سکوت و خاموشی، تمرینی برای تربیت نفس

سکوت و خاموشی، موضوعی است که علاوه بر تاکیدهای فراوان نسبت به آن در متون و آموزه های دینی، در کلام حکما و عرفا نیز از بارتاب وسیعی برخوردار است.

زبان، این عضو کوچک اما پرقدرت، به مثابه سلاحی دو لبه است؛ از یک سو، ترجمان عقل و اندیشه و کلید بیان کمالات وجودی انسان است، تا جایی که خداوند تعلیم بیان را در قرآن کریم در ردیف آفرینش انسان قرار داده است [1] و از سوی دیگر، کم خرج ترین و سریع ترین وسیله ای است که می تواند منشأ گناهان بسیاری باشد و به دلیل سرعت عمل غیرقابل مقایسه اش، می توان آن را به مواد منفجره ای تشبیه کرد که نیاز به مراقبت شدید و دائمی دارد [2]. انتخاب میان سخن گفتن یا خاموشی گزیدن، به صورت یک آزمون دائمی، میزان عقلانیت و قدرت مدیریت نفس انسان را تعیین می کند.

از این رو، کنترل زبان و اختیار سکوت و خاموشی، اصلی اساسی برای دستیابی به کمال و مصونیت از لغزش ها محسوب می شود. در این مقاله به چیستی سکوت، فواید و فضیلت عظیم آن در سیره دینی، و همچنین تبیین سکوت های ممنوعه خواهیم پرداخت.

چیستی و مفهوم سکوت و خاموشی

کلمه سکوت در کتب لغت به معنای خاموش شدن، عدم تکلّم و بی صدایی آمده است [3]. حسن انوری سکوت را بازگو نکردن احساسات، نظر و عقیده یا اطلاعات و ذات ها تعریف می کند [4]. این تعریف ها نشان می دهند که سکوت به معنای صرفِ ترک سخن نیست، بلکه عدم اظهار عقیده یا اطلاعات در مواقعی است که ضرورتی برای آن وجود ندارد.

در منابع اخلاقی، میان سکوت (ترک مطلق کلام) و صمت (ترک سخن گفتن در اموری که هدف درستی را تعقیب نمی کند) تفاوت قائل شده اند و آنچه مورد تأکید دین و عرفان است، همان صمت خردمندانه است که با اندیشه و تعقل توأم باشد. این تأکید نشان می دهد که هر سکوتی موجب خیر نیست، بلکه سکوتی می تواند خیر و برکت برساند که همراه با تفکر و تدبر باشد؛ وگرنه به غفلت و حسرت می انجامد [5].

فضیلت سکوت و خاموشی و فواید آن

سکوت و خاموشی، دارای آثار و برکات عظیمی است و به عنوان دروازه ای به حکمت، وسیله ای برای جلب محبت، و اولین مرتبه از عبادت معرفی شده است [6]. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «آیا می خواهید شما را به عبادتى كه از همه عبادت ها بر بدن آسان تر است خبر دهم؟ سكوت و خوش اخلاقی» [7]. این فضیلت عظیم را می توان در ابعاد مختلف روحی و عملی بررسی کرد:

1. آسایش عقل و سلامت انسان

امام صادق (ع) سکوت و خاموشی را آسایش عقل معرفی می کنند [8]. کسی که خود را مجبور به اظهار نظر در مورد آنچه نمی داند می کند، مغز و اعصاب خود را تحت فشار قرار می دهد تا سخنی بی اساس را سرهم کند و از خجالت رها شود. این تکلّف فکری، موجب فرسایش روحی و مصرف بیجا و پیوسته نیروهای فکری می شود. در مقابل، سکوت و خاموشی، با ذخیره این انرژی های فکری، نیروی عظیمی را برای درک حقایق بزرگ و آرامش بخشی به روح فراهم می آورد.

این آسایش فکری و روحی، انسان را از تکلّف بیجا رها می سازد. از سوی دیگر، سکوت و خاموشی مایه سلامتی انسان از هر حیث است. رسول اکرم (ص) می فرمایند: «خاموشى زبان مايه سلامت انسان است» [9]. کسی که سکوت می کند، از خطا، لغزش و اشتباه محفوظ می ماند [10]؛ زیرا از سخنان بیهوده که ممکن است موجب آزار دیگران و برهم زدن روابط شود، حذر می کند. بدین ترتیب، این خاموشی، سلامتی تن، عقل و آبروی او را در میان مردم تضمین می کند

2. پرده ای برای جاهل و زینت برای عالم

یکی از فواید حیاتی سکوت و خاموشی، جلوگیری از انحراف انسان از راه راست و حفظ آبروی اوست. وقتی انسان در میان مردم برای «خودی نشان دادن» در اموری که درباره آنها جاهل است اظهار نظر می کند، نظرش اشتباه از آب درآمده و برای دفاع از آن، ناچار می شود دست به استدلال های غلط بزند و برای تثبیت عقیده غلط خود نزد مردم، آخرتش را بسوزاند. در اینجاست که  سکوت و خاموشی نقش ساتر را ایفا می کند.

امام صادق (ع) می فرمایند: «سکوت و خاموشی‏ براى شخص جاهل، پرده ساتر و براى عالم، زينت است» [11]. سکوت فرد جاهل، عیوب او را می پوشاند و مانع از یقین دیگران به جهل او می شود. اما سکوت عالم، نشان دهنده وقار، اعتماد به نفس و گزیده گویی است.

3. دوری شیطان و راهنمای حکمت

کسی که ساکت است و از بیهوده گویی حذر می کند، طبیعتاً بیشتر در حال تفکر و تعقل است. این تمرکز فکری، به جای آن که با سخنان لغو و بی هدف پر شود، به مطالعه و افزایش سطح آگاهی اختصاص می یابد تا فرد در برابر شبهات و تله های شیطان آسیب پذیر نباشد.

پیامبر اکرم (ص) در توصیه ای به ابوذر می فرمایند: «بر تو باد كه جز در خوبى سكوت‏ كنى، كه اين كار، شيطان را از تو براند و در كارهاى دينت ياري ات دهد» [12]. این ارتباط مستقیم میان سکوت و راندن شیطان، ریشه در این دارد که شیطان در فضای لغو و پرحرفی رشد می کند. همچنین، سکوت و خاموشی ابزاری برای ریاضت نفس است و موجب قطع شدن هوی و هوس ها، و درک حلاوت و لذت عبادت و مناجات می شود.

در شرح حال پیامبران نیز می خوانیم که حضرت زکریا (ع) به عنوان نشانه استجابت دعا، سه روز سکوت اختیار کرد[13] و پیامبر اسلام (ص) نیز پیش از نزول وحی، روزهای متوالی در غار حرا به سکوت و تفکر می پرداختند. به همین دلیل، عرفا آن را از مقامات بلند سلوک الی الله می دانند.

4. کنترل زبان و عقلانیت

سخن گفتن بی مورد، موجب اتلاف عمر و مانع ذکر و فکر است و انسان را لاابالی بار می آورد و موجب زیاد شدن لغزش ها و شکسته شدن سدّ حیا می شود. از نشانه های عقل و دانایی، کم گویی است؛ زیرا زبان عاقل، در پشت قلب او جای دارد و اول می اندیشد و سپس می گوید؛ اما قلب احمق، پشت زبان اوست و بدون تفکر، هر آنچه بر زبانش جاری شود می گوید [14]. این تفاوت نشان می دهد که زبان، گویای عقل آدمی است.

حضرت علی (ع) این حقیقت را چنین بیان می فرماید: «سخن، مادام كه آن را نگفته ای، در اختیار توست اما همین كه از دهانت خارج شد، تو در اختیار آن هستی. بنابراین زبانت را همچون طلا و نقره ات نگه دار» [15]. این سخن در مقام تمثیل، بیانگر ریسک بزرگ کلام است؛ زیرا یک کلمه می تواند نعمت بزرگی را سلب یا بلا و دردسری را فراهم سازد.

سکوت های بیجا و حرام

با وجود فضیلت بی شمار سکوت و خاموشی، در آموزه های دینی و اخلاقی اسلام، مواردی وجود دارد که سکوت و خاموشی نه تنها فضیلت نیست، بلکه گناه کبیره و تباه کننده آخرت محسوب می شود.

1. سکوت بی تفکر و اندیشه

مهم ترین شرط برای سکوت و خاموشی، همراهی آن با تفکر و تعقل است. حضرت علی (ع) نیکویی ها را در سه خصلت جمع می دانند: نگريستن، سكوت‏، و سخن گفتن، و می فرمایند: «هر سكوتى كه همراه با انديشيدن نباشد، غفلت است» [16]. سکوت و خاموشی بدون تفکر، سرانجام جز حسرت و پشیمانی ندارد.

انسان باید ابتدا به عواقب سکوت خود فکر کند، تا بعدها آه و حسرت بر دلش نقش نبندد. نمونه تاریخی بارز آن، سکوت و خاموشی مردم کوفه در برابر جنایات ابن زیاد ملعون است؛ آنها بدون آن که عواقب سکوت خود را بسنجند و خطری که از جانب حکومت متوجه ایشان بود را در نظر بگیرند، پشت امام (ع) را خالی کردند و در واقع با سکوت و خاموشی خود، عمل ظالم را تأیید و در عمل با او شریک شدند.

2. روزه سکوت (صمت)

روزه سکوت، به معنای نیت کردن برای نگفتن سخن در روزه، در شریعت اسلام حرام و غیرجایز است [17]. این نهی از آن روست که دین اسلام، یک دین اجتماعی است و ارتباط و بیان حقایق را مقدم می شمارد و هر گونه عبادت خودساخته را که از مسیر شرع خارج باشد، منع می کند. حضرت علی (ع) می فرمایند: «روزه وصال (وصل کردن روزه ها بدون افطار) و روزه‏ سكوت‏، در اسلام وجود ندارد» [18]. همچنین پیامبر (ص) نیز روزه همراه با صمت را حرام شمرده اند [19].

3. سکوت و خاموشی بر باطل و ظلم

در مسائلی که به احقاق حق، امر به معروف و نهی از منکر مربوط می شود، سکوت و خاموشی، نه تنها فضیلت ندارد بلکه نشانه ضعف، ترس و یا بی اهمیتی به سرنوشت دیگران است. قرآن کریم بر یاری جستن در راه دین و یاری مظلوم تأکید دارد [20]. اگر انسان شجاعت داشته باشد، باید بر ظلم ساکت ننشیند و به یاری مظلوم بشتابد. حضرت علی (ع) در این باره می فرمایند: «سخن گفتن به حق، بهتر از سكوت بر باطل است» [21].

اگر در مقابل مفاسد و مظالم سکوت کنیم، اصل مسلّم قرآنی امر به معروف و نهی از منکر را نادیده انگاشته ایم [22]. در این گونه موارد، اسلام دستور می دهد که مُهر سکوت شکسته شود و فریاد دادخواهی برآید، چرا که خاموشی در مقابل باطل، به منزله تأیید آن و شراکت در گناه ظالم است.

جمع بندی

فضیلت سکوت و خاموشی، در واقع یک عمل فعال، آگاهانه و انتخابی است که از درون انسان نشأت می گیرد؛ نه یک حالت انفعالی یا صرفاً دست از سخن کشیدن. سکوت و خاموشی خردمندانه، عبادت است و آرامش بخش روح، کنترل کننده نفس و بیمه کننده انسان در برابر گناهان و لغزش های زبانی است. این خاموشی، تمرین مناسبی برای شنیدنِ ندای عقل و ندای حق است و کلید هر گونه راحتی و آسایش دنیا و آخرت، و موجب رضا و خشنودی پروردگار به شمار می آید.

پی نوشت ها

[1] سوره الرحمن، آیات 1 تا 4.

[2] مکارم شیرازی، ناصر، زندگی در پرتو اخلاق، ص 79.

[3] معین، محمد، فرهنگ معین، ص 1901 و 1393؛ دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، ص 13696 و 9401.

[4] انوری، حسن، فرهنگ فشرده سخن، ج 1، ص 1313.

[5] جعفری، محمد باقر، الخصال شیخ صدوق؛ ترجمه جعفرى، ج 1، ص 153.

[6] پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، ص 241.

[7] میرباقرى، على، مكارم الأخلاق؛ ترجمه ميرباقرى، ج 2، ص 480.

[8] صدوق، محمد، من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 402.

[9] نوری، حسین، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 9، ص 30.

[10] مصطفوی، جواد، مصباح الشّریعه؛ ترجمه مصطفوی، ص 118.

[11] مصطفوى، جواد، مصباح الشريعه؛ ترجمه مصطفوى، ص 118.

[12] میرباقرى، على، مكارم الأخلاق؛ ترجمه ميرباقرى، ج 2، ص 491.

[13]سوره مریم، آیه 10 

[14] صبحی صادق، نهج البلاغه، ص 476.

[15] دشتی، محمد، نهج البلاغه، ص 500.

[16] جعفری، محمد باقر، الخصال شیخ صدوق؛ ترجمه جعفرى، ج 1، ص 153.

[17] العاملی، زین الدّین، لمعه دمشقیه، ج 1، ص 234.

[18] صادقى اردستانى، احمد، النوادر راوندي؛ ترجمه صادقى اردستانى، ص 254.

[19] میرباقرى، على، مكارم الأخلاق؛ ترجمه ميرباقرى، ج 2، ص 400.

[20] سوره انفال، آیه 72.

[21] صدوق، محمد، من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 396.

[22] عاملی، حرّ، وسایل الشیعه، ص 391 و 393 و 395.

فهرست منابع

• قرآن کریم.

1. انوری، حسن، فرهنگ فشرده سخن، تهران، سخن، 1382.
2. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه (کلمات قصار حضرت رسول ص)، تهران، دنیای دانش، 1382.
3. جعفری، محمدباقر، ترجمه الخصال، تهران، نسیم کوثر، 1382.
4. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، 1409 ق.
5. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1377.
6. دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، قم، مشرقین، 1379.
7. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، تصحیح: صبحی صالح، قم، هجرت، 1414 ق.
8. صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق.
9. عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة، قم، دار الفکر، 1428 ق.
10. عبدالجبار معروفی، صبحی، شرح نهج البلاغه، تهران، مشرقین، 1380.
11. مصطفوی، جواد، ترجمه مصباح الشریعة، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1360.
12. معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، امیرکبیر، 1371.
13. مکارم شیرازی، ناصر، زندگی در پرتو اخلاق، قم، امام علی بن ابی طالب (ع)، 1387.
14. میرباقری، علی، ترجمه مکارم الاخلاق، تهران، فراروی، 1384.
15. نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، 1408 ق.
16. راوندی، قطب الدین سعید بن هبة الله، النوادر، ترجمه: احمد صادقی اردستانی، تهران، نیستان، 1386.

منابع اقتباس

1. قنبریان علی، فضیلت صمت و خاموشی، سایت روزنامه کیهان، تاریخ انتشار : 4 دی 1395.
2. مقاله در فوائد خاموشی؛ راسخون، تاریخ انتشار 12 مرداد 1391.