شرح کوتاهی بر چند سخن امام علی (ع) در موضوعات مختلف

1404-01-01

349 بازدید

امیرالمومنین علی(ع), ثواب, حکمت, ظلم و ستم, فروتنی و تواضع, مکارم اخلاق

فهرست محتوا

هر حدیث و سخن امام علی (علیه‌ السلام) پیرامون موضوعات مختلف که در کتبی نظیر نهج البلاغه و غررالحکم و دیگر متون حدیثی نقل شده، دریایی از معارف اسلامی را در خود جای داده است. از امام علی (علیه السلام) احادیث، خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار فراوانی بر جای مانده است. در نوشتار حاضر، چندین سخن امام علی (علیه‌ السلام) از کتاب غررالحکم و درر الکلم انتخاب گردیده و با توضیحاتی اقتباس شده از شرح جلال الدین خوانساری ارائه شده است:

1. سخن امام علی (ع) درباره دین

الدین یعصم؛ دین نگاه می دارد.

یعنى رعایت دین و اهتمام در امور آن انسان را از حسرت و ندامت روز جزا، حفظ می کند و این مطلب ظاهر است و همچنین از خفت و ذلت در دنیا نیز انسان را حفظ می کند؛ زیرا كه دیندار نزد خلایق نیز عزیز و محترم است و اگر آزار و اذیتى هم در راه دین به كسى برسد در نظرها خوار و بى‏اعتبار نگردد، بلكه در نظر انسان حقیقت بین‏ در علو قدر و سمو رتبه اش افزوده گردد.

2. سخن امام علی (ع) درباره دنیا

الدّنیا تسلم؛ دنیا خوار می كند.

توضیح این سخن امام علی (علیه السلام) این است که دنیا دوستی و حرص در طلب دنیا و تلف نمودن عمر در تحصیل آن انسان را هم در دنیا و هم در عقبا خوار می کند؛ پس اگر كسى مشغول طلب امور دنیا شود باید كه بعد از فراغ از لوازم، در امور اخروی سعی و تلاش کند.

این سخن امام علی (علیه‌ السلام) که دنیا را نکوهش می کند در صورتی که فقط دنیا منظور و هدف قرار بگیرد. مثل جمع نمودن زخارف دنیوى یا تحصیل جاه و اعتبار از براى برتری بر دیگران و زیادتى و غلبه بر ایشان، اما اگر منظور از طلب دنیا نیز تحصیل ثواب های اخروى باشد مانند طلب مال به قدر ما یحتاج خود و عیال كه از نظر شرع واجب است مشمول سنخ امام علی (علیه‌ السلام) نیست.

حتی بیشتر از آن نیز براى اطعام دیگران و بخشیدن به فقرا و مساكین و هزینه کردن در حج و زیارات و سایر راه های خیرات، یا تحصیل جاه و اعتبار براى تمكن از امر به معروف و نهى از منكر و کمک فقرا، و نجات آن ها از ظلم زورمندان. این موارد از مصادیق طلب دنیا به شمار نمی آیند بلكه از مصادیق تلاش برای سعادت اخروی خواهد بود كه عقلا و شرعا ممدوح و مستحسن است.

«الدّین یجلّ، الدّنیا تذلّ؛ دین بزرگ می كند و دنیا خوار مى ‏گرداند» نیز معنای دو حدیث فوق را دارد.

3. مقایسه دنیا و آخرت در سخن امام علی (ع)

الدّنیا أمد، الآخرة أبد؛ دنیا در گذر است و آخرت زمانیست پاینده.

این سخن گهر بار امام علی (علیه السلام) به ما گوشزد می کند که دنیا برای کسی دوام ندارد و از این ‌رو نباید برای دنیا به گونه ای تلاش کند که گویا در آن برای ابد زندگی می کند؛ بلکه تلاش او باید برای آخرت باشد که ماندگار است.

انسان عاقل برای چیزی که ماندگاری ندارد خود را به زحمت نمی اندازد برای اینکه زحماتش هدر می رود و جز حسرت چیزی دیگری نصیب او نمی گردد. کسی که به آخرت ایمان دارد و نیز می داند که آخرت ماندگار است تمام تلاش خود را صرف ساختن آخرت خود می کند.

4. جایگاه علم و حکمت در سخن امام علی (ع)

العلم ینجد، الحكمة ترشد؛ علم باعث بلندی و حکمت باعث رشد می شود.

بر طبق این سخن امام علی (علیه السلام) علم و دانش صاحب خود را بلند مى ‏گرداند و حكمت باعث رشد و راه یافتن او مى ‏شود و مراد از حكمت نیز دانستن علوم دینی و معارف شرعی است و گاهى عمل نیز در مفهوم آن اعتبار مى ‏شود. پس ممکن است مراد علم با عمل باشد. بنا بر معناى دوم سبب تام است براى رشد و راه یافتن به غایت که عبارت از سعادت ابدى و ثواب های سرمدى باشد.

در قرآن کریم خداوند حکمت و دانش را خیر کثیر دانسته و فرموده است: «يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثيرا؛ (خدا) دانش و حكمت را به هر كس بخواهد (و شايسته بداند) مى‏دهد؛ و به هر كس دانش داده شود، خير فراوانى داده شده است‏».[1]

5. مقایسه عدل و ستم در سخن امام علی (ع)

العدل مألوف، الجور عسوف؛ عدل دل پذیر است و ستم از راه بیرون برنده است.

این بسیار روشن است که عدل دل پذیر و پسندیده است و مردم به شخص عادل الفت و رغبت دارند و ظلم و ستم چون سبب تنفر مردم از صاحب آن و دورى گزیدن از او مى ‏شود پس انسان را از راه بیرون می کند؛ یعنى صاحب خود را به راهى مى ‏برد خارج از راهى كه جاده سلوك مردم است.

ظلم باعث می گردد صاحبش را از راه مستقیم خداوند منحرف نموده و او را به سوی شقاوت و بدبختی سوق می دهد و لعنت خدا را برای خود بخرد چنانکه خداوند در قرآن فرموده است: «أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمينَ؛ اى لعنت خدا بر ظالمان باد!»[2]

6. سخن امام علی (ع) درباره راستی و گذشت

الصدق وسیلة، العفو فضیلة

امام علی (علیه السلام) در این سخن فرموده است که راستى وسیله فوز به خیرات و سعادات است، و عفو و در گذشتن از تقصیرات مردم عین فضیلت و زیادتى محاسن و مكارم اخلاق است.

انسانی که اهل گذشت نیست معمولا کینه توز بوده و با هر کسی با کوچک ترین خطایش به دشمنی می پردازد.

از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که فرمود: آيا شما را نسبت به برترين خلايق دنيا و آخرت آگاه نسازم؟ بخشيدن كسى را كه نسبت به شما ستم كرده، صله و ديدار با كسى كه با شما قهر كرده، نيكى به شخصى كه به شما بدى كرده، كمك به فردى كه شما را محروم كرده باشد. و نیزفرموده است در دشمنى و كينه توزى ريشه كنى وجود دارد، ولى نه اينكه ريشه موها را بركند، بلكه دين و ايمان را نابود مى ‏سازد.^[3]

در این حدیث شریف مصادیقی که موضوع عفو و گذشت را تشکیل می دهد مطرح گردیده است. یعنی انسان در برابر ظلم، قطع رحم، بدی کردن دیگران و محروم شدن از حق توسط دیگران باید گذشت داشته باشد و با این گذشت فضیلت انسانی را به کمال برساند و از کینه توزی که دین انسان را به باد می دهد جدا اجتناب کند.

7. سخن امام علی (ع) درباره سخاوت و شرافت

السّخاء سجیة، الشّرف مزیة؛ سخاوت صفت نیکو و شرافت امتیاز است.

مراد از این سخن امام علی (علیه السلام) این است که سخاوت از اخلاق پسندیده و خوی هاى خوش است، یا مراد اینست كه سخاوت آنست كه ملكه این كس شده باشد و در او ثابت و راسخ باشد. شرف یعنى بلندى مرتبه‏ و فضیلت به این معنا که شرف یک انسان به فضیلت او است نه اینکه به اعتبار مال و جاه یا بلندى نسب و مانند آن ها باشد.

8. دور اندیشی و سستی در سخن امام علی (ع)

الحزم بضاعة، التّوانى إضاعة؛ دور اندیشى و عاقبت بینى سرمایه خیرات است، و سستى و كاهلى ضایع كردن عمر و فرصت ها است.

در حدیثی دیگر امير المؤمنين (عليه السلام) فرموده است: صداقت از امانت به حساب مى ‏آيد دروغ خيانت است، ادب آدمى را سربلند مى‏ كند، دور انديشى‏ از تيز هوشى است، اسراف آدمى را هلاك مى‏ كند و ميانه روى ثروت مى‏ آورد. ^[4]

انسان دور اندیش هرگز در انجام وظایف و تکالیف سستی نمی کند؛ زیرا سستی در انجام باعث ندامت انسان می که قابل جبران هم نیست. امام علی (علیه‌ السلام) در یکی از خطبه های خود فرموده است:

«به جان خودم سوگند در جنگ با كسى كه با حق مخالفت كرده، و در گمراهى قدم نهاده مداهنه و سستى‏ نمى ‏كنم. بندگان خدا! از خدا پروا كنيد، و از خدا به خدا بگريزيد، و در راهى كه براى شما قرار داده قدم نهيد، و به اداى تكاليف قيام كنيد.^[5]

9. سخن امام علی (ع) درباره وفا و دوستی

الوفاء كرم، المودة رحم؛ وفا كرم است و دوستى مهربانى و نرمیست.

یعنى وفا به حقوق إلهى و انجام دادن آن ها و به حقوق مردم و اداى آن ها، كرم است و هر كه به همه آن ها وفا كند كریم است هر چند افزون بر آن ها كار خیرى دیگری نكند بلكه در بعضى احادیث وارد شده كه نهایت كرم همانست. دوستى آنست كه با مهربانى و نرمى باشد پس هر كه چنین نباشد دوست نخواهد بود.

10. تواضع و تکبر در سخن امام علی (ع)

التّواضع یرفع، التّكبر یضع؛ فروتنى و تواضع انسان را بلند مرتبه مى‏ سازد. اما تكبر و بزرگ منشى باعث پستی انسان می شود. زیرا انسان متکبر هیچگاه دل مردم را نمی تواند به خود جذب کند. اما انسان متواضع با تواضعش دل های مردم را به خود جذب نموده و در نهایت از سوی آنان بزرگ داشته می شود.^[6]

نتیجه گیری

هر حدیث و سخن امام علی (علیه‌ السلام) در هر موضوعی دریایی از معارف را در خود جای داده است و نیازمند شرح و بسطی مبسوط است. امام علی (علیه السلام) در این سخنان، فضایل و رذایل اخلاقی را بیان نموده است. در کتاب غررالحکم و دررالکلم امیرالمؤمنین (علیه السلام) احادیث زیادی از این قبیل جمع آوری شده که از حکمت و علم امام علی (علیه السلام) حکایت دارد.

گردآوری: حمیدالله رفیعی

پی نوشت ها

[1] . سوره بقره، آیه 269.

[2] . سوره هود، آیه 18.

[3] . زاهد كيست؟ وظيفه اش چيست؟، ص 47.

[4] . ایمان و کفر (ترجمه جلد 70- 64 بحار الانوار)، ج‏1، ص509.

[5] . نهج البلاغة (ترجمه انصاريان)، ص22.

[6]. شرح ‏غررالحكم ‏و دررالكلم، ج 1، 10 – 14.

منابع

1. قرآن کریم

2. خوانساری، جلال الدین محمد، شرح ‏غررالحكم ‏و دررالكلم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چ4، 1366ش.

3. علامه مجلسى، ایمان و کفر (ترجمه جلد 70- 64 بحار الانوار)، ترجمه عزيز الله عطاردى، تهران، انتشارات عطارد، چ 1، 1378 ش.