دروغگویی کودکان و شیوه صحیح رفتار با کودک دروغگو

دروغگویی کودکان، یک پدیده رایج است که اغلب به عنوان بخشی از رشد و تکامل کودک رخ می دهد. در حالی که دروغگویی کودکان می تواند نگران کننده باشد، در بسیاری از موارد یک مرحله موقتی است که با درک و راهنمایی والدین قابل حل است.

تعریف دروغگویی کودکان

دروغگویی یعنی زمانی که کودک به عمد، واقعیت را تحریف یا چیزی را از دیگران پنهان کند؛ اما همه‌ حرف های نادرست کودک دروغ محسوب نمی شوند.

گاهی اوقات کودکان چیزی را به خاطر ترس یا اضطراب پنهان می کنند. برای مثال، اگر گلدانی بشکند و کودک بگوید «من نبودم»، این رفتار ممکن است از ترس تنبیه باشد. گاهی نیز کودکان تخیل خود را در حرف هایشان وارد می کنند؛ مثلاً می گویند «بابام پلیس است»، در حالی که شغل پدر چیز دیگری است. در چنین مواردی، این صحبت ها معمولاً ناشی از تخیل کودک هستند و نیازی به واکنش جدی ندارند.

دروغگویی کودکان، شامل پنهان کاری، نگفتن حقیقت، مخفی شدن، اجتناب از پاسخ دادن و تحریف واقعیت می شود. کودکان معمولا زمانی دروغ می گویند که تحت فشار قرار بگیرند؛ در نتیجه برای رهایی از تحمل فشار و آسیب توسط دیگران، دروغ می گویند.

دروغگویی کودکان می تواند نشانه ای از اضطراب و استرس بالا یا نارضایتی از شرایط زندگی باشد. والدین برای جلوگیری از بروز مشکلات ناشی از دروغگویی کودکان، باید ضمن توجه به رفتار های کودک، برای فراهم کردن یک محیط آرامبخش و به دور از اضطراب تلاش کنند.

انواع دروغگویی کودکان

بعضی از دروغ ها، جدی تر هستند و پدر و مادر باید واکنش جدی نسبت به آن ها نشان دهند؛ مثلا اگر کودک برای فرار از مسئولیت تکالیف مدرسه بگوید: «معلم گفت تکالیف نداریم» یک دروغ واقعی و مهم محسوب می شود که ارتباطی به خیالپردازی هم ندارد. اگر این نوع دروغ ها بدون برخورد مناسب باقی بمانند، زمینه ساز دروغ های بزرگتر خواهند شد و به عادت مخرب دروغگویی منجر می شوند.

در این مواقع، والدین می توانند به جای تنبیه شدید، با کودک صحبت کنند و اهمیت صداقت را توضیح دهند. همچنین باید پیامدهای طبیعی این دروغ را به او نشان دهند؛ مثلاً برای کودک توضیح دهند وقتی معلم متوجه شود که تکالیف انجام نشده، چه مشکلاتی به وجود می آید.

تشخیص تفاوت بین دروغ عمدی و تخیل کودک برای پدر و مادر اهمیت بسیاری دارد و در نوع واکنش آنها تأثیر دارد. دروغ های عمدی و جدی نیاز به بررسی و مدیریت دارند؛ اما تخیل کودک، بخشی از فرآیند رشد و یادگیری اوست و نباید سرکوب شود. فقط باید به کودک نشان دهید که می دانید صحبتش ناشی از خیالپردازی اوست و حرفش را باور نکرده اید.

سن شروع دروغگویی کودکان

دروغگویی کودکان در سنین مختلف، می تواند به دلایل متفاوتی رخ دهد. رایج ترین سن دروغگویی کودکان، سن ۳ سالگی است، مرحله ای از رشد کودک که توانایی های شناختی او، مانند «نظریه ذهن» در حال شکل گیری است. نظریه ذهن موجب می شود که کودک بتواند افکار و احساسات دیگران را درک کند و بفهمد که دیدگاه و احساس دیگران می تواند متفاوت با او باشد؛ در نتیجه کودکان می توانند از سنین ۴ سالگی اقدام به دروغگویی کنند.

دروغگویی کودکان ۴ ساله و کوچکتر، معمولا بسیار ابتدایی است و کودک ممکن است به دلیل فراموشی جزئیات یا امتحان کردن رفتار پنهان کاری، دروغ بگوید؛ اما هر چه سن کودک افزایش یابد، دروغگویی شکل جدی تری به خود گرفته و مسائل بیشتری را ایجاد خواهد کرد.

رایج ترین دلیل دروغگویی کودک دبستانی، جلوگیری از به دردسر افتادن است و می تواند مشکلاتی همچون بی خبر بودن از شرایط تحصیلی، خوب یا بد بودن دوستان مدرسه و رفتار هایی که کودک در مدرسه یا خارج از آن انجام می دهد را شامل شود. دروغگویی کودک ۹ ساله می تواند آسیب های زیادی را برای کودک و اطرافیانش به همراه داشته باشد. مثل کودکی که به دلیل ترس از والدین، بدرفتاری ها یا سوء استفاده ای که از او شده را مخفی می کند.

علائم و نشانه های دروغگویی در کودکان

علائم و نشانه های دروغگویی کودکان، شامل اضطراب و ناتوانی در بیان صریح موضوع اتفاق افتاده است؛ اما دروغگویی کودکان، علائم دیگری هم دارد که آگاهی از آن ها به شناسایی رفتار های پنهان کارانه و دروغگویی کمک می کند. مهمترین علائم و نشانه های دروغگویی در کودکان عبارتند از:

1-گفته های غیر واقعی و بی ربط به واقعیت
2-استرس و اضطراب هنگام دروغ گفتن
3-اجتناب از تماس چشمی
4-رفتار دفاعی یا تلاش برای اتهام زدن به دیگران
5-تغییرات جسمانی و افزایش رفتار های پرخاشگرایانه
6-عدم ارائه جزئیات هنگام بیان توضیحات
7-تاخیر یا تردید در پاسخ
8-تغییر در رفتار مانند احساس پنهان کردن یک موضوع
9-فراموشی کودک نسبت به جزئیات

علل دروغگویی کودکان

دروغگویی کودکان، دلایل مختلفی دارد. پیدا کردن علت دروغگویی کودک، به والدین کمک می کند واکنش درست و منطقی نشان دهند و به جای سرزنش یا تنبیه، راهی برای حل این مشکل پیدا کنند. اگر کودک به خاطر مشکلی در رابطه عاطفی با پدر و مادر یا اضطراب و فشار روانی دروغ بگوید، با حل کردن ریشه این مشکل، پنهانکاری های او هم به پایان می رسد. در ادامه به مهمترین علل دروغگویی کودکان اشاره می کنیم:

1-ترس از تنبیه

یکی از شایع ترین دلایل دروغگویی کودکان، ترس از تنبیه است. وقتی کودکان می دانند که اگر حقیقت را بگویند تنبیه می شوند، به دروغ می گویند و حقیقت را پنهان می کنند؛ مثلاً اگر چیزی را خراب کنند، ممکن است بگویند: «من این کار را نکردم»؛ یا اگر در امتحانات مدرسه نمره کمی بگیرند، سعی می کنند برگه امتحانی خود را از پدر و مادر پنهان کنند و بگویند نمره شان خوب شده است.

اگر فرزند شما فقط درباره اشتباهاتش دروغ می گوید، احتمالا از تنبیه می ترسد. پس به او نشان دهید که اشتباه کردن اشکالی ندارد. اگر اشتباهی کرد، به جای تنبیه کردن کودک و فریاد زدن، راه درست کردن مشکل را به او آموزش دهید و هر بار که خودش اشتباهش اعتراف کرد، صداقت او را تشویق کنید.

2-جلب توجه

بعضی از کودکان برای جلب توجه والدین، سایز بزرگترها یا حتی همسالانشان دروغ می گویند. این رفتار معمولاً در کودکانی دیده می شود که احساس می کنند به اندازه کافی توجه دریافت نمی کنند؛ مثلا ممکن است بگویند «امروز در مدرسه جایزه گرفتم»، حتی اگر چنین اتفاقی نیفتاده باشد. این دسته از دروغ ها به خوبی نشان می دهند که کودک نیاز به توجه بیشتری دارد.

البته این بدین معنا نیست که به محض شنیدن دروغ های کودک، به او توجه نشان دهید. این دسته از دروغ ها فقط یک هشدار هستند! برای از بین رفتن این نوع دروغگویی کودک، بیشتر با او وقت بگذرانید. به موفقیت های کوچک او اهمیت بدهید و برای او هدیه های بی مناسبت بخرید.

3-تقلید و الگوبرداری

کودکان از رفتار بزرگترها الگو می گیرند. اگر کودک شاهد باشد که والدین یا اطرافیان دروغ می گویند، ممکن است این رفتار را تقلید کند. حتی دروغ های کوچک، مثل وعده های نادرست به کودک، یک الگو برای اوست و او هم دروغگویی را تقلید خواهد کرد.

برای اینکه چنین مشکلی پیش نیاید، همیشه با کودک صادق باشید. اگر وعده ای دادید که بعدا نتوانستید به آن عمل کنید، دلیل را برای کودک توضیح دهید و در اولین فرصت به قول خود عمل کنید. مطمئن شوید فرزندتان شما یا سایر کسانی که در ذهن او الگو هستند را به عنوان افراد دروغگو نمی شناسد!

4-تخیل و خیالپردازی

تخیل قوی، یکی دیگر از دلایل دروغگویی کودکان است که پیش از این هم به آن اشاره کردیم. کودکان در بازه سنی ۳ تا ۶ سالگی، به طور طبیعی دوست دارند داستان بسازند و واقعیت را با تخیل خود ترکیب کنند. این نوع دروغ، بیشتر نشان دهنده خلاقیت کودک است تا نیت بد.

اگر چنین دروغ هایی از کودک شنیدید، خیالپردازی او را تشویق کنید، اما نشان دهید که واقعیت با داستان تفاوت دارد و شما واقعیت را می دانید؛ مثلاً اگر می گوید: «من می توانم پرواز کنم»، بگویید: «خیلی جالبه! بیا با هم ببینیم چطور می توانیم داستانی در این باره بنویسیم.»

5-فشار اجتماعی و رقابت با همسالان

گاهی کودکان برای هماهنگ شدن با دوستان خود یا جلب تأیید آنها دروغ می گویند. مثلا ممکن است درباره داشتن یک اسباب بازی خاص یا رفتن به یک مکان خاص دروغ بگویند. این مسئله بیشتر از اعتماد به نفس کودکان ناشی می شود. اگر متوجه شدید فرزندتان در جمع دوستان خود چنین دروغ هایی می گوید، به جای دعوا کردن، دلیل کارش را از او بپرسید و از او بخواهید تا احساساتش را توضیح دهد و آنها را ابراز کند. به فرزندتان بگویید که واقعیت او و زندگی اش به اندازه کافی خوب است و برای جلب توجه، نیازی به دروغ گفتن ندارد.

6-دستیابی به خواسته ها

کودکان ممکن است با دروغ گفتن تلاش کنند تا به خواسته های خود دست پیدا کرده و اتفاقات را به نحوی تغییر دهند که مورد تایید آنهاست. با این کار احساس می کنند که کنترل امور را به دست دارند و می توانند با دروغگویی آنچه را که می خواهند بدست آورند.

وظیفه والدین درقبال دروغگویی کودکان برای بدست آوردن خواسته ها این است که ضمن توضیح دلایل کافی، کودک را نسبت به شرایطی که دوست ندارند، قانع کنند. مثلا کودکی که از خوردن خوراکی های قندی منع شده است، به دروغ می گوید که بستنی نخورده تا بتواند دوباره بستنی بخورد.

7-اجتناب از سرزنش

والدین باید این نکته را مد نظر داشته باشند که کودکانشان در حال تجربه کردن زندگی بوده و ممکن است رفتار های اشتباه و ناپسند داشته باشند؛ لذا نباید در سرزنش و نصیحت کودک، زیاده روی کنند. سرزنش کردن، یکی از علل دروغگویی کودکان است و باعث ایجاد احساس ناکافی و دوست داشتنی نبودن در کودک می شود. سرزنش کردن کودکان بابت رفتار ها و کارهایشان موجب می شود تا در دفعات بعدی موضوعات و اتفاقات رخ داده را سانسور کرده و پنهان کاری داشته باشند.

8-احساس شرم یا خجالت

یکی از علل دروغگویی کودکان، تجربه احساس شرم و خجالتی بودن و کمرویی آنهاست. اگر کودک نسبت به گفتن واقعیت احساس خجالت زدگی داشته باشد، ممکن است دست به دروغگویی بزند تا از عزت نفس خود حفاظت نماید. یک دلیل دروغگویی کودک ۸ ساله می تواند احساس شرم باشد؛ زیرا از سن ۷ سالگی به بعد احساس خجالت و شرم در کودکان بیشتر از قبل تجربه می شود؛ مثلا کودک ممکن است به دلیل احساس خجالت از والدین نسبت به حرف زدن درباره کاری که با دوستانش انجام داده است، دروغ بگوید.

9-ابراز مخالفت با والدین

گاهی اوقات یکی از راه های ابراز مخالفت کودک و نشان دادن کسب استقلال به والدین، دروغگویی است. در این حالت کودک برای آن که مخالفت و خشم خود نسبت به رفتار یا تصمیمات والدین نشان دهد یا ثابت کند که فردی مستقل است، دروغ می گوید. برای جلوگیری از دروغگویی کودک به علت نشان دادن نارضایتی، می توان نظرش را درباره مسائلی که با سنش مرتبط است جویا شد و دیدگاه کودک را در تصمیم گیری های مختلف در نظر گرفت.

10-اجتناب از سوء استفاده و آزار

زمانی که کودک تحت آزار و سوء استفاده جنسی، جسمی و عاطفی قرار گرفته و در مورد افشای آن ها تهدید شده باشد، برای اجتناب از آسیب مجدد، دروغ می گوید. یکی از موارد آسیب زای دروغگویی، پنهان کردن رفتار هایی است که دیگران با کودک انجام داده و او به دلیل ترس، آن ها را مخفی می کند. با فراهم کردن یک شرایط خانوادگی امن، کودک می تواند بدون ترس مشکلاتش را نزد والدین یا اعضای خانواده بیان کند.

11-نگرانی در مورد محبوبیت

یکی از دلایل دروغگویی کودکان دبستانی و سنین بالاتر، نگرانی در مورد میزان محبوبیت بین همسالان است. کودکان در محیط های غیر از خانه مانند مدرسه، پارک و کوچه، معمولا جمع های دوستانه ای تشکیل می دهند که برای ورود به آنها باید نظر اعضای گروه را جلب کنند.

به همین دلیل احتمال دارد که کودک برای از دست ندادن محبوبیت و نظر مثبت همسالانش، اقدام به دروغگویی کند. کودک احساس می کند که با نگفتن واقعیت می تواند نظر همسالانش را جلب و خود را فردی محبوب بداند.

12-شیطنت و کنجکاوی

علت دروغگویی کودکان می تواند شیطنت و کنجکاوی آنها درباره رفتار دیگران در مواجهه با پنهان کاری باشد. کودک کنجکاو با نگفتن واقعیت، تلاش می کند تا افراد را تحریک کرده و برخورد آنها را مشاهده کند. بنابراین گاهی اوقات دروغگویی بچه ها، لزوما دلیلی عمدی و به شکل فریب دادن نیست. اطرافیان برای کاهش این رفتار، نباید هنگام شنیدن دروغ توسط کودک، واکنش شدیدی از خود نشان دهند که کودک را ترغیب به تکرار رفتارش می کند.

13-محافظت از دیگران

دلیل دروغگویی کودکان، می تواند محافظت از دیگران مانند اعضای خانواده یا دوستان باشد. کودک ممکن است برای حفاظت از مادر خود در برابر رفتار های پرخاشگرایانه پدر، اقدام به دروغگویی کند یا در مدرسه به دروغ بگوید کار اشتباه را او انجام داده تا از دوستانش محافظت کند. بچه ها با دروغ گفتن سعی می کنند تا توجه افراد به سمت خود جلب کرده و مانع آسیب رسیدن به عزیزانشان شوند.

14-آزمودن مرزها و قوانین

دروغ گفتن بچه ها می تواند راهی برای محک زدن مرزها و قوانین باشد. کودک با دروغگویی تلاش می کند تا ببیند که تا کجا می تواند پنهان کاری داشته باشد و نتیجه دروغ گفتنش چه خواهد بود. دروغ گفتن کودکان، نوع و شدت واکنش اطرافیان نسبت به تحریف واقعیت را برای کودک مشخص می کند و به آنها نشان می دهد که چقدر می توانند وارد مرزهای دیگران شده و از قوانین سرپیچی کنند.

15-امتحان یک رفتار جدید

یکی دیگر از علل دروغگویی کودکان، امتحان کردن رفتار جدیدی است که به تازگی در او شکل گرفته است. یک بچه ۳ ساله ممکن است با دهانی پر از شکلات، به شما بگوید که به شکلات های روی میز دست نزده است. دروغگویی، یک تجربه تازه و جالب برای کودکانی است که فهمیده اند می توانند چیز ها را از دیگران مخفی کنند. کودکان با مخفی کردن چیزها از افراد، کنجکاوی اطرافیان خود را سنجیده و دوست دارند که واکنش آنها را ببینند.

16-تاثیر همسالان

همسالان تاثیر زیادی در رفتار های کودکان داشته و رفتارهای آنها می تواند علت دروغگویی کودکان ابتدایی و بزرگتر باشد. کودکان معمولا تاثیر زیادی از همسالان خود گرفته و دوست دارند تا شبیه آنها رفتار کنند، از همین رو دوستان کودک می توانند او را تشویق به دروغگویی کنند.

والدین برای جلوگیری از تاثیر منفی همسالان، می توانند بدون دخالت مستقیم، بر کیفیت دوستان فرزند خود نظارت کرده و در صورت مشاهده تاثیر منفی همسالان، کودک خود را از آن کودک یا جمع دوستانه دور کنند.

17-ناتوانی در یادآوری جزییات

ممکن است دروغگویی کودکان، ناشی از ناتوانی آنان در به یاد آوردن جزئیات باشد. کودکان معمولا چیزهای کلی را به ذهن سپرده و توجه زیادی به جزئیات ندارند. به همین دلیل پاسخ های آنها کلی، فاقد جزئیات و سطحی است که می تواند از دید بزرگسالان به عنوان دروغ گفتن برداشت شود. بهتر است والدین از پرسیدن اتفاقاتی که جزئیات زیادی دارد اجتناب کنند تا کودک با عدم بیان نکاتی که یادش نمی آید، برچسب دروغگو نخورد.

18-ناسازگاری ها و اختلالات روانی

ناسازگاری ها و اختلالات روانی کودکان مانند اختلال سلوک، نافرمانی مقابله ای “ADD” و اختلالات اضطرابی همچون فوبیا، یکی از دلایل دروغگویی کودکان است. کودکان مبتلا به اختلال سلوک ممکن است دست به دروغگویی زده و پنهان کاری زیادی داشته باشند.

چنانچه دروغگویی کودکان ناشی از اختلالات روانی و مشکلاتی مانند کمرویی و خجالتی بودن یا نداشتن استقلال باشد، لازم است برای اجتناب بروز مشکلات بیشتر و درمان دروغگویی کودک، از یک روانشناس کودک کمک گرفت.

اهمیت مدیریت دروغگویی کودکان

گاهی والدین فکر می کنند دروغ های کوچک کودکان اهمیتی ندارند و بی تفاوت از آنها عبور می کنند. اما اگر این رفتار مدیریت نشود، به یک عادت ماندگار و مخرب تبدیل می شود و در آینده آنها هم تأثیرات منفی بلندمدت دارد. این افراد وقتی بزرگ می شوند با مشکلاتی مثل کاهش اعتماد اطرافیان، دشواری در برقراری روابط صمیمانه و حتی مشکلات شغلی روبرو خواهند شد. بنابراین، مدیریت این رفتار از سنین پایین، سرمایه‌گذاری روی آینده کودک است.

نکات تکمیلی در مدیریت دروغگویی کودکان

1-کودک باید احساس کند که می تواند بدون ترس از تنبیه، حقیقت را بگوید. برای این کار، والدین باید به جای تنبیه، با کودک همدلی کنند و اشتباهات او را فرصت یادگیری بدانند.

2-در موقعیت های مختلف، به کودک آموزش دهید که راستگویی چه نتایج مثبتی دارد. وقتی کودک حقیقت را می گوید، او را تشویق نموده و برای رفتارهای صادقانه اش، پاداشی کوچک تعیین کنید. به او بگویید که صداقت او ارزشمند است. این کار به او انگیزه می دهد که در آینده هم راستگو باشد.

3-هیچوقت دروغ نگویید. حتی اگر اشتباهی کردید، به آن اعتراف کنید و اجازه دهید فرزندتان ببیند که شما هم اشتباه می کنید و هنگام اشتباه همچنان صادق هستید.

4-هرگز به کودک برچسب «دروغگو» نزنید. با این کار، کودک، خودش را به عنوان یک فرد دروغگو می شناسد، راحت تر دروغ می گوید و دیگر برای صداقت تلاش نمی کند. این برچسب فقط باعث می شود فرزند شما عذاب وجدان داشته باشد، اما تأثیر مثبتی در صداقت او نمی گذارد.

5-از داستانها و مثالهای ملموس برای نشان دادن اهمیت صداقت استفاده کنید و بازی های نقش آفرینی طراحی کنید تا صداقت را به شکلی سرگرم کننده آموزش دهید.

6-دقت کنید که استفاده از راهکارهای مدیریت دروغگویی کودکان به سن کودک هم بستگی دارد. داستان سرایی و بازی های نقش آفرینی برای آموزش صداقت به عنوان ارزش برای کودکان زیر ۵ سال مناسب است و نشان دادن عواقب دروغ و مزایای صداقت برای بچه های بالاتر از ۵ سال جواب می دهد.

جمع بندی

دروغگویی کودکان یعنی زمانی که آنها به عمد، واقعیت را تحریف یا چیزی را از دیگران پنهان کنند. البته باید توجه داشت که بین دروغ عمدی و تخیل کودک (که مرحله ای از رشد کودک است) تفاوت وجود دارد. ضمن اشاره به مهمترین علل دروغگویی کودکان، روشن گردید که اگر والدین محیطی امن و بدون ترس برای ابراز احساسات کودکان خود فراهم کنند، قطعا کمتر شاهد دروغگویی کودکان خود خواهند بود.

منابع اقتباس: مجله سلامتی روان درمان؛ سلام آگاهی؛