گروهی، از فرد یا گروهی دیگر.(1) در اصطلاح به آن عده از مسلمانان گفته می شود كه به خلافت و امامت بلافصل علی (علیهالسلام) معتقدند، و بر این عقیده اند كه امام و جانشین پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ از طریق نص شرعی تعیین می شود، بنابراین امامت حضرت علی (علیهالسلام) و دیگر امامان شیعه از طریق نص شرعی ثابت شده است.(2)
در تاریخ شیعه، فرقه هایی پدید آمده است كه بسیاری از آنها منقرض شده اند، و بحث درباره آنها فایده چندانی ندارد. فرقه های شیعه كه هم اكنون موجودند عبارتند از: شیعه اثنا عشریه، شیعة زیدیه، و شیعة اسماعیلیه، كه درباره هر یك از آنها به اختصار بحث خواهیم كرد. اما قبل از آنكه توضیحی درباره این فرقه ها داده شود، به بررسی اجمالی سیر تاریخ تشیع و انشعابات پرداخته می شود:
«مذهب شیعه» در زمان سه پیشوای اول از پیشوایان اهل بیت (حضرت امیر المومنین علی (علیهالسلام) و حسن بن علی (علیهالسلام) و حسین بن علی (علیهماالسلام) هیچ گونه انشعابی نپذیرفت ولی پس از شهادت امام سوم، اكثریت شیعه به امامت حضرت علی بن الحسین (علیهماالسلام) (امام سجاد) قائل شدند و اقلیتی معروف به «كیسانیه» پسر سوم حضرت علی (علیهالسلام) (محمد بن حنفیه) را امام دانستند و معتقد شدند كه محمدبن حنفیه پیشوای چهارم و همان مهدی موعود (عج) است كه در كوه رضوی غایب شده و روزی ظاهر خواهد شد! پس از رحلت امام سجاد (علیهالسلام) اكثریت شیعه به امامت فرزندش امام محمد باقر (علیهالسلام) معتقد شدند و اقلیتی به زید شهید كه پسر دیگر امام سجاد (علیهالسلام) بود گرویدند و به «زیدیه» موسوم شدند. پس از رحلت امام محمد باقر (علیهالسلام) شیعیان وی به فرزندش امام جعفر صادق (علیهالسلام) ایمان آوردند و پس از درگذشت آن حضرت، اكثریت آنان، فرزندش امام موسی كاظم (علیهالسلام) را امام هفتم دانستند و جمعی اسماعیل پسر بزرگ امام ششم را ـ كه در حال حیات پدر بزرگوارش درگذشته بود ـ امام گرفتند و از اكثریت شیعه جدا شده به نام «اسماعیلیه» معروف شدند و بعضی پسر دیگر آن حضرت، «عبدالله افطح» را به امامت پذیرفتند و «فطحیه» نام گرفتند. و بعضی فرزند دیگرش «محمد» را پیشوا گرفتند و بعضی در خود آن حضرت توقف كرده آخرین امامش پنداشتند. پس از شهادت امام موسی كاظم (علیهالسلام) اكثریت شیعه فرزندش امام رضا (علیهالسلام) را امام هشتم دانستند و برخی در امام هفتم توقف كردند كه به «واقفیه» معروف شدند.
پس از امام هشتم تا امام دوازدهم كه پیش اكثریت شیعه «مهدی موعود» است، انشعاب قابل توجهی به وجود نیامده و اگر وقایعی نیز در شكل انشعاب پیش آمده، چند روز بیش نپاییده و خود به خود منحل شده است، مانند این كه «جعفر» فرزند امام دهم پس از رحلت برادر خود «امام یازدهم» دعوی امامت كرد و گروهی به وی گرویدند، ولی پس از چند روز متفرق شدند و «جعفر» نیز دعوی خود را تعقیب نكرد و همچنین اختلافات دیگری در میان رجال شیعه در مسائل علمی كلامی و فقهی وجود دارد كه آنها را انشعاب مذهبی نباید شمرد.(3)
1. شیعة اثنا عشریه:
اكثریت مذهب شیعه را شیعه امامیه یا اثنی عشریه تشكیل می دهد، از آنجا كه آنان جانشینان پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ را دوازده نفر می دانند، اثنا عشریه (دوازده امامی) نامیده شده اند. نام و خصوصیات امامان دوازده گانه در احادیثی كه از پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ روایت شده بیان گردیده است.(4) شیعه اثنا عشریه بر مسئله امامت تاكید خاصی داشته و عصمت امام و افضلیت او را بر دیگر افراد امت اسلامی بسیار مهم و اساسی می داند. و از طرفی، امامت را، پس از سه امام نخست، منحصر در فرزندان امام حسین (علیهالسلام) می داند. با توجه به این عقاید ویژه درباره امامت، به «امامیه» شهرت یافته است.(5) شیعه اثنا عشریه می گویند: تعلیمات ظاهری قرآن ـ كه احكام و قوانین شریعت می باشد و رونق بخش حیات معنوی بشر است ـ دارای اصالت و اعتبار است و تا قیامت، فسخ نخواهد شد و این احكام و قوانین را از راه اهل بیت(علیهم السّلام) باید به دست آورد و بس.(6)
شیعه امامیه در كشورهایی مانند: ایران، افغانستان، عراق، پاكستان، هند، لبنان، بحرین بطور اكثریت دهها میلیونی زندگی می كنند و بطور پراكنده در بعضی از كشورهای عربی و تركیه و… به سر می برند. (7)
2. مذهب زیدیه:
تاریخ پیدایش زیدیه، به قرن دوم هجری باز می گردد. آنان پس از شهادت امام حسین (علیهالسلام) زید شهید فرزند امام زین العابدین (علیه السلام) را امام می دانند، و امام زین العابدین را تنها پیشوای علم و معرفت می شمارند، نه امام به معنی رهبر سیاسی و زمامدار اسلامی، زیرا چنان كه شرح آن خواهد آمد، یكی از شرایط امام از نظر آنان، قیام مسلحانه بر علیه ستمگران است. مذهب زیدیه در روزگار ما پیروانی دارد. «اكثریت شیعیان زیدی در كشور یمن زندگی می كنند.» (8)
امامت از دیدگاه زیدیه:گرچه زید در مساله امامت عقیده ای بر خلاف عقیده امامیه اثنی عشریه نداشت. ولی فرقه زیدیه در مسالة امامت عقیده ویژه ای دارند،آنان برای امامت شرایط زیر را لازم دانسته اند:
1. از اولاد فاطمة زهرا ـ سلام الله علیها ـ باشد. زیرا پیامبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) فرموده است: «المهدی من ولد فاطمه».
2. عالم به شریعت باشد تا بتواند مردم را به احكام دینی هدایت نماید و موجب گمراهی آنان نشود.
3. زاهد باشد تا به احوال مسلمانان چشم طمع نورزد.
4. شجاع باشد تا از جهاد با دشمنان نگریزد و سبب پیروزی آنان بر حق نگردد.
4. آشكارا به دین خدا دعوت كند و برای یاری دین خدا قیام مسلحانه كند.
به عقیده آنان پیامبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) و ائمه (علیهم السّلام) بعد از او تصریح كرده اند كه هر كسی دارای صفات یاد شده باشد، امام خواهد بود و اطاعت او بر مسلمانان واجب است و این مطلب را «نص خفی» نامیده اند. (9)
فرقه های زیدیه:مشهورترین فرقه هایی زیدیه عبارتند از: 1. جارودیه 2. سلیمانیه یا جریریه 3. صالحیه و بتریه.
بنا به آنچه گفته اند «زیدیه» در اصول اسلام، مذاق معتزله و در فروع، فقه ابی حنیفه رئیس یكی از چهار مذهب اهل سنت را دارد، اختلافات مختصری نیز در پاره ای از مسائل در میانشان هست. (10)
3. مذهب اسماعیلیه:
یكی از فرقه های معروف مذهب شیعه فرقه اسماعیلیه است. این فرقه تاریخی بسیار پر ماجرا دارد و انشعابات گوناگونی در آن پدید آمده است. ظهور اسماعیلیه در حوالی نیمه قرن اول هجری پس از شهادت امام جعفر صادق (علیهالسلام) باز می گردد. آنان كسانی بودند كه اسماعیل (101 ـ 138 هـ ) بزرگترین فرزند امام صادق (علیهالسلام) كه در زمان حیات پدر درگذشت را امام دانستند، این فرقه بعدها به گروهای تقسیم شدند كه برخی منقرض گردیدند و برخی تا زمان حاضر همچنان باقی اند و معروف ترین آن ها عبارت اند از فرقه مستعلیه یا بهره و فرقه نزاریه یا آغاخانیه.
فرق كلی میان شیعه دوازده امامی و شیعه اسماعیلی این است كه اسماعیلیه معتقدند كه امام به دور هفت گردش می كند و نبوت در حضرت محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ ختم نشده است، و تغییر و تبدیل در احكام شریعت، بلكه ارتفاع اصل تكلیف خاصه به قول باطنیه مانعی ندارد، بر خلاف شیعه دوازده امامی كه حضرت محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ را خاتم الانبیاء می دانند و برای او دوازده وصی و جانشین قائلند، و ظاهر شریعت را معتبر و غیر قابل نسخ می دانند و برای قرآن كریم هم ظاهر و هم باطن اثبات می كنند. (11)
اسماعیلیه در سوریه و در ایران در كهك و محلات قم و بیرجند و قاین خراسان و در افغانستان در بلخ و بدخشان و در آسیای مركزی در خوجند و قره تكین هستند، در هند و پاكستان بیش از دیگر جاها مراكز اسماعیلیه وجود دارد و در محل هایی به نام اجمیر و مرواره و راجپوتانه و كشمیر و بمبئی و بروده و كورج فراوانند. (12)
به هر حال، شیعه به عنوان پیروان علی بن ابی طالب (علیهالسلام) و معتقدان به امامت بلافصل او پس از رحلت پیامبر (صلّی الله علیه و آله) هم چنان بر عهد خود با آن امام كه در روز غدیر و با حضور پیامبر (صلّی الله علیه و آله) بسته بودند پایبند ماندند. البته روایات متعددی وجود دارد كه لفظ شیعه در زمان حیات پیامبر (صلّی الله علیه و آله) بر چهار تن از صحابه اطلاق می شد كه عبارت بودند از: سلمان، مقداد، ابوذر و عمار یاسر. (13) این افراد از جمله كسانی هستند كه علی (علیهالسلام) را خلیفه بلافصل پیامبر (صلّی الله علیه و آله) می دانستند و با توجه به اینكه نظریه شیعه در مسئلة امامت به نصوص كتاب و سنت مستند گردیده است، می توان گفت: تشیع، در حقیقت همان اسلام است كه فرقه های دیگر به دلیل عهد شكنی و كنارگذاشتن جانشین پیامبر (صلّی الله علیه و آله) از بدنه اصلی آن جدا شده اند.
پی نوشت:
- لسان العرب. كلمة تشیع، ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی بر علم كلام، انتشارات درالفكر، چاپ اول، 1378، ص 179، به نقل از المیزان، ج 17، ص 147.
- مفید، اوائل المقالات، ص 35، درآمدی بر علم كلام، ص 179.
- طباطبائی، محمد حسین، شیعه در اسلام، انتشارات نشر قدس رضوی، چاپ سوم، 1383، ص79.
- ر.ك: سبحانی، جعفر، پیشوایی از نظر اسلام، انتشارات مكتب اسلام، چاپ اول، 1374، ص 249.
- درآمدی بر علم كلام، ص 180.
- شیعه در اسلام، ص 92.
- مظفر، غلام محمد حسین، تاریخ شیعه، ترجمة دكتر سید محمد باقر، حجتی، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، 1368، ص140 به بعد.
- مشكور محمد جواد. فرهنگ فرق اسلامی، انتشارات آستان قدس، چاپ دوم، 1372، ص216.
- مدخل علم كلام، ص 208.
- شیعه در اسلام، ص82 به نقل از ملل و نحل شهرستانی و كامل ابن اثیر.
- شیعه در اسلام. ص 92.
- فرهنگ فرق اسلامی، ص 51.
- مدخل علم كلام، ص 182.
منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات حوزه.
