امام محمد باقر (علیه السلام) پنجمین امام شیعیان جهان است، به آن حضرت باقر العلوم نیز گفته می شود، کنیه اش «ابو جعفر» است، شاعران در مدح امام باقر اشعارى سروده اند.
امام باقر (ع) درسروده سروش اصفهانى.
همیشه تا بود آراسته فلک به نجوم ز من تحیت بر جان هفتمین معصوم
امام پنجم تاج سر همه انجم محمد بن على باقر تمام علوم
ولى بار خداى و وصى راهنماى که جبرئیل امین خادم است و او مخدوم
رسول گفت به جابر چو دیدیش برسان ز من تحیت و کردش بدین لقب موسوم
همه سرایر امکان به نزد او ظاهر همه حقایق فرقان به نزد او معلوم
شراب کوثر جز با ولایتش غسلین هواى جنت جز در حمایتش یحموم
نبوده هیچ یک از رمزها بر او مخفى نبوده هیچ یک از رازها بر او مکتوم
شد از علومش دشوار آفرینش، حل چنان که آهن داود را به کف چون موم
ترا به حکمت باقر یقین شود کامل وگرنه حکمت بقراط نیست جز موهوم
به گوش اگر نکنى حلقه اطاعت او به روز محشر مالک بگیردت حلقوم
فضایلى که ازو بر زبان همى رانند به گوش چون گهر است و به مغز چون مشموم
مدیح جعفر گویم از آن که به باشد پس از مدیح پدر مدحت پسر منظوم
امام جن و بشر شارسان دین را در که تازه شرع نبى را به علم اوست رسوم
به قصد کشتن، روزى بخواستش منصور شدند هر دو برابر چو ظالم و مظلوم
دهان گشاده یکى اژدها پدید آمد چه گفت؟ گفت که باز آى ازین عزیمت شوم
اگر شود سر یک موى از وجودش کم تو را و قصر تو را هر دوان کنم معدوم
بگیر مذهب جعفر نه مذهب سقراط درخت طوبى بشناس آخر از زقّوم
گرت ز آل پیمبر شفاعت است امید چه پویى از پى قسیس در کنیسه روم
شراب دوستى آل، نوش تا نوشى از آن شراب که با غالیه بود مختوم
همه هموم و غموم است دورى از در آل بدین در آى و بر آساى از هموم و غموم
«سروش» عمر به غفلت گذاشتى و گناه به جان خویش ستمگر، به نفس خویش ظلوم
کنون سزد که به عمر گذشته نوحه کنى بدان صفت که عرب نوحه بر طلول و رسوم
سپر همى کن از این قصیده غرّا چو مالکان سقر بر تو آورند هجوم
امام باقر (ع) در سروده غروى اصفهانى.
بهار آمد هوا چون زلف یارم باز مشکین شد زمین چون رویش از گلهاى رنگارنگ رنگین شد
نگارستان چینى شد زمین از نقش گوناگون چمن رشک ختن از یاسمین وز بوى نسرین شد
دلِ آشفته شد محو گلى از گلشن طاها اسیر سنبلى از بوستان آل یاسین شد
چه گویم از گل رویش؟ مپرس از سنبل مویش ز فیض لعل دلجویش مذاق دهر شیرین شد
به میزان تعادل با گل رویش چه باشد گل که با آن خرمن سنبل کم از یک خوشه پروین شد
جمال جانفزاى او ظهور غیب مکنون بود دو زلف مشکساى او حجاب عزّ و تمکین شد
به باغ استقامت اولین سرو آن قد و قامت به میدان کرامت شهسوار ملک تکوین شد
سلیل » پاک احمد، زیب و زین مسند سرمد ابو جعفر محمد، باقر علم نبیّین شد
محیط علم ربّانى، مدار فیض سبحانى که در ذات و معانى ثانى عقل نخستین شد
حقایق گو، دقائق جو، رقایق جو، شقایق بو سراج راه حق، کز او رواج دین و آیین شد
مرارتها چشید آن شاه خوبان از بنى مروان مگر آن تلخ کامى بهر زهر کین به تمرین شد
عجب نبود گر از آن اخگر سوزان سراپا سوخت چه او را شاهد بزم حقیقت شمع بالین شد
براى یکّهتاز عرصه میدان جانبازان ز جور کینه مروانیان اسب اجل زین شد «*»
دوش دیدم قمرى زهره جبین شاهدى ماه رخ و عرش مکین
طلعتش رهزن خورشید فلک طرهاش رهبر نه چرخ برین
سرو بستان خرد نو گل عشق شاهد محفل جان شمع یقین
مخزن گوهر اسرار وجود منبع کوثر و انهار مَعین
واقف و کاشف سرّ لاهوت فاتح و شارح قرآن مبین
باهر النور مه برج کمال باقر العلم شه کشور دین
باقر العلم که بر مُلک و مَلَک اوست در کاخ ابد صدرنشین
باقر العلم که در غیب و شهود اوست شاهنشه با تاج و نگین
ذاکر و شاکر و هادیش لقب شاهد و صادق و بر وحى امین
بلبلى خوش سخن از عالم قدس نو گلى سرو قد از خلد برین
قطب ایمان، شه اقلیم بیان مطلع و مجمع فرقان مبین
به سخا قبله ارباب کرم به صفا کعبه اصحاب یمین
محو انوار جمالش خورشید خوشه خرمن حُسنش پروین
درگهش مسکن پاکان جهان چاکران حرمش عرش مکین
پادشاهان جهان از سر شوق روى بر قبله آن خسرو دین
بنده دانش او اهل خرد خازن درگه او روح امین
از نشان قدم حضرت او فخر بر عرش کند خاک زمین
پى آرایش اسرار ازل در فشان گشت ز لعل نمکین
اى بسا گوهر ناسُفته که سُفت زان لب لعل به از درّ ثمین
پند آن بلبل گلزار وجود گوش کن گوش و گل وصل بچین
عشق و ایمان طلب از مکتب وحى که بهین گوهر علم است و یقین
در ره طاعت و احسان شب و روز چون مه و مهر فروزان بنشین
همه را به ز خود اندیش و مکن کبر بر خلق چو ابلیس لعین
پاک بین باش نه آلوده نظر دل کن آیینه روشن ز آیین
هر که شد بنده شهوت نشود جفت روح القدس و حور العین
مرد ایمان همه دم یاد کند که بر او گرگ اجل کرده کمین
اهل ایمان چون گل خنداناند با دل پر الم و زار و غمین …
اى ملائک حشم و عیسى دم رهرو کوى تو جبریل امین
اى غلام تو سلیمان جهان اى تو را ملک و ملک زیر نگین
به ثناى تو «الهى» است ز شوق بلبلى در چمن خلد برین
امام باقر (ع)در سروده دکتر قاسم رسا.
بیا که فصل بهار است و وقت عیش و طرب نهاده بلبل و گل بهر بوسه لب بر لب
نشاط روى چمن بین که شُست ابر بهار ز گرد عارض بستان، غبار رنج و تعب
شد از بنفشه چمن چون بهشت غرق عبیر شد از شکوفه زمین چون سپهر پر کوکب
درخت تاج مرصع نهاد بر سر و دوخت صبا به قامتش از پرنیان سبز سلب «۱»
زهى طراوت گلهاى آتشین رخسار زهى لطافت بتهاى سیمگون غبغب
بیا که مژده رحمت رسید و خواند سروش سرود تهنیت خسرو خجسته نسب
هلال ماه رجب شد چو از افق پیدا در آمد آن مه من با هزار وجد و طرب
ز برج علم، درخشان ستارهاى بدمید که مهر و مه ز فروغش به حیرتاند و عجب
کنار «فاطمه» دخت حسن (ع) شکفته گلى کند چو ماه تجلى در این مبارک شب
نهال گلشن دین نور دیده زهرا سپهر دانش و بینش محیط علم و ادب
شه سریر ولایت محمد بن على (ع) که آمدش ز خدا «باقر العلوم» لقب
توان در آینه روى او خدا را دید که اوست مظهر آیات ذات اقدس ربّ
کمال و دانش و تقوا ز مکتبى آموز که چرخ کسب فضایل کند از آن مکتب
گرفت خاک عرب روشنى ز چهره او چو جلوه کرد جمالش بر آسمان عرب
درخت علم و کمالش ز عذب و شیرینى است چو شاخههاى درختان نخل غرق رطب
مه سپهر فضیلت که نور دانش او ز هم درید حجاب ضلال و جهل و شغب
کلام اوست فروزندهتر ز اختر و ماه حدیث اوست گرانمایهتر ز سیم و ذهب
زهى خطیب بلیغى که تا ابد خطبا چو در لئالى طبعش کنند زیب خطب
«رسا» به ساحت مطلوب حق رسید کسى که در طریق ولایش نهاد پاى طلب
امام باقر (ع) در سروه صغیر اصفهانى
اى ز سر و قد رعنا بر صنوبر طعنهزن و اى ز ماه روى زیبا مهر را رونقشکن
همچو من هر کس رخ و قد تو بیند تا ابد فارغ است از دیدن خورشید و از سرو چمن
گر خرامى صبحدم در طرف باغ اى گلعذار غنچه از شرم دهانت هیچ نگشاید دهن
اى تو شمع انجمن از فرط حسن و دلبرى هر کجا دارند خوبان دو عالم انجمن
نسبت حسن تو با یوسف نشاید داد از آنک صد هزاران یوسفت افتاده در چاه ذقن
چشم جادویت نموده شرح بابل مختصر بوى گیسویت شکسته رونق مشک ختن
کى توانم کرد وصف و چون توانم داد شرح ز آنچه عشقت مىکند اى نازنین با جان من
بس بود طبعم پریشان از غم زلفت مگر با خیال قد رعنایت کنم موزون سخن
در مدیح صادر اول امام پنجمین (ع) کش بود مدّاح ذات ذوالجلال ذوالمنن
شبل حیدر سبط پیغمبر خدیو انس و جان مخزن علم النبیّین کاشف سرّ و علن
حضرت باقر ضیاء دیده خیر النسا حامى شرع رسول اللّه هوادار سنن
جلّ اجلاله توانائى که گر خواهد کند روز، شب، خورشید، مه، افلاک، غبرا، مرد، زن
دى به یک ایماى او گردد بهار و خار، گل بلبل و قمرى شوند از امر او زاغ و زغن
بىولاى آن گل گلزار دین نبود، اگر لاله خیزد در چمن یا سبزه روید از دمن
کوى او چون خانه حق قبله اهل یقین اسم او چون اسم اعظم دافع رنج و محن
هم به آدم شد مغیث و هم به نوح آمد معین هم به عیسى گفت: کلّم هم به موسى گفت: لن
من چه گویم وصف ذاتش جز که عجز آرم به پیش دُرّ دریاى حقیقت را که مىداند ثمن؟
دشمن ار بنمود مسمومش بر آن معهود بود کز ازل تیر بلا را جان پاکش شد مِجَن
خصم اگر ورزید کین با وى فزودش عزّ و جاه مر سلیمان را نکاهد قدر، کین اهرمن
طعنه بر عرش برین هر دم زند ارض بقیع تا که آن نور الهى یافت اندر وى وطن
تا که اندر باختر خورشید مىگردد نهان تا که از خاور شود هر صبحدم پرتو فکن
دوستانش چون صغیر آزاد از قید هموم دشمنانش در حصار غم چو مور اندر لگن
امام باقر (ع) در سروده ریاضى یزدى.
اى آینه جمال احمد و اى نام گرامىات محمّد
اى مهر سپهر و ماه انجم هفتم معصوم، امام پنجم
سر خیل اوائل و اواخر دریاى علوم؛ امام باقر
اى طالع تو قران سعدین و اى نسل تو نجل «۲» پاک نَجْدَین
از مادر و از پدر به گوهر بردى نسب از دو سو به حیدر
یک جدّ تو شاه کربلا بود جد دگر تو مجتبى بود
چون دور قمر به «پنجه و هفت» از هجرت پاک مصطفى رفت
میلاد تو غُرّه رجب شد لبریز جهان، ز نور رب شد
اى سِدره عرش و طور سینین و اى نوگل باغ آل یاسین
اى نور تو، نور نخله طور و اى روى تو شرح سوره نور
و الشّمس شعاع ماه رویت و الّلیل، سواد مشک مویت
گنجینه حکمت الهى بخشنده تاج پادشاهى
اى خاکِ درِ تو افسر من و اى دیده جابر از تو روشن
نادیده تو را سلام مىداد جدت که سلام حق بر او باد
اى خازن وَحى و طورِ تنزیل قرآن آموز صد چو جبریل
قول تو و گفته پیمبر حکم تو و حکم حى داور
قرآن کریم را اگر جان بخشد دم روحبخش یزدان
چون خلقت تو تمام گردد ناطق شود و امام گردد
هستند موافق و مطابق قرآن حق و امام ناطق
خواندم ز امام، داستانى آن به، که بگویم و بدانى
روزى پى بخت آزمایى مىکرد عرب هنرنمایى
صف بسته سپاهیان سرباز گُردان و یلان ناوک انداز
بر دوخته بر هدف دو دیده صد بار، زِه کمان کشیده
هر گوشه یکى نشانه مىکرد تیرى ز کمان کمانه مىکرد
تا بخت و هنر که را گزیند تا تیرِ که، بر هدف نشیند
چون بخت کسى نکرد یارى حاصل همه بود شرمسارى
در جمع «هشام» بود حاضر او خواست مگر امام باقر
اقبال و هنر بیازماید تیرى به هدف رها نماید
بگرفت کمان، ولىّ داور بنشاند به تیر رفته، تا پر
گفت: اى به فداى اوستادت این مایه هنر که یاد دادت؟
فرمود که خاندان عصمت تعلیم دهند از صباوت
هر جا هنرى است رهنمون باش هر جا که فنى است ذو فنون باش
باشد که تو را به کار آید مؤمن همه فن حریف باید …
امام باقر (ع) در سروده طائى شمیرانى
شد وقت آن که خاک گهر زا شود همى دهر کهن دو مرتبه برنا شود همى
باغ از نسیم، روضه رضوان همى شود راغ از شمیم، سینه سینا شود همى
از التفات شبنم و فیض مدام ابر مخمور، چشم نرگس شهلا شود همى
نسرین به سان چهره وامق همى شود سنبل شبیه طرّه عذرا شود همى
غنچه به کودکى چو مسیحا به مهد برگ خندان و لب گشوده و گویا شود همى
هر ارغوان که چشم ز خواب خزان گشود مصداق طور و آتش موسى شود همى
ترسم بدون نفخه صور و قیام حشر در کوه و دشت محشر کبرى شود همى
چیزى نمانده است که از سیل لاله، کوه دیوانهوار بادیه پیما شود همى
انفاس عیسى است مگر باد فروردین کاموات باغ از او همه احیا شود همى
آرى بعید نیست به تایید نور حق خاک فسرده جنّت ماوا شود همى
دیباچه حقیقت و سر لوحه وجود کز او پدید قدرت یکتا شود همى
پنجم ولى و حجّت حق باقر العلوم کش خور ز نور عارض رسوا شود همى
اى حجت خدا که به نزد عطاى تو دریا ز تنگدستى شیدا شود همى
بر درگه تو بهر نیاز آورد نماز خورشید هر صباح که پیدا شود همى
ابکم به عشق مدح تو گویا شود همى اعمى به شوق روى تو بینا شود همى
کلک و بنان و خامه «طائى» به مدح تو معجز نماى نطق مسیحا شود همى
تا در خزان فسرده همى بوستان شود تا در بهار دشت مصفّا شود همى
یارت قرین رحمت یزدان همى شود خصمت رهین مرگ مفاجا شود همى
امام باقر (ع) در سروده سید رضا موید
شبى بزرگ که رازى بزرگ در بر داشت رسید و پرده ز رازى چنان، خدا برداشت
شبى خجسته که فرداى آن، به دامن باز ز هر چه داشت جهان، گوهرى گرانتر داشت
هلال ماه رجب بود و بدر مىتابید سپهر قدر و شرف، آفتاب دیگر داشت
شب ولادت مولا امام باقر (ع) بود که خاک از قدمش جلوه مکرّر داشت
خوش آن طلیعه که تا دید حضرت سجّاد عزیز فاطمه جا، در کنار مادر داشت
پدر به روى پسر جلوه خدا مىدید بنازم آینهاى را که در برابر داشت
تو گفتى آن که غم روزگارش از دل رفت ز بوسهاى که ز رخساره پسر برداشت
دو سبط ختم رسولان، دو رهبر خلقند زهى امام که نسبت از آن دو رهبر داشت.[۱]
سلام عالم و آدم بر او که جابر نیز بر او سلام، ز فرموده پیمبر داشت
نشان زهد على را به مسجد و محراب بیان علم نبى را به روى منبر داشت
مرا چه حدّ سخن در مقام دانش او که مکتبش چو هشام فقیهپرور داشت
وجود او، به همه ما سوا مقدّم بود اگرچه خلقت او را خدا مؤخّر داشت
به علم او که شکافنده علوم نبى است خداى رونق اسلام را مقرّر داشت
درون سنگر علم و عمل قیام نمود بسى مبارزهها کاندرین، دو سنگر داشت
ز آزمایش پرتاب تیر، شد معلوم که آن امام همى دست و تیغ حیدر داشت
چه داغها که به جان و دلش ز غمها بود چه خاطرات که از کربلا به خاطر داشت
کمال و معرفتى را که یافت «روح خدا» ز قطرهاى است که از بحر علم او برداشت
امام ما که بزد پشت پا به شرق و به غرب طریق پیروى از آن بزرگ رهبر داشت
متاب از در آل على و زهرا روى که هر چه داشت «مؤید» ز فیض آن در داشت .
پی نوشت
[۱] . حضرت باقر (ع) از طرف مادر به سبط اکبر، امام حسن (ع) و از طرف پدر به امام حسین (ع) نسب مىرساند.
منبع: مناقب و مراثى اهل بیت(ع)، بیرجندى ،ص:۱۸۹
