احادیث امام علی (ع) مجموعه ای ارزشمند از سخنان حکیمانه و آموزنده است که ایشان در زمینه های گوناگون، از جمله تجربه، اخلاق، تلاش، و راستی، بیان فرموده اند. احادیث امام علی (ع) راهنمایی جامع برای انسان ها در مسیر رشد و کمال به شمار می روند و به عنوان گنجینه ای معنوی، به مسلمانان و حتی پیروان دیگر ادیان نیز الهام می بخشند.
احادیث امام علی (ع) درباره مفاهیمی همچون صداقت و پرهیز از دروغ، تجربه های شخصی، و اصول اخلاقی می تواند راهگشای بسیاری از چالش های روزمره باشد. درک عمیق و به کارگیری احادیث امام علی (ع) نقش مهمی در تربیت و تقویت شخصیت انسان ها دارد. در ادامه به برخی از احادیث امام علی (ع) به صورت موضوعی اشاره خواهیم کرد:
الف) احادیث امام علی (ع) در مورد تجربه
امام علی (ع) اهمیت تجربه را در زندگی بسیار مورد تأکید قرار داده و آن را منبعی از خرد و بصیرت می داند که انسان را در اتخاذ تصمیمات صحیح یاری می کند. ایشان تجربه را نه تنها عاملی برای پیشرفت فردی بلکه برای اصلاح اجتماعی و تربیت انسان ها تلقی می کنند. به عقیده ایشان، تجربیات گذشته ابزار ارزشمندی هستند که می توانند راهنمایی برای جلوگیری از تکرار اشتباهات باشند.
با مروری بر این دسته از احادیث امام علی (ع) درمی یابیم که آن حضرت به موضوع تجربه به عنوان یک گنجینه ارزشمند توجه می کردند و بر اهمیت آن در زندگی انسان تأکید فراوان داشتند. از نظر ایشان، تجربه، راهنمای انسان در زندگی است و با استفاده از آن می توان به شناخت درست از خود و جهان پیرامون دست یافت و به موفقیت و سعادت رسید.
«العاقلُ مَن و عَظَتْهُ التَّجارِبُ؛ خردمند کسى است که تجربه ها او را پند دهد».[۱]
«الأیّامُ تُفیدُ التّجارِبَ؛ روزگار تجربه مى آموزد».[۲]
«ثَمَرهُ التَّجرِبهِ حُسْنُ الاخْتِیارِ؛ ثمره تجربه گزینش نیکوست».[۳]
«الاُمورُ بالتَّجرِبهِالأعْمالُ بالخُبْر؛ کارها به تجربه است و کردارها به کاردانى».[۴]
«لتّجارِبُ علمٌ مُستفادٌ؛ تجربه ها دانشى اکتسابى اند».[۵]
«لا تُقْدِمَنَّ على أمرٍ حتّى تَخْبُرَهُ؛ تا کارى را نیازموده اى اقدام مکن».[۶]
«مَن حَفِظَ التَّجارِبَ أصابَتْ أفعالُهُ؛ هر که تجربه اندوزد درست کار مى کند».[۷]
«کُلُّ نَجْدهٍ تَحتاجُ إلى العقلِ و کُلُّ مَعونهٍ تَحتاجُ إلى التَّجارِبِ؛ هر شجاعتى نیازمند خرد است و هر کمکى محتاج تجربه».[۸]
«مَن قَلّتْ تَجرِبَتُهُ خُدِعَ مَن کَثُرَتْ تَجرِبتُهُ قَلَّتْ غِرَّتُهُ؛ هر که تجربه اش اندک باشد فریب مىخورد و هر که پر تجربه باشد کمتر فریب مى خورد».[۹]
«لولا التَّجارِبُ عَمِیَتِ المَذاهبُ وَ فی التَّجارِبِ عِلمٌ مُسْتَأنَفٌ؛ اگر تجربه ها نبود راه ها پوشیده مى ماند و در تجربه کردن هاست که دانش جدید به دست مى آید».[۱۰]
ب) احادیث امام علی (ع) در مورد اخلاق
اخلاق نیکو در سخنان و احادیث امام علی (ع) تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه ضرورتی برای سعادت دنیا و آخرت به شمار می رود. در احادیث امام علی (ع)، اصول اخلاقی مانند صداقت، امانتداری، عدالت، و تواضع جایگاه ویژهای دارند و ایشان عمل به این اصول را اساس کمال انسانی و رشد جامعه می دانند.
احادیث امام علی (ع) به روشنی نشان میدهند که اخلاق نیکو، راهی برای نزدیک شدن به خداوند و ایجاد روابط سالم و ماندگار در میان مردم است. به همین دلیل، احادیث امام علی (ع) ما را به پرورش صفات اخلاقی و دوری از رذائل فرا می خوانند تا جامعه ای بهتر و انسانی تر بسازیم. در اینجا برخی از احادیث امام علی (ع) در مورد اخلاق اشاره می شود:
«و کُنّا لا نَرجُو جَنَّهً و لا نَخشَی ناراً و لا ثَواباً و لا عِقاباً لَکانَ یَنبَغِی لَنا أن نُطالِبَ بِمَکارِمِ الأخلاقِ؛ فإنَّها ممّا تَدُلُّ علی سَبیلِ النَّجاحِ؛ حتّی اگر امید بهشت و ترس از آتش و انتظار ثواب و عقاب هم نداشتیم، باز شایسته بود به دنبال بزرگواری های اخلاقی باشیم؛ زیرا این مکارم از چیزهایی است که راه موفقیت را نشان می دهد».[۱۱]
«فى سَعَهِ الاَخْلاقِ کُنوزُ الاَرْزاقِ؛ گنج هاى روزى در وسعت اخلاق نهفته است».[۱۲]
«اکمَلُکُم ایماناً أحسَنُکُم خُلقاً؛ کامل ترین شما از نظر ایمان، نیکوترین شما از حیث اخلاق است».[۱۳]
«خالِطُوا النّاسَ مُخالَطَهً إنْ مِتُّمْ مَعَها بَکَوْا عَلَیکُم، و إنْ عِشْتُم حَنُّوا إلَیکُم؛ با مردم چنان رفتار کنید که اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید به شما عشق ورزند».[۱۴]
«مَن حَسُنَت خَلیقَتُهُ طابَت عِشرَتُهُ؛ هر کس خوش اخلاق باشد، زندگى اش پاکیزه و گوارا مى گردد».[۱۵]
«حُسنُ الخلاقِ یُدِّرُ الرزاقَ وَ یونِسَ الرِّفاقَ؛ خوش اخلاقى روزى ها را زیاد مى کند و میان دوستان انس و الفت پدید مى آورد».[۱۶]
«أَشرَفُ الخَلائِقِ التَّواضُعُ وَالحِلمُ وَلینُ الجانِبِ؛ شریف ترین اخلاق، تواضع، بردبارى و نرم خویى است». [۱۷]
«مَنْ ساءَ خُلْقُهُ ضاقَ رِزْقُهُ؛ هر کس بد اخلاق باشد، روزى اش تنگ می شود».[۱۸]
«رَوِّضوا أَنفُسَکُم عَلَى الخلاقِ الحَسَنَهِ فَإِنَّ العَبدَ المُؤمِنَ یَبلُغُ بِحُسنِ خُلقِهِ دَرَجَهَ الصّائِمِ القائِمِ؛ خودتان را بر خوش اخلاقى تمرین و ریاضت دهید، زیرا که بنده مسلمان با خوش اخلاقى خود به درجه روزه گیر شب زنده دار مى رسد».[۱۹]
«موُصولُ المَرءِ اِلى کُلِّ ما یَبتَغیهِ مِن طیبِ عَیشِهِ وَ اَمنِ سِربِهِ وَ سَعَهِ رِزقِهِ بِحُسنِ نیَّتِهِ وَ سَعَهِ خُلقِهِ؛ انسان، با نیّت خوب و اخلاق خوب، به تمام آنچه در جستجوی آن است، از زندگى خوش و امنیت محیط و روزى زیاد، دست مى یابد».[۲۰]
«اَحْبِبْ حَبیبَکَ هَوْنًا ما عَسی اَنْ یَعْصِیَکَ یَوْمًا ما. وَ اَبْغِضْ بَغیضَکَ هَوْنًا ما عَسی اَنْ یَکُونَ حَبیبَکَ یَوْمًا ما؛ با دوستت آرام بیا، چه بسا که روزی دشمنت شود و با دشمنت آرام بیا، چه بسا که روزی دوستت شود».[۲۱]
ج) احادیث امام علی (ع) در مورد ترس
ترس از جمله احساسات طبیعی انسان است که در احادیث امام علی (ع) به آن پرداخته شده و راهکارهایی برای کنترل و غلبه بر آن ارائه شده است. در احادیث امام علی (ع) ترس به دو نوع مثبت و منفی تقسیم شده؛ ترس مثبت مانند ترس از خدا، موجب رشد و تعالی انسان می شود، در حالی که ترس منفی می تواند مانع پیشرفت فردی و اجتماعی گردد.
در احادیث امام علی (ع)، بر اهمیت شجاعت در مواجهه با چالش ها و اعتماد به خدا برای رهایی از ترس های بیجا تأکید شده است. به این ترتیب، احادیث امام علی (ع) راهی روشن برای غلبه بر ترس و دستیابی به آرامش در زندگی معرفی می کنند. در این بخش به برخی از احادیث امام علی (ع) در مورد ترس اشاره می شود:
«إنَّ البُخْلَ وَ الجُبْنَ وَ الحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّی یَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ؛ بخل، ترس و آز سرشتهایى جداگانه است که فراهمآورندۀ آنها بدگمانى به خداست».[۲۲]
«إذا هِبتَ أمراً فَقَع فیهِ فإنَّ شِدَّهَ تَوَقّیهِ أعظَمُ مِمّا تَخافُ مِنهُ؛ هرگاه از کاری ترسیدی خود را در آن بیانداز؛ زیرا ترس از آن کار بزرگتر از خود آن کار است».[۲۳]
«اَکْلُ السَّفَرْجَلِ قُوَّهٌ لِلْقَلْبِ الضَّعیفِ وَ یطیبُ الْمِعْدَهَ وَ یَزیدُ فی قوهِ الفُؤادِ وَ یُشَجّعُ الْجَبانَ وَ یُحْسِنُ الْوَلَدَ؛ خوردن گلابی قلب ضعیف را قوی، معده را پاکیزه، دهان را خوشبو، ترسو را شجاع و فرزندان را نیکو می گرداند».[۲۴]
«اَلشَّجاعَهُ عِزٌّ حاضِرٌ، اَلجُبنُ ذُلٌّ ظاهِرٌ؛ شجاعت عزّتى است آماده، ترس ذلّتى است آشکار».[۲۵]
«خیارُ خصالِ النساءِ شرارُ خِصالِ الرّجالِ، الزَّهوُ و الجُبنُ و البُخلُ فان کانت المرئهُ مزهوهً لم تُمکنْمِن نفسِها و اذا کانت بخیلهً حفظتْ مالَها؛ نیکوترین خصلت های زنان، بدترین خصلت های مردان است و آن خصلت ها عبارتند از: تکبر، ترس و بخل، پس اگر زن متکبر باشد اجازه ندهد کسی به او دست زند و اگر بخیل باشد اموال خود و شوهرش را حفظ کند و در صورتی که ترسو باشد، هراسان می شود از هر چه که عارض او شود».[۲۶]
«زادَ عِلمُ الرَّجُلِ زادَ اَدَبُهُ وَ تَضاعَفَتْ خَشْیَتُهُ لِرَّبِهِ؛ چون دانش آدمی فزونی گیرد، ادبش افزون شود و ترسش از خدا دو چندان گردد».[۲۷]
«شاوِر فى اُمورِکَ الَّذینَ یَخشَونَ اللّه تَرشُد؛ در کارهاى خود با افراد خدا ترس مشورت کن، تا راه درست را بیابى».[۲۸]
«اِتقِ الله بعض التقی و اِن قَلَّ و اجعل بینکَ و بین اللهِ ستراً و اِن رِقَّ؛ از خدا بترس اگر چه اندکی، و میان خود و خدا پرده ای بیفکن، گر چه نازک باشد».[۲۹]
«ضَبْطُ النَّفْسِ عِنْدَ الرَّغَبِ وَ الرَّهَبِ مِنْ اَفْضَلُ الاَدبِ؛ خویشتنداری به هنگام میل و ترس، از برترین ادب هاست». [۳۰]
«قَدْ اِخْتَبرَهُمُ اللهُ باالمَخمَصَهِ وَ ابْتَلاهُم بِالمَجْهَدَهِ؛ خداوند، انبیا را با گرسنگی آزمود و به سختیها مبتلا فرمود و با ترس و هراسها امتحانشان کرد و در بوته ناملایمات زیرو رویشان کرد».[۳۱]
د) احادیث امام علی (ع) در مورد تلاش
در احادیث امام علی (ع) به موضوع تلاش به عنوان یکی از ارکان اساسی موفقیت در زندگی دنیوی و اخروی اشاره شده است. ایشان در احادیث مختلف به ارزش و اهمیت تلاش اشاره کرده و مسلمانان را به جدیت و پشتکار در امور تشویق می کنند. محتوای احادیث امام علی (ع) نشان می دهند که تلاش و کوشش، عاملی مؤثر در دستیابی به رضایت الهی و ارتقای معنوی است.
امام علی (ع) در این احادیث تلاش را عامل سعادت فردی و اجتماعی دانسته و به پیروان خود توصیه می کنند که هرگز از کوشش در راه رسیدن به اهداف و ارزش های اسلامی غافل نشوند. با عمل به احادیث امام علی (ع)، می توان مسیری به سوی پیشرفت و تعالی فردی و اجتماعی پیمود.
«طَاعَه الله سُبحانَه لا یَحُوزها إلاّ مَن بَذل الجِدّ واستَفرَغ الجَهد؛ به طاعت خدای سبحان دست نیابد مگر کسی که تلاش کند و نهایت کوشش خود را به کار گیرد».[۳۲]
«ثَوابُ العَمَلِ عَلَی قَدْرِ المَشَقَّهِ فیهِ؛ پاداش کار به اندازه رنج و زحمتى است که در راه آن متحمل می شوند».[۳۳]
«قَدرُ الرَّجُلِ على قَدرِ هِمَّتِهِ؛ اندازه هر کس به اندازه همت او است».[۳۴]
«الکَرَمُ نَتیجَهُ عُلُوِّ الهِمَّه؛ کَرَم داشتن، زاییده بلندى همّت است».[۳۵]
«الشَّرفُ بِالهِمَم العَالِیه لابِالرمَمِ البَالِیه؛ شرافت به همت های بلند است نه به استخوان های پوسیده».[۳۶]
«إذا هبت أمراً فقع فیه، فإنّ شدّه توقّیه أعظم ممّا تخاف منه؛ هرگاه از کاری ترسیدی، خود را به کام آن بینداز، زیرا ترس شدید از آن کار، دشوارتر و زیانبارتر از اقدام به آن کار است».[۳۷]
«اقصِر هِمَّتَک عَلی مَا یلزمُک و لا تخُض فِیما لایعنِیک؛ همّت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری و آنچه را به کارت نمیآید پیگیری مکن».[۳۸]
«عَلَیکُم بالجِدّ و الاجتِهاد و التَأهُّب و الاستِعداد؛ بر شما باد به تلاش و سختکوشی و مهیا شدن و آماده گشتن».[۳۹]
«العَمَل العَمل، ثُمَّ النَّهایه النَّهایه، و الاستِقامه الاستِقامَه، ثُمَّ الصَّبر الصَّبر، و الوَرَع، إِنَّ لَکُم نَهایَه فَانتهوا اِلی نَهایَتِکُم؛ کار کنید و آن را به پایانش رسانید و در آن پایداری کنید. آن گاه شکیبایی ورزید و پارسا باشید. همانا شما را پایانی است؛ پس، خود را به آن پایان (بهشت) رسانید».[۴۰]
«قَلیل تَدُوم عَلیه، أرجَی مِن کَثِیر مَملُولٍ مِنه؛ کار (خیر) اندک، که بر آن مداومت ورزی، از کار بسیار که از آن خسته شوی، امیدوار کنندهتر است».[۴۱]
هـ) احادیث امام علی (ع) در مورد راستگویی و دروغگویی
در احادیث امام علی (ع)، راستگویی به عنوان یکی از اساسی ترین اصول اخلاقی و نشانه ای از صداقت و پاکی نفس شناخته شده است. امام علی (ع) بر این باور بودند که راستگویی نه تنها پایه ای برای ایجاد اعتماد و صمیمیت در روابط انسانی است، بلکه به رشد و تعالی معنوی انسان نیز کمک می کند.
همچنین، در احادیث امام علی (ع)، دروغگویی به شدت محکوم شده و به عنوان عاملی مخرّب برای شخصیت فرد و جامعه معرفی شده است. ایشان در سخنان خود هشدار می دهند که دروغ، باعث نابودی دوستی ها، بی اعتمادی و انحراف انسان از مسیر حقیقت می شود. در این بخش برخی از احادیث امام علی (ع) در مورد راستگویی و دروغ گویی اشاره می شود:
«خَیْرُ الْکَلامِ الَصِّدْقُ؛ بهترین کلام، سخن راست است».[۴۲]
«عاقِبَهُ الصِّدْقِ نَجـاهٌ وَ سَلامَهٌ؛ سرانجام و عاقبت راستگویى، رهایی و سلامت است».[۴۳]
«بِالصِّدْقِ تَکْمُلُ الْمُرُوَّهُ؛ مردانگى با راستگویى کامل مى شود».[۴۴]
«بِالصـدْقِ تَتَزَیَّنُ الاْقْوالُ؛ سخنان، با راستگویى زینت و آرایش مى یابند».[۴۵]
«اَلصّـادِقُ عَلى شَفا مَنْجاهٍ وَ کَرامَهٍ؛ راستگو بر کرانه نجات و بزرگوارى است».[۴۶]
«بِالصِّدْقِ تَکُونُ النَّجـاهُ؛ نجاتِ ( دنیا و آخرت ) در گِرو راستگویى است».[۴۷]
«اِذا اَحَبَّ اللّه عَبْدا اَلْهَمَهُ الصِّدْقَ؛ هرگاه خداوند بنده اى را دوست بدارد، راستى در گفتار را به او الهام مى کند».[۴۸]
«خَـیْرُ الْخِـلالِ صِدْقُ الْمَقالِ وَ مَکارِمُ الاْفْعالِ؛ بهترین خصلتها، راستگویى و انجام کارهاى خوب و پسندیده است».[۴۹]
«اِلْزَمْ الصِّدْقَ وَ الاَْمانَهَ فَاِنَّهُما سَجِیَّهُ الاْبْرارِ؛ راستگویى و امانتدارى پیشه کن که این دو، شیوه نیکان و ابرار است».[۵۰]
«اَلصِّدْقُ جَمالُ الإنْسانِ وَ دَعامَهُ الاْءیمانِ؛ راستگویى زینت انسان و ستون ایمـان است».[۵۱]
«عاقِبَهُ الْکِذْبِ مَلامَهٌ وَ نَدامَهٌ؛ از على (ع) نقل شده است که فرمود: سرانجام دروغگویى، سرزنش و پشیمانى است».[۵۲]
«شَرُّ الاْخْلاقِ اَلْکِذْبُ وَ النِّفـاقُ؛ بـدترین اخلاق، دروغگویى و دورویى است».[۵۳]
«ثَمَـرَهُ الْکِذْبِ اَلْمَهانَهُ فِى الدُّنْیا وَ الْعَذابُ فِى الآخِرَهِ؛ نتیجه دروغگویى، خوارى در دنیا و عذاب در آخرت است».[۵۴]
«اِیّاکَ وَ مُصادَقَهَ الْکَذّابِ فَاِنَّهُ یُقَرِّبُ عَلَیْکَ البَعیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیْکَ الْقَریبَ؛ از همنشینى با دروغگو بپرهیز زیـرا او، دور را بـه تـو نزدیک و نزدیک را به تو دور نشان مى دهد».[۵۵]
«بِالْکِذْبِ یَتَزَیَّنُ اَهْلُ النِّفاقِ؛ منافقین با توّسل به دروغ [کارهاى ناپسند خود را] خوب و زیبا جلوه مى دهند».[۵۶]
«جانِبُوا الْکِذْبَ فَاِنَّهُ مُجانِبٌ لِلاْءیمانِ؛ از دروغ گفـتن بپرهیزید که آن از ایمان به دور است».[۵۷]
«اَلْکاذِبُ عَلى شَرَفِ مَهْواهٍ وَ مَهـانَهٍ؛ دروغگو بر لبه پرتگاه و خوارى است».[۵۸]
جمع بندی
در احادیث امام علی (ع) بر اهمیت استفاده از تجربه دیگران، خوش اخلاقی، شجاعت و ترس نداشتن، تلاش و کوشش، راستگویی و پرهیز از گناه و دروغگویی تأکید فراوان شده است. بهره مندی از احادیث امام علی (ع) یکی از بهترین راه ها برای رسیدن به کمال و سعادت است. عمل به احادیث امام علی (ع) نه تنها باعث سعادت فردی می شود، بلکه جامعه را نیز به سمت پیشرفت و تعالی هدایت می کند. با عمل به این آموزه ها می توانیم زندگی و جامعه ای سالم، پاک و آباد داشته باشیم.
پی نوشت ها
[۱]. حرانی، تحف العقول، ص ۸۵.
[۲]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۱، ص ۱۰۱، ح ۳۷۶.
[۳]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۳۲۷، ح ۴۶۱۷.
[۴]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج۳، ص۴۲۵، ح۵۴، ۵۵.
[۵]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج۱، ص۲۶۰، ح ۱۰۳۶.
[۶]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۶، ص ۲۶۳، ح ۱۰۱۶۹.
[۷]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۵، ص ۴۶۱، ح ۹۱۸۰.
[۸]. مجلسی، بحار الأنوار، ج ۷۵، ص۷، ح۵۹.
[۹]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج۵ ، ص۱۸۷، ح۷۸۹۹؛ ج ۵، ص ۲۱۴، ح ۸۰۳۸.
[۱۰]. مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۳۴۲، باب ۸۳.
[۱۱]. نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۱۹۳.
[۱۲]. کلینی، کافى، ج ۸، ص ۲۳.
[۱۳]. مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۳۸۷.
[۱۴]. نهج البلاغه، حکمت ۱۰.
[۱۵]. نهج البلاغه، خطبه ۱۸۴.
[۱۶]. پاینده، نهج الفصاحه، ح ۷۸۱.
[۱۷]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج۲، ص ۴۴۲، ح۳۲۲۳.
[۱۸]. آمدی، غررالحکم، ح ۸۰۲۳.
[۱۹]. نهج البلاغه، خطبه ۹۱.
[۲۰]. خوانساری، شرح غررالحکم، ح ۱۰۱۴۱.
[۲۱]. حرانی، تحف العقول، ص ۲۰۱.
[۲۲]. نهج البلاغه، نامه ۵۳.
[۲۳]. نهج البلاغه، حکمت ۱۷۵.
[۲۴]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۷، ح ۴۳.
[۲۵]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۱، ص ۱۵۲، ح ۵۷۲.
[۲۶]. نهج البلاغه، حکمت ۲۳۴.
[۲۷]. آمدی، غررالحکم، ح ۴۱۴۷.
[۲۸]. آمدی، غررالحکم، ح ۵۷۵۶.
[۲۹]. نهج البلاغه، حکمت ۲۴۲.
[۳۰]. آمدی، غررالحکم، ح ۵۹۳۲.
[۳۱]. نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲.
[۳۲]. آمدی، غررالحکم، ح ۶۰۰۹.
[۳۳]. آمدی، غررالحکم، ح ۴۶۹۰.
[۳۴]. نهج البلاغه، حکمت ۴۷.
[۳۵]. آمدی، غررالحکم، ح ۱۴۷۷.
[۳۶]. آمدی، غررالحکم، ح ۱۹۹۱.
[۳۷]. آمدی، غررالحکم، ح ۸۹۵۵.
[۳۸]. آمدی، غررالحکم، ح ۲۳۰۳.
[۳۹]. نهج البلاغه، خطبه ۲۳۰.
[۴۰]. نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.
[۴۱]. نهج البلاغه، حکمت ۲۷۸.
[۴۲]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۴۲۹، ح ۹۶.
[۴۳]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۴، ص ۳۶۳، ح ۶۳۳۳.
[۴۴]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۲۰۸، ح ۴۲۲۴.
[۴۵]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۲۱۷، ح ۴۲۵۷.
[۴۶]. نهج البلاغه، خطبه ۸۵.
[۴۷]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۲۰۷، ح ۴۲۲۱.
[۴۸]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۱۶۱، ح ۴۱۰۱.
[۴۹]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۴۳۰، ح ۵۰۰۴.
[۵۰]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۲، ص ۱۸۷، ح ۲۳۲۵.
[۵۱]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۲، ص ۱۴۳، ح ۲۱۲۰.
[۵۲]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۴، ص ۳۶۳، ح ۶۳۳۲.
[۵۳]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۴، ص ۱۶۶، ح۵۶۹۸.
[۵۴]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۳۳۲، ح ۴۶۴۰.
[۵۵]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۲، ص ۲۹۲، ح ۲۶۵۰.
[۵۶]. خوانساری، شرح غررالحکم، ج ۳، ص ۲۰۷، ح ۴۲۲۲.
[۵۷]. نهج البلاغه، خطبه ۸۵.
[۵۸]. نهج البلاغه، خطبه ۸۵.
منابع
- نهج البلاغه، سید رضی، ترجمه محمد دشتی، چ۳، قم، مومنین، ۱۳۷۹ش.
- آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق سید مهدی رجائی، قم، مؤسسه دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۹ق.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
- حرانی، ابن شعبه، تحف العقول عن آلالرسول (ص)، بیروت، منشورات الفجر، ۱۴۲۹ق.
- حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- خوانساری، سید جمال الدین، شرح غرر الحکم، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۶۶ش.
- کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، چ۲، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
