«بیت المعمور» مکانی است که طبق روایت با موضوعات مهمی همچون: نزول قرآن، معراج پیامبر اکرم (ص) و همچنین جایگاه و موجودیت کعبه و مسائل مختلفی از این قبیل مرتبط است. قرآن کریم تنها یک بار به این مکان اشاره کرده است:
«وَ الطُّورِ؛ وَ کِتَابٍ مَسْطُورٍ؛ فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ؛ وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ؛[۱] سوگند به طور، و کتابی که نوشته شده در صفحه ای گسترده، و سوگند به بیت المعمور».
در قرآن اشاره ای بیشتری به این مکان نیامده، اما در روایات و تفاسیر قرآن، توضیحاتی پیرامون این مکان داده شده است که در ادامه به آن ها اشاره خواهیم کرد.
معنا و مفهوم بیت المعمور
بیت المعمور ترکیبی از دو واژه «بیت» و «معمور» است. بیت به معنای منزل، مسکن و خانه و معمور اسم مفعول از مصدر «عمران» به معنای آبادی است. بنابراین بیت المعمور یعنی خانه آباد و خانه ای که متروک نباشد و اهلش در آن سکونت داشته باشند.[۲]
فلسفه و هدف از بنای بیت المعمور
طبق روایات رسیده از اهل بیت (ع) بیت المعمور مکانی است که خداوند برای عبادت و توبه فرشتگان در آسمان بنا کرده است.
از امام سجاد (ع) شبیه به این مضمون نقل شده است که پس از خلق آدم و اعتراض فرشتگان به خداوند نسبت به خلافت انسان بر روی زمین[۳]، خداوند آنان را از نور خود محروم و ممنوع کرد و آنان به مدت هفت هزار سال دور عرش طواف کردند تا خداوند توبه آنان را پذیرفت و این مکان را برای آن ها قرار داد تا دور آن طواف کنند و خداوند را عبادت نمایند.[۴]
پس از آن، وقتی حضرت آدم (ع) پا بر روی زمین گذاشت خداوند به موازات بیت المعمور در زمین برای آدم (ع) مکانی را مشخص نمود که در آنجا خدا را مناجات کرده و نسبت به گناهان خود استغفار نماید. این مکان همان جایگاهی است که بعدها حضرت ابراهیم (ع) در آنجا خانه کعبه را بنا نهاد.[۵]
آمد و شد فرشتگان در بیت المعمور
همانطور که بیان شد بیت المعمور مکانی است برای عبادت و پرستش خداوند توسط فرشتگان؛ از امیر المومنین علی (ع) روایت شده است که: «وَ یَدْخُلُهُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ ثُمَّ لاَ یَعُودُونَ إِلَیْهِ أَبَداً؛[۶] هر روز هفتاد هزار فرشته (به منظور عبادت خداوند) داخل در بیت المعمور می شوند و هرگز بر نمی گردند.»
همچنین از امام صادق (ع) نقل شده است که پیامبر (ص) در شب معراج با گروهی از فرشتگان مواجه می شوند که به آن حضرت عرض می کنند ما هر سال حج خود را در بیت المعمور به جای می آوریم.[۷]
نام اهل بیت (ع) و شیعیان در بیت المعمور
در روایتی گهربار از امام صادق (ع) نقل شده است که ملائکه در شب معراج به پیامبر اکرم (ص) خبر می دهند که در بیت المعمور صحیفه ای از نور وجود دارد که نام اهل بیت (ع) و تمام شیعیان در آن نوشته شده است و ملائکه تمام این اسامی را می شناسند و با آن ها آشنا هستند:
«إِنَّ فِی اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ لَرَقّاً مِنْ نُورٍ فِیهِ کِتَابٌ مِنْ نُورٍ فِیهِ اِسْمُ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ اَلْحَسَنِ وَ اَلْحُسَیْنِ وَ اَلْأَئِمَّهِ وَ شِیعَتِهِمْ إِلَى یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ لاَ یَزِیدُ فِیهِمْ رَجُلٌ وَ لاَ یَنْقُصُ مِنْهُمْ رَجُلٌ وَ إِنَّهُ لَمِیثَاقُنَا؛[۸]
[ملائکه به پیامبر عرض می کنند:] همانا در بیت المعمور صحیفه اى از نور است که در آن صحیفه، نوشته اى از نور می باشد و تا روز قیامت در آن نام محمّد، على، حسن، حسین و أئمه (ع) و شیعیان ایشان مکتوب است و شخصى از آن کم و زیاد نخواهد شد و آن نوشته پیمان ماست که در هرروز جمعه براى ما خوانده می شود.»
نزول دفعی قرآن در بیت المعمور بر قلب پیامبر (ص)
همانطور که در روایات بیان شده، قرآن یکبار در شب قدر بر پیامبر (ص) به صورت دفعی نازل شده و بار دیگر به صورت تدریجی و در طول بیست و سه سال به مرور بر پیامبر وحی شده است. بنابراین نزول قرآن به دو صورت بوده است نزول دفعی و نزول تدریجی.
در روایتی از امام صادق (ع) درباره نزول دفعی قرآن چنین نقل شده است: «أُنْزِلَ اَلْقُرْآنُ جُمْلَهً وَاحِدَهً فِی شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَى اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ ثُمَّ أُنْزِلَ مِنَ اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ فِی مُدَّهِ عِشْرِینَ سَنَهً؛[۹] قرآن به صورت دفعی در ماه رمضان به [پیامبر (ص) در] بیت المعمور نازل شد، سپس از آنجا در طول بیست و سه سال نازل گردید.»
طبق این روایت نزول دفعی قرآن بر قلب پیامبر (ص) در شب قدر، در بیت المعمور اتفاق افتاده است.
بیت المعمور کجاست؟
در این که مکان بیت المعمور کجاست و چه جایگاهی در عوالم هستی دارد، روایات و تفاسیر مختلفی وجود دارد. در یک تقسیم بندی می توان گفت دو نظر کلی در مورد مکان و جایگاه این مکان وجود دارد: الف) در آسمان؛ ب) در زمین.
الف) در آسمان
روایات مختلفی در کتب روایی ذکر شده که مکان بیت المعمور را در آسمان های مختلف معرفی کرده اند و در این زمینه با هم متفق نیستند، در زیر به ذکر روایات متفاوتی مبنی بر وجود این مکان در آسمان های مختلف پرداخته می شود:
۱. آسمان (بدون ذکر طبقه ای خاص)
برخی از روایات بیت المعمور را در آسمان معرفی کرده اند، ولی طبقه خاصی برای آن تعیین نکرده اند. از امیر المومنین علی (ع) سوال شد بیت المعمور چیست؟ حضرت در پاسخ فرمودند:
«بَیْتٌ فِی اَلسَّمَاءِ یُقَالُ لَهُ اَلضُّرَاحُ وَ هُوَ بِحِیَالِ اَلْکَعْبَهِ حُرْمَتُهُ فِی اَلسَّمَاءِ کَحُرْمَهِ اَلْبَیْتِ فِی اَلْأَرْضِ؛[۱۰] خانه ای در آسمان است که به آن ضراح[۱۱] می گویند و به موازات کعبه است و حرمت آن در آسمان مثل حرمت کعبه است در زمین.»
همچنین از رسول خدا (ص) روایت شده است که: «اَلْبَیْتُ اَلْمَعْمُورُ فِی اَلسَّمَاءِ یُقَالُ لَهُ اَلضُّرَاحُ عَلَى مِثْلِ اَلْبَیْتِ اَلْحَرَامِ…وَ إِنَّ لَهُ فِی اَلسَّمَاءِ حُرْمَهً عَلَى قَدْرِ حُرْمَهِ مَکَّهَ؛[۱۲] بیت المعمور در آسمان است، به آن ضراح می گویند و آن بالای (موازی) مسجد الحرام است … و حرمت آن در آسمان همانند حرمت مکه است.»
طبق این روایات، بیت المعمور مکانی است به موازات کعبه در آسمان ها که جایگاه و شرافتش همچون کعبه است و محل عبادت فرشتگان می باشد، اما اینکه در کدام آسمان است، مشخص نشده است.
۲. آسمان اول (آسمان دنیا)
برخی روایات دیگر به صراحت جایگاه بیت المعمور را آسمان اول معرفی کرده اند. از امام رضا (ع) روایت شده است که:
«وَضَعَ فِی اَلسَّمَاءِ اَلرَّابِعَهِ بَیْتاً بِحِذَاءِ اَلْعَرْشِ یُسَمَّى اَلضُّرَاحَ ثُمَّ وَضَعَ فِی اَلسَّمَاءِ اَلدُّنْیَا بَیْتاً یُسَمَّى اَلْبَیْتَ اَلْمَعْمُورَ بِحِذَاءِ اَلضُّرَاحِ ثُمَّ وَضَعَ اَلْبَیْتَ بِحِذَاءِ اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَطَافَ بِهِ؛[۱۳] [خداوند] در آسمان چهارم خانه اى نهاد در برابر عرش به نام «ضراح» سپس در آسمان دنیا خانه اى نهاد بنام «بیت المعمور» در برابر ضراح، سپس خانه اى در برابر بیت المعمور نهاد و آدم (ع) را فرمود تا بر آن طواف کند.»
این روایت بر خلاف روایات قبلی که بیت المعمور را همان ضراح می دانست بین این دو تفاوت می گذارد و اولی را در آسمان دنیا و دوم را مربوط به آسمان چهارم می داند.
همچنین از پیامبر (ص) چنین روایت شده است: «اَلْبَیْتُ اَلْمَعْمُورُ اَلَّذِی فِی اَلسَّمَاءِ اَلدُّنْیَا؛[۱۴] بیت المعمور در آسمان دنیاست». این روایت بیت المعمور را مکانی مقدس در آسمان اول معرفی می کند.
برخی از مفسران نیز بر این دسته از روایات تکیه کرده و به وجود این مکان شریف در آسمان اول قائل شده اند. از جمله سبزواری نجفی می گوید: «بیت المعمور در آسمانی قرار داد که سقف زمین است.»[۱۵]
۳. آسمان چهارم
روایات متعددی که می توان گفت از سایر روایات در این زمینه بیشتر هستند، بر وجود بیت المعمور در آسمان چهارم دلالت دارند. امام سجاد (ع) بعد از بیان توضیحاتی نسبت به توبه فرشتگان و بنا نهادن بیت المعمور برای طواف ملائکه که در بالا به آن اشاره کردیم، می فرمایند:
«وَ جَعَلَ لَهُمُ اَلْبَیْتَ اَلْمَعْمُورَ اَلَّذِی فِی اَلسَّمَاءِ اَلرَّابِعَهِ فَجَعَلَهُ مَثَابَهً وَ أَمْناً وَ وَضَعَ اَلْبَیْتَ اَلْحَرَامَ تَحْتَ اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ؛[۱۶] و [خداوند] بیت المعمور که در آسمان چهارم است برای آنان (فرشتگان) قرار داد و آن را برای آنان جایگاه امنی قرار داد و بیت الحرام (کعبه) را زیر بیت المعمور قرار داد.»
از امیر مومنان علی (ع) نیز روایت شده است که بیت المعمور در آسمان چهارم و موازات کعبه قرار دارد.[۱۷]
همچنین طبق نقلی دیگر پیامبر (ص) در شب معراج هنگامی که به آسمان چهارم می رسد با خانه ای از یاقوت سرخ مواجه می شود که جبرئیل به پیامبر عرض می کند:
«یَا مُحَمَّدُ هَذَا هُوَ اَلْبَیْتُ اَلْمَعْمُورُ خَلَقَهُ اَللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ خَلْقِ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرَضِینَ؛[۱۸] ای محمد (ص) این (خانه سرخ) بیت المعمور است که خداوند متعال آن را قبل از آسمان و زمین خلق کرده است.»
۴. آسمان هفتم
دسته دیگری از روایات، مکان بیت المعمور را آسمان هفتم معرفی می کنند. در حدیث معراج آمده است که وقتی پیامبر (ص) به آسمان هفتم رسید شخصی را در آنجا می بیند که به بیت المعمور تکیه زده است، حضرت از جبرئیل می پرسند: «مَنْ هَذَا اَلَّذِی فِی اَلسَّمَاءِ اَلسَّابِعَهِ عَلَى بَابِ اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ فِی جِوَارِ اَللَّهِ؛ این شخص کیست که در آسمان هفتم نزدیک در بیت المعمور در جوار خداوند قرار دارد؟» جبرئیل پاسخ می دهد: فَقَالَ هَذَا یَا مُحَمَّدُ أَبُوکَ إِبْرَاهِیمُ؛ این شخص پدر تو حضرت ابراهیم (ع).»[۱۹]
۵. بالاتر از آسمان هفتم (زیر عرش الهی)
برخی از روایات نیز از وجود بیت المعمور در بالاتر از آسمان هفتم و زیر عرش خبر داده اند. ابن الکواء در مورد بیعت المعمور از امام علی (ع) پرسید، امام (ع) در پاسخ فرمودند: «ذَاکَ اَلضُّرَاحُ بَیْتٌ فَوْقَ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ تَحْتَ اَلْعَرْشِ؛[۲۰] آن ضراح است بالاتر از هفت آسمان، زیر عرش الهی .»
ب) در زمین
روایات مختلف و پراکنده ای وجود دارد که بر وجود بیت المعمور در زمین تصریح کرده اند. اما این که بیت المعمور در کجای زمین قرار دارد و بر چه چیزی اطلاق می شود؛ روایات مختلف بوده و مفسران انظار مختلفی دارند که در این میان، دو نظر از بقیه پررنگ تر است:
۱. کعبه و مسجد الحرام
مرحوم طبرسی در تفسیر شریف مجمع البیان این نظر را آورده اند که بیت المعمور همان کعبه است.[۲۱] در تفسیر نمونه نیز آمده است: «عده ای بیت المعمور را به «کعبه» و خانه خدا در زمین تفسیر کرده اند که به وسیله زوار و حاجیان همواره معمور و آباد است، و می دانیم نخستین خانه ای است که برای عبادت، در روی زمین ساخته و آباد شده است … و با توجه به تعبیرات مختلفی که در قرآن از کعبه به عنوان بیت آمده، این معنا مناسبتر به نظر می رسد.»[۲۲]
۲. مسجد الاقصی
برخی از روایات و اخبار تاریخی بیت المعمور را مسجد الاقصی معرفی کرده است؛ از جمله روایتی که امیر المومنین (ع) درباره به معراج رفتن پیامبر (ص) می فرمایند:
«فَکَانَ مِنْ آیَاتِ اَللَّهِ اَلَّتِی أَرَاهَا مُحَمَّداً أَنَّهُ اِنْتَهَى بِهِ جَبْرَئِیلُ إِلَى اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ وَ هُوَ اَلْمَسْجِدُ اَلْأَقْصَى؛[۲۳] [آیه ابتدایی سوره اسراء] از آیاتی است که خداوند متعال آن را به پیامبر نشان داد که جبرئیل او را به بیت المعمور پایان داد و آن همان مسجد الاقصی است.»
بررسی و تحلیل روایات پیرامون مکان بیت المعمور
با توجه به این نکته که در همه آسمان ها فرشتگانی وجود دارد و از آن جا که باید مکانی برای عبادت فرشتگان وجود داشته باشد، می توان گفت که در همه آسمان ها معابدی برای فرشتگان وجود دارد که به آن بیت المعمور می گویند. از مجموع روایات فوق چنین بر می آید که در همه طبقات آسمان برای فرشتگان معابدی وجود دارد که در آن عبادت می کنند و به اعتبار آباد شدن بر اثر عبادت به آن بیت المعمور می گویند.
برای پیوند برقرار کردن بین روایات، می توان بیت المعمور را متعدد دانست: یکی در آسمان می باشد که به دست فرشتگان آباد شده و همان مراد خداوند متعال در آیه چهارم سوره ی طور می باشد و دیگری در زمین که به دست بشر آباد شده است و از باب آباد بودن، بیت المعمور نام گرفته است.
در واقع می توان گفت رابطه بین کعبه و مسجد الاقصی با بیت المعمور، رابطه ای عام و خاص است؛ یعنی به این صورت که بیت المعمور به معنای خاص آن که در قرآن آمده، موجود در آسمان است ولی از آن جایی که کعبه و دیگر معابد و مساجد خانه هایی هستند که آباد شده و محل تجمع عبادت کنندگان می باشد؛ نیز به این نام نامیده شده اند.
در حقیقت، بیت المعمور برای مکانی که در آسمان است، اسم خاص است ولی برای کعبه، یک صفت باشد. مثل رابطه ای که بین کعبه و دیگر مساجد و جود دارد: به کعبه به طور خاص، خانه خدا می گویند ولی به مساجد دیگر نیز به طور کلی به خاطر مقدس بودنشان خانه خدا می گویند.
جمع بندی
بیت المعمور مکانی خاص به موازات کعبه در آسمانها و محل رفت و آمد فرشتگان است. در بیت المعمور صحیفه ای از نور وجود دارد که نام اهل بیت و شیعیان در آن ثبت شده است. همچنین نزول دفعی قرآن طبق برخی روایات در این مکان رخ داده است. در روایات گوناگون، آسمان اول، چهارم، هفتم و زیر عرش الهی به عنوان مکان بیت المعمور معرفی شده است. گاهی بیت المعمور به معنای تحت اللفظی آن یعنی خانه آباد، در زمین به کعبه و مسجد الاقصی نیز اطلاق می شود.
پی نوشت ها
[۱] طور/۴ـ۱.
[۲] ابن فارس، معجم مقاییس اللغه، ج ۴، ص ۱۴۰
[۳] این داستان در آیه ۳۰ سوره بقره آمده است. برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱، ص ۱۷۰.
[۴] مجلسی، بحارالانوار، ج۹۶، ص ۲۰۱.
[۵] مجلسی، بحار الانوار، ج۵۵، ص ۵۸.
[۶] مجلسی، بحارالانوار، ج۵۵، ص ۵۵.
[۷] کلینی، الکافی، ج۳، ص ۴۸۳.
[۸] کلینی، الکافی، ج۳، ص ۴۸۴.
[۹] مجلسی، بحارالانوار، ج۹۴، ص ۱۱.
[۱۰] مجلسی، بحارالانوار، ج۵۵، ص۶۱.
[۱۱] ضراح از مصدر مضارحه به معنای مقابله گرفته شده است.
[۱۲] مجلسی، بحارالانوار، ج۵۵، ص ۶۰.
[۱۳] مجلسی، بحارالانوار، ج۵۵، ص۵۸.
[۱۴] حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص ۱۳۶.
[۱۵] سبزواری، ارشاد الاذهان، ص ۵۲۹.
[۱۶] مجلسی، بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۰۱.
[۱۷] مجلسی، بحارالانوار، ج۵، ص ۳۳۱.
[۱۸] مجلسی، بحارالانوار، ج۲۶، ص ۳۰۷.
[۱۹] حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص ۱۳۷.
[۲۰] مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۵، ص ۱۵۵.
[۲۱] طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۲۴۷.
[۲۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص ۴۱۲.
[۲۳] مجلسی، بحارالانوار، ج۱۸، ص ۳۹۴.
منابع
۱. قرآن کریم.
۲. ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۶۳ش.
۳. حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم ـ ایران، اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
۴. سبزواری نجفی، محمد، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
۵. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت ـ لبنان، درالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران ـ ایران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
۷. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
منابع اقتباس
۱. معرفت، محمد هادی، دانشنامه جهان اسلام، ج۵، ص ۹۳ـ۹۵، تهران، بنیاد دایره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
۲. ناصری کریموند، امان الله، کنکاشی در حقیقت بیت المعمور با رویکردی بر تحلیل روایات، نشریه پویش در آموزش علوم انسانی دانشگاه فرهنگیان، ش ۱۹، ۱۳۹۹، ص۴۹ـ۴۰.
