ظلم و ستم از پدیده هایی است که معنای آن برای همگان روشن است و نیازی به تعریف ندارد.هر فرد ممکن است طعم تلخ ظلم و ستم را در مراتب مختلف چشیده باشد. گاهی انسان با پایمال کردن حق خداوند، بر او ظلم و ستم روا می دارد. گاهی انسان بر خودش ظلم و ستم می کند و گاهی انسان حقوق دیگران را پایمال کرده و در حق آنان ظلم و ستم می کند. امام محمد باقر (علیه السلام) در حدیثی به این سه نوع ظلم و ستم اشاره فرموده است:
متن و ترجمه حدیث
قال امام محمد باقر (علیه السلام): الظُّلْمُ ثَلَاثَةٌ ظُلْمٌ لَا یغْفِرُهُ اللَّهُ وَ ظُلْمٌ یغْفِرُهُ اللَّهُ وَ ظُلْمٌ لَا یدَعُهُ اللَّهُ. فَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی لَا یغْفِرُهُ اللَّهُ فَالشِّرْكُ بِاللَّهِ وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی یغْفِرُهُ اللَّهُ فَظُلْمُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ فِیمَا بَینَهُ وَ بَینَ اللَّهِ وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی لَا یدَعُهُ اللَّهُ فَالْمُدَاینَةُ بَینَ الْعِبَادِ.[1]
امام باقر (علیه السلام) فرمودند: ظلم و ستم سه گونه است؛ ستمى كه خدایش نمى آمرزد و ستمى كه خدایش مى آمرزد و ستمى كه خدا از آن نگذرد. اما ستمى كه خدایش نیامرزد شرک به خداست و ستمى كه خدایش بیامرزد ستم آدمى بر خویشتن باشد در آنچه میان او و خدا بگذرد و اما ستمى كه خدا از آن نگذرد ستمى است كه بندگان در معامله با یك دیگر كنند.
ظلم و ستم بر خدا
ظلم و ستم به خداوند که عبارت است از شرک به او، بسیار بزرگ است و اگر مشرک توبه نکند خداوند این ستم او را نمی بخشد. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيمٌ؛[2] (به خاطر بياور) هنگامى را كه لقمان به فرزندش، در حالى كه او را موعظه مى كرد گفت: «پسرم! چيزى را همتاى خدا قرار مده كه شرك ظلم بزرگى است.»
و در آیه دیگر می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظيماً؛[3] خداوند (هرگز) شرك را نمى بخشد و پايينتر از آن را براى هر كس (بخواهد و شايسته بداند) مى بخشد و آن كسى كه براى خدا، شريكى قرار دهد، گناه بزرگى مرتكب شده است.
آيه فوق صريحا اعلام مىكند كه همه ی گناهان ممكن است مورد عفو و بخشش واقع شوند، ولى«شرك» به هيچ وجه بخشوده نمى شود، مگر اينكه از آن دست بردارند و توبه كنند و موحد شوند و به عبارت ديگر هيچ گناهى به تنهايى ايمان را از بين نمى برد، همانطور كه هيچ عمل صالحى با شرك، انسان را نجات نمى بخشد.[4]
ظلم و ستم بر خود
ظلم بر خود هنگامی تحقق پیدا می کند که انسان از دستورات و قوانین الهی سر باز زند و به ضرر خود عمل کند، در صورتی که حقوق دیگران پایمال نگردد. مثلا عبادات واجب را انجام ندهد و مرتکب گناهان شخصی شود. دين صراط مستقيم و مسير تكامل انسان است و هر كه از آن تجاوز كند بر خويشتن ستم كرده و از سير تكامل انسانى و حركت استكمالى الى اللّه تعالى باز می ماند.[5]
خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ[6]؛ یعنی کسی که از حدود خداوند تجاوز کند، بر خود ظلم کرده است.
در مورد ظلم بر خود خداوند فرموده است: «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ؛ [7] بگو: اى بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده ايد! از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خدا همه گناهان را مى آمرزد، زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است».
به دنبال تهديد هاى مكررى كه در آيات گذشته در مورد مشركان و ظالمان آمده بود، در اين آيات راه بازگشت را توام با اميدوارى به روى همه گنهكاران مى گشايد زيرا هدف اصلى از همه اين امور تربيت و هدايت است نه انتقام جويى و خشونت، با لحنى آكنده از نهايت لطف و محبت، آغوش رحمتش را به روى همگان باز كرده و فرمان عفو آن ها را صادر نموده است.[8]
بنابراین گناهان شخصی که بین خدا و بنده اش است از سوی خداوند مورد عفو و بخشش قرار می گیرد، هرچند بدون توبه از دنیا برود.
ظلم و ستم بر دیگران
ظلم بر دیگران مصایق زیادی دارد حتی ممکن است انسان نسبت به یک حیوان ستم نماید به هر حال آنچه در این نوشته مورد توجه است ظلم به انسان های دیگر است که ممکن است از راه های مختلفی محقق گردد. مثلا غصب مال دیگران، غیبت، تهمت، خیانت، تمسخر و امثال این امور از مصادیق ظلم بر دیگران محسوب می گردد که خداوند در سوره حجرات از آن ها منع فرموده است.
این که خداوند از این نوع ظلم و ستم نمی گذرد علت آن این است که حقوق انسان های دیگر پایمال گردیده و بر آنان ظلم شده است. بدترین ظلم و ستم بر دیگران، ظلم هایی است که از سوی صاحبان قدرت و سلاطین و امثال آن ها انجام می گیرند. در این موارد تنها راه بخشش آن رضایت کسی است که مورد ظلم قرار گرفته است.
جمع بندی
ظلم و ستم، با تمام انواعش گناه و معصیت محسوب می گردد. معمولا کسانی مرتکب ظلم می شوند که از حیث کمالات انسانی ناقص هستند و می خواهند با این روش نقص خود را جبران کنند. به هر حال ظلم بر خدا که شرک باشد، بدون توبه قابل بخشش نیست و ظلم بر خود با اینکه با توبه قابل بخشش است، بدون توبه هم وعده بخشش از سوی خداوند، داده شده است. اما ظلم بر دیگران با رضایت مظلوم چه در این دنیا و چه در دنیای عقبا قابل بخشش می گردد.
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص 300.
[2] . سوره لقمان، آیه 13.
[3] . سوره نساء، آیه 48.
[4] . تفسير نمونه، ج3، ص409.
[5] . آغاز و انجام، ص 127.
[6] . سوره بقره، آیه 229.
[7] . سوره زمر، آیه 53.
[8] . تفسير نمونه، ج19، 498.
منابع
- قرآن کریم
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
- خواجه نصير الدين طوسى، آغاز و انجام، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ4، 1374 ش.
- مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الاسلامية ، چ 10، 1371 ش.
