مهم ترین عبادتگاه و قبله مسلمانان، کعبه واقع در شهر مکه است. این مکان شریف قدمتی دیرینه دارد و از زمان حضرت آدم (ع) مکانی مقدس برای عبادت خداوند بوده است. در طول تاریخ، ساختمان کعبه دچار دگرگونی و تحولات بسیاری شده است که در ادامه به بررسی آن می پردازیم.
فلسفه بنای ساختمان کعبه بر روی زمین
خانه خدا را، از آن جهت که خانه ای مربع شکل است، «کعبه» نام نهاده اند. مفسران کعبه را بدین نام خوانده اند؛ زیرا که آن مربع است و در برابر بیت المعمور در آسمان که آن هم مربع است قرار دارد و بیت المعمور نیز در مقابل عرش الهی است که آن نیز مربع شکل می باشد.
شخصی از امام سجاد (ع) درباره آغاز ساخت کعبه و طواف به دور آن می پرسد، حضرت در جواب او می فرماید:
«آغاز طواف بر این خانه چنین بود که چون خداوند به فرشتگان فرمود می خواهم در زمین خلیفه ای قرار دهم فرشتگان گفتند: «خدایا! خلیفه ای غیر از ما از کسانی که در زمین ظلم کرده و خون می ریزند[۱] و به یکدیگر حسد و خشم و ستم می ورزند؟ پروردگارا آن خلیفه را از ما قرار ده که ما در زمین تباهی نکرده و رشک نمی ورزیم و خشم و ستم به یکدیگر نمی کنیم و تنها تو را می ستاییم و تسبیح می گوییم و تو را تقدیس می کنیم و فرمانبردار تو بوده و از فرمانت سرکشی نمی کنیم.»
خداوند متعال فرمود: «من آنچه را که شما نمی دانید، می دانم.»[۲]
فرشتگان تصور کردند آنچه که در جواب خداوند گفته اند رد فرمان او بوده و خداوند از گفته آنان به خشم آمده است. آنان به عرش خداوند پناه بردند و از بیم خشم او گریستند و سه ساعت گرد عرش خداوند طواف کردند. خداوند به ایشان نگریست و رحمت خویش را بر ایشان نازل گردانید و در زیر عرش خود خانه ای بر چهار ستون از زبرجد بنا کرد و آن را به وسیله یاقوت سرخ پوشانید. آن خانه «ضراع» نامیده شد.
آنگاه خداوند به فرشتگان فرمود: «عرش را رها کرده، گرد این خانه طواف کنید.» پس فرشتگان از آن به بعد، گرد آن خانه طواف می کردند و برای آنان طواف به دور آن آسانتر از طواف بر عرش بود و آن همان بیت المعمور می باشد که خداوند از آن نام برده است.[۳]
آنگاه خداوند فرشتگان را به زمین گسیل داشت و فرمان داد که برای من خانه ای در زمین همچون این خانه بسازید و خداوند به خلق خود در زمین فرمان داد که بر گرد این خانه طواف کنند؛ همچنانکه فرشتگان و اهل آسمان بر بیت المعمور طواف می کنند.[۴]
بنای ساختمان کعبه توسط حضرت آدم (ع)
طبق نقل ها، حضرت آدم (ع) اولین انسانی بود که ساختمان کعبه را روی زمین بنا نهاد. ازرقی در کتاب تاریخ خود به نقل از ابن عباس آورده است: چون خداوند آدم (ع) را از بهشت به زمین فرستاد آدم (ع) گفت: پروردگارا! برای من چه حادثه رخ داده است که دیگر صدای فرشتگان را نمی شنوم و وجود آنان را در اطراف خود احساس نمی کنم؟
ندا آمد که ای آدم! این نتیجه اشتباه و خطای توست؛ ولی برو و برای من خانه ای بساز و بر گرد آن به طواف بپرداز و مرا یاد کن همانگونه که فرشتگان رفتار می کنند و بر گرد عرش من می گردند. آدم همراه فرشته ای که خداوند برای راهنمایی او فرستاده بود، حرکت کرد تا به مکه رسید. در آنجا جبرئیل با بال خود بر زمین زد و پایه مستحکمی در پایین ترین نقطه زمین برای آدم آشکار گردید و آدم ساختمان کعبه را بر روی این زمین بنا کرد.[۵]
طبق نقل های دیگر، ساختمان کعبه در واقع خیمه ای از یاقوت های بهشتی بود که خداوند از آسمان برای آدم (ع) فرستاد تا در این خیمه، به مناجات و عبادت خدا بپردازد.[۶]
نخستین بنای ساختمان کعبه با سنگ
شیث فرزند آدم (ع)، نخستین کسی است که کعبه را بنا کرد؛ زیرا قبل از او، ساختمان کعبه به صورت خیمه ای از یاقوت سرخ بود که آدم (ع) بر گرد آن طواف می کرد و بدان انس می گرفت؛ زیرا این خیمه برای او از بهشت فرود آمده بود و پس از فوت حضرت آدم (ع) دوباره به آسمان برده شد؛ اما شیث (ع) بنای سنگی در مکان آن خیمه بنا کرد.[۷]
از بین رفتن ساختمان کعبه پس از طوفان حضرت نوح (ع)
به دنبال طوفان نوح (ع) ساختمان کعبه از میان رفت و وضع تا دوران حضرت ابراهیم (ع) همینگونه بود. جایگاه آن تپه ای سرخ رنگ بوده که آب در آن نفوذ نداشت. مردم نیز همین مقدار می دانستند که جایگاه خانه در همان محدوده می باشد؛ اما از محل دقیق آن اطلاع نداشتند.
ستمدیدگان و پناه جویان از گوشه و کنار زمین به آنجا می آمدند و بدان متوسل می گشتند و دعای آنان در این جایگاه همواره مورد استجابت قرار می گرفت. مردم نیز بدان نقطه می آمدند و حج می گزاردند و جای خانه را زیارت می کردند ولی کسی در آن توقف نمی کرد.[۸]
تجدید بنای ساختمان کعبه توسط حضرت ابراهیم (ع)
طبق روایات فرشته ای نزد حضرت ابراهیم (ع) آمد و محل دقیق خانه کعبه را به وی نشان داد. وقتی آن فرشته جای خانه را به ابراهیم نشان داد، حضرت ابراهیم (ع) و اسماعیل (ع) حرکت کرده و بدانجا رفتند.
اسماعیل (ع) بر شانه خود سنگ می آورد و حضرت ابراهیم کهنسال، بنّایی می کرد. چون دیوارها بالا رفت و پیرمرد قدرت و تسلط کافی نداشت، اسماعیل (ع) برای وی سنگی آورد که اکنون به «مقام ابراهیم» معروف است. ابراهیم (ع) بر آن می ایستاد و بنّایی می کرد و اسماعیل (ع) هنگام ضرورت، سنگ را از این سو به سوی دیگر خانه جابجا می کرد تا اینکه به قسمت پیش روی خانه کعبه آورده شد.[۹]
چون خداوند ابراهیم (ع) را فرمان بنای کعبه داد و او آن کار را آغاز کرد و به پایان رسانید، آنگاه که به نصب حجر الأسود رسید، به اسماعیل (ع) گفت: برایم سنگی بیاور که نشانه و راهنما برای مردم باشد و در طواف حج و زیارت آن را نقطه آغازین خویش قرار دهند. اسماعیل (ع) سنگی آورد لیکن ابراهیم (ع) راضی نشد و این سنگ حجر الأسود از جانب خداوند به ابراهیم (ع) داده شد. چون اسماعیل (ع) برگشت گفت: ای پدر! چه کسی این سنگ را آورد؟ گفت: آن کسی که نگذاشت سنگ تو را بپذیرم.[۱۰]
چون حضرت ابراهیم (ع) دیوار را بالا برد، خداوند به او وحی کرد که مردم را به سوی حج فراخواند. قرآن در این باره چنین اشاره کرده است:
«وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ أَنْ لَا تُشْرِکْ بِی شَیْئًا وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقَائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالاً وَ عَلَى کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ؛[۱۱]
به خاطر بیاور زمانى را که محل خانه کعبه را براى ابراهیم آماده ساختیم تا آن را بنا کند؛ و به او گفتیم: چیزى را همتاى من قرار مده؛ و خانه ام را براى طواف کنندگان و قیام کنندگان و رکوع کنندگان سجده گزار از آلودگى بت ها و از هر گونه آلودگى پاک ساز؛ و مردم را به حج دعوت کن؛ تا پیاده و سواره بر مرکب هاى لاغر [ چابک و ورزیده] از هر راه دورى به سوى تو بیایند.»
از معصوم در این باره روایت شده است که ندا در صلب مؤمنان و خداجویان تا روز قیامت قرار داده شد و تا هنگامی که جهان برپاست، مؤمنان و خداپرستان به ندای حضرت ابراهیم (ع) پاسخ داده و در مکه حج می گزارند.
ویژگی های کعبه مرمت شده توسط ابراهیم (ع)
۱. ابراهیم (ع) کعبه را بر پایه هایی که حضرت آدم (ع) بنا کرده بود، استوار ساخت.
۲. در ساختمان کعبه، هیچگونه گچ گل و آهکی به کار نرفت، بلکه سنگ ها یکی بر دیگری قرار داده شد.
۳. کعبه، مستطیل شکل بود.
۴. کعبه دارای دو رکن حجر الأسود و یمانی بود و دو رکن دیگر آن، سمت حجر اسماعیل که هم اکنون ناودان بر فراز آن قرار دارد به صورت گرد و نیم دایره ساخته شده بود.
۵. در سمت راست، درون خانه کعبه، گودالی حفر شده بود. این گودال سه ذرع[۱۲] عمق داشت که بدان خزانه کعبه می گفتند در آن هنگام هدایای ارسالی برای کعبه را در این گودال قرار می دادند.
۶. در آن زمان مانند امروز، کعبه دری از سمت شرق داشت که به درون آن راه می یافت. این در بر روی زمین قرار داشت.
۷. حجر اسماعیل، به صورت نیم دایره از چوب درخت اراک ساخته شده بود.
۹. کعبه، دارای سقف نبود بنابراین ناودان نیز نداشت.
۱۰. جامه ای بر کعبه پوشانده نمی شد.
۱۱. ارتفاع کعبه از زمین، نه ذراع بود.
فرود آمدن جُرهَمیان در سرزمین مکه و بازسازی ساختمان کعبه
در تاریخ مکه آمده است که: چون خداوند آب زمزم را برای مادر اسماعیل (ع) بیرون آورد و در حالی که هاجر کنار زمزم بود، کاروانی از جُرهمیان از قبایل یمن، در حال بازگشت از شام بودند که به مکه رسیدند.
وقتی به نزدیکی کعبه رسیدند، پرندگانی را دیدند که در کنار آب در حال پروازند به یکدیگر گفتند در این منطقه آب و ساکنی نبود. دو تن از افراد خود را برای جست و جو فرستادند و آن دو نزد مادر اسماعیل (ع) آمدند و با او سخن گفتند و سپس به کاروان خود بازگشتند و موضوع هاجر را به کاروانیان خبر دادند.
همه کاروانیان برگشتند و به هاجر سلام دادند و او پاسخ سلام ایشان را داد. آنان پرسیدند: این آب از کیست؟ هاجر گفت: از من است. گفتند: آیا اجازه می دهی که ما هم با تو کنار این آب فرود آییم و زندگی کنیم؟ گفت: آری.
بعدها حضرت اسماعیل (ع) با دختری از همین قبیله ازدواج نمود. نام همسر اسماعیل (ع) عُماره و دختر «سعید بن اُسامه» بوده است. حضرت اسماعیل (ع) یکصد و سی سال عمر کرد و خداوند مردم عرب را از نسل نابت و قیدار که پسران بزرگ اسماعیل (ع) بودند قرار داد.
پس از رحلت اسماعیل (ع) مدتی پسرش نابت، سرپرستی کارهای کعبه را عهده دار بود و چون او درگذشت، مضاض بن عَمرو جُرهمی که پدر بزرگ مادری ثابت بود، سرپرستی امور کعبه را بر عهده گرفت و فرزندان ثابت و دیگر پسران اسماعیل (ع) را هم همراه خود کرد.
پیش از این گفتیم که ساختمان کعبه از سوی حضرت ابراهیم (ع) به صورت سنگ چین بوده و وسایل ساختمانی از قبیل گچ و آهک در آن به کار برده نشده بود. از این رو با گذشت زمان، ساختمان آن رو به خرابی و ویرانی می گذاشت. به همین سبب پس از حضرت ابراهیم (ع)، چندین نوبت مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت که جُرهمیان، اولین کسانی بودند که پس از ابراهیم (ع) ساختمان کعبه را بازسازی کردند.
عمالقه و بازسازی ساختمان کعبه
قوم دیگری که در مکه و نزدیکی کعبه سکونت داشتند، عمالقه بودند. این که عمالقه چه کسانی بودند و از چه زمانی ساکن مکه شدند، میان مورخان مورد اختلاف است. از امیر مؤمنان علی بن ابی طالب (ع) روایت شده است که فرمود: «نخستین کسی که کعبه را بنا کرد، ابراهیم بود. سپس منهدم گردید و پس از او جرهمیان بار دیگر آن را بنا کردند. سپس با از میان رفتن آنان، عمالقه کعبه را از نو بنا نهادند.»
به نظر می رسد که عمالقه پس از جرهمیان وارد مکه شدند و در دوره ای توانستند زعامت کعبه را به دست گرفته و آن را بازسازی کنند.
ساختمان کعبه در دوران قبیله خزاعه
چون دوران سرپرستی جُرهمیان طولانی شد، مرتکب گناهان بزرگی شدند و به کارهایی دست زدند که پیش از آن سابقه نداشت و حرمت حرم را نادیده گرفتند و به کسانی که اهل مکه نبودند و وارد آن شهر می شدند، ستم می کردند.
در این هنگام ثعلبه همراه قوم و لشکریان خود که به مکه آمده بود، کم کم قدرت گرفتند و گروهی از اینان که خزاعه نام داشتند در مکه ماندند. آنان سپس بر جرهمیان غلبه یافتند و از این پس ربیعه بن حارثه بن عمرو بن عامر معروف به لُحیّ سرپرستی امور مکه و پرده داری کعبه را عهده دار شد.
وقتی قبیله خزاعه به امارت مکه رسید و ساکن آن شد، فرزندزادگان اسماعیل که از جنگ میان خزاعه و جرهمیان کنار بودند و در آن وارد نشدند، از خزاعه درخواست کردند که اجازه دهد پیرامون کعبه ساکن شوند و لُحّی این درخواست را پذیرفت.
پس آز آن که سیلی بزرگ مردم مکه را قافلگیر کرد، قبیله خزاعه بر گرد ساختمان کعبه دیواری کشید و حجر اسماعیل را نیز ضمیمه آن ساخت تا بدین وسیله کعبه را از ورود سیل مصون بدارد. این دیوار تا هنگام بازسازی کعبه از سوی قریش به همان حال باقی بود.
نوسازی ساختمان کعبه به دست قُصَیّ بن کلاب
قُصَیّ، جد چهارم پیامبر (ص) بود و حدود یک صد و سی سال پیش از هجرت می زیست. در آن هنگام، ولایت مکه در دست او قرار گرفته و مردم مکه از وی پیروی می کردند.
قصی بن کلاب همان شخصی است که برای نخستین بار قریش را جمع کرد و دستور داد خانه های خود را در اطراف ساختمان کعبه بنا کنند و بدین منظور پیرامون چهارگانه کعبه را میان آنان تقسیم کرد.
هنگامی که قصی بن کلاب، سالاری مکه و ولایت خانه را به دست گرفت هزینه آن را نزد خود جمع کرد و سپس ساختمان کعبه را ویران ساخت و از نو آن را بنا کرد و برای آن سقفی از چوب نیکوی دَوْم[۱۳] و شاخه درختان نخل ساخت.
بازسازی ساختمان کعبه پیش از بعثت پیامبر (ص)
آخرین بار پیش از بعثت پیامبر اسلام (ص)، ساختمان کعبه توسط قریش دوباره بازسازی شد. در این باره داستان معرفی از ابتکار نبی مکرم اسلام (ص) برای قرار دادن سنگ حجر الاسود نقل شده است.
طبق نقل مورخان بر سر نصب حجر الاسود میان قبایل عرب اختلاف شد و هر کس می خواست این افتخار نصیب قبیله خودش شود. اختلاف بالا گرفت و هیچ کس کوتاه نمی آمد تا این که پیامبر (ص) پیشنهاد داد، پارچه بیاورند و سنگ را در آن گذاشته و هر کدام از سران قبایل یک گوشه از پارچه بردارد. وقتی پارچه را برداشتند و تا نزدیک ساختمان کعبه آوردند، حضرت محمد (ص) سنگ را برداشته و در محل آن قرار داد.
ویژگی های ساختمان کعبه در زمان قریش
۱. قریش شالوده ساختمان کعبه را بر پایه ها و اساس حضرت ابراهیم (ع) بنا کرد.
۲. ارتفاع ساختمان کعبه، به هیجده ذراع افزایش یافت.
۳. مانند دوران حضرت ابراهیم (ع)، ساختمان کعبه را از سوی حجر اسماعیل (ع) به صورت نیم دایره ساختند در آن هنگام رکن شامی و رکن عراقی وجود نداشت.
۴. خزانه کعبه را به همان صورت زمان حضرت ابراهیم (ع) قرار دادند.
۵. برگرد حجر اسماعیل، دیوار کوتاهی بنا کردند در حالی که در ساختمان زمان ابراهیم (ع) به جای آن از چوب درخت اراک استفاده شده بود.
۶. در کعبه را از سطح زمین بالا بردند و آن را به وسیله سنگ ثابت کردند تا مانعی برای ورود سیل به درون ساختمان کعبه شده و نیز هر کسی نتواند بدان وارد شود.
۷. برای ساختمان کعبه، سقف قرار دادند و سپس ناودانی برای سرازیر شدن آب باران تعبیه کردند.
۸. در درون کعبه، شش ستون چوبی قرار دادند.
۹. در درون خانه کعبه در سمت رکن شامی، پلکانی چوبی قرار داده شد که به وسیله آن به بام کعبه راه پیدا می کردند.
۱۰. بر روی ستون ها، چهره هایی از پیامبران و فرشتگان و گل و گیاه رسم کردند که البته در روز فتح مکه، به دستور رسول خدا (ص) تمامی نقش و نگارهای آن محو و نابود گردید.
تخریب ساختمان کعبه توسط سپاه یزید
پس از شهادت امام حسین (ع)، عبد الله بن زبیر فرصت را مناسب دید تا علیه حکومت یزید شورش کند و خودش به حکومت برسد. وقتی یزید فهمید ابن زبیر در تصمیم خود جدی است، سپاهی را به فرماندهی ابن نمیر برای سرکوب زبیریان به سوی مکه فرستاد. ابن نمیر به کوه ابوقبیس و کوه احمر منجنیق نصب و از آنجا به طرف مکه سنگ پرتاب می کرد.
علاوه بر گلوله های سنگی، سپاه یزید از چندین گلوله آتشین برای هدف گرفتن مکه استفاده کردند. در اثر برخورد گلوله های سنگی و آتشین به ساختمان کعبه، جامه آن آتش گرفت و بنیان کعبه سست گردید.
این آتش سوزی روز شنبه سوم ربیع الأول سال ۶۳ هجری رخ داد. ابن زبیر در جمادی الآخر سال ۶۴ هجری کعبه را از نو بازسازی کرد.
ویژگی های کعبه مرمت شده توسط ابن زبیر
۱. ابن زبیر، کعبه را بر پایه های بنای ابراهیمی استوار کرد و و عرض و طول آن را به همان اندازه بنا کرد.
۲. بر ارتفاع ساختمان کعبه به مقدار افزوده قریش اضافه کرد. بدین ترتیب ارتفاع ساختمان کعبه، به بیست و هفت ذراع رسید.
۳. دو در برای کعبه ساخت؛ دری ورودی از سمت شرق و دری برای خروج از آن از سمت غرب؛ درها دو لنگه ای و با ارتفاع یازده ذراع ساخته شدند.
۴. در درون کعبه، به جای شش ستونی که قریش ساخته بود، سه ستون چوبی قرار داده شد.
۵. ساختمان کعبه را با گچ و به قولی از مخلوط سرب و رس ساختند.
۶. هنگامی که این زبیر از ساختمان کعبه فراغت یافت، درون و برون کعبه را از بالا تا پایین با مشک و عنبر خوشبو کرد و سپس آن را با پارچه «دیباج» و به روایتی با نوعی ابریشم گرانقیمت و ضخیم قباطی پوشانید.
تغییرات ساختمان کعبه در زمان حجاج بن یوسف
پس از بازسازی ساختمان کعبه توسط ابن زبیر، این ساختمان به همین وضع بود تا اینکه حجاج بن یوسف ثقفی مکه را فتح کرد. عبد الملک بن مروان به او نامه ای نوشت و دستور داد آنچه را که ابن زبیر به خانه افزوده خراب کند. حجاج نیز چنین کرد و آن را به همان صورت زمان قریش بازگردانید. او از آنچه که ابن زبیر بدان اضافه کرده بود، کاست و دری را که در پشت خانه گشوده بود، بست.
جمع بندی
حضرت آدم (ع) نخستین کسی است که در زمین کعبه، خیمه ای برافراشته و در آنجا به عبادت خداوند پرداخته است. پس از او، فرزندش شیث در آن مکان، بنایی سنگی اایجاد نمود. پس از طوفان نوح و آسیب دیدن ساختمان کعبه، به دستور خداوند، حضرت ابراهیم (ع) به کمک فرزندش اسماعیل (ع)، ساختمان کعبه را بازسازی نمود. این بنا در طول تاریخ و طی حوادث گوناگون، بارها تخریب و توسط افراد و قبایل گوناگون ساکن مکه، بازسازی و مرمت شده است.
پی نوشت ها
[۱] بقره/۳۰.
[۲] بقره/ ۳۰.
[۳] طور/ ۴.
[۴] جامع احادیث شیعه، کتاب حج، ج۱۰، صص ۳ و ۴.
[۵] ازرقی، اخبار مکه، ص ۹.
[۶] جامع احادیث شیعه، ج۱۰، ص ۹.
[۷] ازرقی، اخبار مکه، ص ۴۵.
[۸] ابن رسته، اعلاق النفیسه، ص ۲۶.
[۹] ابن رسته، اعلاق النفیسه، ص ۲۸ و ۲۹.
[۱۰] ابن رسته، اعلاق النفیسه، ص ۲۹.
[۱۱] حج/۲۶و۲۷.
[۱۲] هر ذرع معادل ۱۰۴ سانتی متر است.
[۱۳] نوعی درخت نخل که چوب مرغوبی دارد.
منابع
۱.قرآن کریم.
۲. ابن رسته، احمد بن عمر، الأعلاق النفیسه، بیروت ـ لبنان، دارصادر، بی تا.
۳. ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مکه، بیروت ـ لبنان، درالاندلس، ۱۴۱۶ق.
۴.بروجردی، سید حسین، جامع احادیث الشیعه فی احکام الشریعه، تهران، مطبعه المساحه، ۱۳۸۰ق.
منبع اقتباس: دقن، محمد، کعبه و جامعه آن از آغاز تا کنون، هادی انصاری، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۴ش، ص ۸۰ـ۱۵.
