یکی از مشکلات تربیتی جوامع حاضر، پرورش یافتن کودک بی ادب و لوس و یا به بیانی دیگر، مشاهده عدم احترام کودکان نسبت به بزرگسالان است. متاسفانه این مشکل با پیشرفت جوامع و در فضای فرهنگی معاصر، شدیدتر نیز شده است.
با توجه به تاثیر این موضوع بر تعلیم و تربیت صحیح کودکان، ارائه راهکارهایی برای برون رفت از آن، ضروری است. برای رفع این مشکل ضروری است که در ابتدا، رفتار کودک بی ادب و لوس در خانواده ریشه یابی شود؛ چرا که خانواده اولین محیطی است که کودک بر پایه تقلید و اقتباس، به امر یادگیری و آموختن می پردازد و بخش مهمی از شکل گیری شخصیت کودک بی ادب و لوس در آن تحقق یافته است.
در مرحله بعدی باید رفتار کودک بی ادب و لوس، در مدرسه مورد ارزیابی قرار گیرد. در این زمینه مربیان مدارس، به عنوان تأثیرگذارترین دستگاه تربیتی، می توانند در برخوردهای خود، احترام به دیگران را به کودکان به ویژه کودک بی ادب و لوس آموزش دهد. در کنار خانواده و مربیان مدارس، رسانه های گروهی نیز از جمله مطبوعات و به ویژه رادیو و تلویزیون می توانند در ترویج فرهنگ احترام در بین قشرهای مختلف جامعه به ویژه کودکان، تاثیر داشته باشند.
در این نوشتار پس از مقدمه ای کوتاه، تاثیر خانواده، والدین، مدرسه و مربیان مدرسه در تقویت روحیه احترام کودکان نسبت به بزرگسالان، و نیز شیوه تعامل و برخورد با کودک بی ادب و لوس مورد بررسی قرار می گیرد.
تاثیر خانواده، محیط و مدرسه بر رفتار کودک
الف- تأثیر خانواده و والدین
کودک از هنگام تولد با اولین محیط اجتماعی یعنی خانواده رو به رو می شود. او در این زمان معیار مشخصی از ” بد ” و ” خوب ” ندارد او به تدریج با اعضای این جامعه کوچک و رفتارهایی که آنها دارند آشنا می شود.
اگر کودک از همان ابتدا احساس کند که در این محیط اجتماعی کوچک، احترام افراد محفوظ است، توهین و تحقیر در کار نیست بزرگتر به کوچکتر و کوچکتر به بزرگتر احترام می گذارد؛ کم کم علاوه بر این که اهمیت احترام گذاری را درک می کند، خود به خود، انسانی محترم و با شخصیت نیز بار خواهد آمد. اگر والدین می خواهند که فرزندشان، کودک بی ادب و لوس نباشد و به آنها توهین نکند، خودشان نیز باید به فرزندشان توهین نکنند.
متاسفانه بسیاری از پدران و مادران توقع دارند فرزندشان کاملاً احترام آنان را نگه دارد، در حالی که خود هرگز به فکر احترام و شخصیت او نیستند، دائم او را سرزنش و تحقیر می کنند و در برابر دوست، همکار و همکلاسی اش، تحقیرش می کنند.
غالب رفتارهای آدمی بر اساس یادگیری است و پایدارترین یادگیری ها، یادگیری مشاهده ای است. از این رو کودکان از زمانی که قادر می شوند با بیان ساده ترین عبارات با مادر و پدر و اطرافیان خود ارتباط برقرار کنند، به تدریج قابلیت فراگیری احترام را نیز می یابند. باید بدانیم آنچه به کودک می دهیم همان را پس می گیریم.
بنابراین در دوره کودکی، اساس یادگیری و آموختن کودکان بر پایه تقلید و اقتباس، استوار است. لذا کودکان در این دوران، همان حرکات پدران و مادران خود را تقلید و انجام می دهند و کم کم احترام گذاشتن به بزرگترها در آنان درونی می گردد و در دوران بلوغ این عادت پسندیده را رها نخواهند کرد. بنابراین والدین لازم است بیش از ان که اهمیت احترام به بزرگترها را متذکر شوند، در عمل بی احترامی کردن را به کودکان نیاموزند و آنها را به بی احترامی کردن وادار نسازند.
والدین باید کودک را همان گونه که هست، با معایب و محاسنش بپذیرند. در این مسیر والدین باید از بدو تولد با مهر و عاطفه با او رفتار کنند و رابطه ای مبتنی بر اعتماد و اطمینان و احترام با او برقرار سازند. هر کودکی باید احساس کند که به او ارزش و بها داده می شود و شخصیت او در خانه مورد احترام است تا بتواند به خودباوری رسیده و آن را حفظ نماید و استعدادها و توانمندی های خود را رشد دهد. در این فرآیند کودک با ساختن شخصیت خود، رابطه بهتری همراه با عزت و احترام، با والدین و دیگران خواهد داشت.
احترام به دیدگاه ها و برداشت های کودک و احترام به سلیقه او و شرکت کودکان در امور خانواده و درک نمودن احساسات یکی از مبانی تقویت روحیه احترام به دیگران در کودکان است که در محیط خانواده، آن را می آموزند. در حضور دیگران هرگز کودک خود را مورد توبیخ قرار ندهید از به کار بردن الفاظ زشت جدا خودداری کنید.
همچنین باید توجه داشت که پدر و مادر همواره می بایست ضمن اغماض و مستور کردن خطاها و عیوب احتمالی همدیگر، با برقراری رابطه ای گرم و صمیمی و آرام بخش حق شناسی و تکریم و قدردانی، یکدیگر را به کودکان، بهتر و شایسته تر نشان دهند.
بدرفتاری و فریبکاری در بچه هایی که محصول امر و نهی و «بله» و «نه» های والدینشان هستند، تا حدی فزونی می گیرد که برای خود و دیگران، مشکلاتی ایجاد می کنند. اصولاً کودکان هر کس را که عمیقاً دوست داشته باشند، سعی می کنند با او بیشتر همانندسازی نمایند، و نهایت احترام، حرف شنوی و تمکین تمام عیاری از او داشته باشند.
آن دسته از کودکان که غالب اوقات شاهد درگیری ها و تعارض های کلامی، فکری و رفتاری والدین خود هستند به لحاظ ضعف در اعتماد به نفس و از دست دادن احساس خود ارزشمندی، آمادگی روانی لازم را برای تکریم و سپاسگزاری از خود نشان نمی دهند. به طور کلی با تقویت روحیه تکریم والدین به یکدیگر است که فرزندان به زیبایی و از جان و دل می آموزند که چگونه از نیکی های دیگران، بخصوص پدر و مادر و معلم خویش، سپاسگزاری و تکریم و تمجید نمایند.
البته گاهی اوقات لازم می آید که در خانه، یکی از والدین، مثلاً پدر به صورت کاملاً دوستانه و به زبان ساده و لحن خوشایند به کودک یادآوری کند که به خاطر لطف و محبتی که مادر به وی روا داشته و زحمتی که برایش کشیده، تشکر نماید و به وی احترام گذارد.
پسندیده است مربیان مدارس، بر اساس زمینه های فطری کودکان ارزش های ایمانی، اخلاقی و عملی کودکان را تقویت نموده و زمینه پرورش آنان را فراهم آورده و در عمل به آنان، احترام به دیگران را بیاموزند.
احترام را باید به دست آورد. کسب احترام، به چیزی فرای خوب و مهربان بودن صرف، نیاز دارد. یکی از عواملی که می تواند این اعتماد را پیوسته حفظ کند و مایه قوت شخصیت و ثبات کودک باشد، این است که در عهد و پیمان خود با کودکان وفادار باشند و هیچ گاه با فرزند خلف وعده نکنند و رفتارشان، خلاف گفتارشان نباشد. کودکان ما آن گونه می شوند که ما هستیم و برای درست تربیت کردن باید درست تربیت شده باشیم. کودکان زمانی یاد می گیرند به سایرین احترام بگذارند که افرادی که برایشان مهم هستند، الگویی از احترام گذاشتن باشند.
ب- تأثیر مدرسه و مربیان مدارس
مدرسه، مکانی است که در آموزش احترام به کودک، نقشی مهم ایفا نموده و در رشد و تکامل شخصیت کودک تأثیر انکارناپذیر دارد. تحقیقات نشان می دهد که شیوه برخورد و کلام مربی، در تقویت احترام کودکان نسبت به بزرگسالان تاثیر تعیین کننده ای دارد.
لذا مدرسه نیز می تواند همانند خانواده در ایجاد صفت احترام به دیگران و با رفع صفت ناپسند عدم احترام به دیگران، کودکان را یاری داده و آنان را در جهت خلق و خوی پسندیده احترام به بزرگترها تربیت نماید. باید بپذیریم که مسئولیت اولیای مدرسه به پرورش قوای عقلانی و آشنا ساختن دانش آموزان به ارزش های شناختی، اجتماعی و اخلاقی، خلاصه نمی شود بلکه اینان مسئول تغییر و اصلاح رفتارهای ناسازگار و سلامت روانی کودکان نیز هستند. لذا عدم تحقیر کودکان و بر خورد همراه با احترام به شخصیت کودکان و رفتار نیکو و پسندیده، خود بخود کودکان را در مسیر رفع این عادت ناپسند قرار می دهد.
مربیان باید توجه داشته باشند که یکی از موانع بزرگ ارتباط خوب، سرزنش کردن دیگران است در این رابطه پسندیده است مربیان مدارس، بر اساس زمینه های فطری کودکان ارزش های ایمانی، اخلاقی و عملی کودکان را تقویت نموده و زمینه پرورش آنان را فراهم آورده و در عمل به آنان، احترام به دیگران را بیاموزند. و کودکان را همچون وزیر و مشاوری دانست که در کارها و امور، همراه اولیاء و مربیان خویش هستند.
چالش فرایند اجتماعی شدن کودکان
اجتماعی شدن، فرآیندی است که در آن، کودکان از طریق آن معیارها، ارزش ها و رفتارهای مورد نظر فرهنگ و جامعه خود را می آموزند. والدین در سال های اولیه زندگی فرزندانشان، عوامل اصلی اجتماعی شدن آنها به حساب می آیند. والدین با ابراز محبت، ایجاد محدودیت و آزادی برای کودک و سرکوبی رفتار غیر قابل قبول او، سرمشق کودک قرار می گیرند و بدین ترتیب، فرآیند اجتماعی شدن صورت می پذیرد.
حال در این میان، برخی از والدین با دست خود، به پرورش کودک بی ادب و لوس اقدام می کنند؛ آنان فرزند خود را بیش از حد آزاد می گذارند و به تعبیر عامیانه، شرایط لوس شدن کودک را مهیا می کنند که متاسفانه هر چند این کودک بی ادب و لوس در محیط خانه بسیار مورد توجه و عنایت قرار دارد، اما در محیط های اجتماعی و در جمع های همسالان و …، کودک بی ادب و لوس و منفور بوده و همواره دردسرساز شده و به مرور، موجبات ناراحتی و خجالت والدین را هم ایجاد می کنند.
روش های برخورد با کودک بی ادب و لوس
البته انواع روش های تربیتی و انضباطی، برای رفتار با یک کودک بی ادب قابل استفاده هستند. چه بخواهید به فرزند خودتان تربیت صحیح بیاموزید؛ چه بخواهید به عنوان مربی یک مهد کودک یا معلم مدرسه کودکان را تربیت کنید، باید بدانید که مواجه با یک کودک بی ادب و لوس، کاری چالش برانگیز است.
وقتی که آن کودک، فرزند خودتان باشد طبق رای و نظر خودتان روش های گوناگونی برای تادیب او به کار می برید؛ اما وقتی کودک بی ادب و لوس، فرزند خودتان نیست و بی ادبی می کند و شما تنها یک نفر از افرادی هستید که می توانید رفتار ناشایست او را متوقف کنید(مثل مربی مهد یا پرستار کودک)، تکنیک هایی وجود دارد که می تواند به شما کمک کند تا رفتار بکودک بی ادب و لوس را محدود و کنترل کنید و شرایطی مساعدتر برای خودتان و کودک ایجاد کنید:
الف. اگر کودک بی ادب و لوس، فرزندتان نیست
۱-اگر به اولیای کودک بی ادب و لوس، دسترسی دارید، با آنها تماس بگیرید. همیشه بهترین راه این است که بگذارید والدین کودک بی ادب، کار تربیت و تادیب کودک را انجام دهند؛ زیرا این امر می تواند با شرایط خانوادگی آنها، هم راستا باشد.
۲-در هر زمانی از تنبیه بدنی و برخورد فیزیکی کودک بی ادب و لوس بپرهیزید. پشت دستی زدن یا ضربه آرام به کفل کودکان، ممکن است تنبیه متداولی در روند تربیتی یک کودک در منزلشان نباشد و هم از نظر احساس به آنها لطمه وارد کند. به علاوه آسیب زدن به کودک، راه هایی قانونی برای پدر و مادر کودک مذکور برای مقابله با شما ایجاد می کند که می توان منجر به از دست دادن کار شما گردد.
۳-زمانی که کودک بی ادب و لوس، مشغول انجام کار غلط خود است، برای او توضیح دهید که این رفتار او، پذیرفتنی نیست. ممکن است به همین سادگی کودک نداند که در یک مکانی خاص یا زمانی خاص چه چیزی قابل انجام هست یا نیست و تنها یک تذکر شفاهی برای تغییر رفتار کودک بی ادب کافی باشد. برای او شرح دهید که چه انتظاری از او دارید تا کودک بداند که چطور رفتار کند.
به عنوان مثال، اگر کودکی به طور مرتب گفتگوهای موقع شام را قطع می کند به او بگویید که قطع کردن کلام دیگران، بی ادبی است ضمنا به او بگویید که او باید صبر کند تا صحبت آن فرد تمام شود، بعد، حرفش را بزند. همیشه بهترین راه این است که بگذارید والدین کودک بی ادب و لوس، کار تربیت و تادیب کودک را انجام دهند؛ زیرا این امر می تواند با شرایط خانوادگی آنها، هم راستا باشد.
۴-تنبیهی را مقرر کنید که نتیجه تداوم رفتار بد آنها باشد. مثلا از بین رفتن یک رفتار خاص شما نسبت به او، یا گرفتن و محروم شدن از یک اسباب بازی و یا از دست دادن حق یا امتیازی خاص. مثلا اگر شما برای فرزندتان جشن تولد گرفته اید و یک کودک بی ادب و لوس، رفتار خارج از نزاکت دارد، می توانید به او اخطار دهید که بقیه شرکت کنندگان ممکن است برای یک ربع او را از جمع خود اخراج کنند و او مجبور به ترک جشن شود. برای این که این ابزار را موثر کنید لازم است عینا جملات خود را پیگیری کنید تا کودک بی ادب و لوس بفهمد که قضیه کاملا جدی است.
۵-در تمام لحظات آرام بمانید و با یک لحن صدای طبیعی حرف بزنید. کودکان، موجوداتی بسیار احساسی هستند و ممکن است در مواقعی که آنچه را می خواهند نتوانند به دست آورند، عصبانی یا ناراحت شوند و یا شروع به جیغ و نعره کنند. لذا مواقعی که کودک بی ادب و لوس را تادیب و تربیت می کنید، ممکن است بدتر از قبل با داد و فریاد بی ادبانه واکنش نشان دهد. خونسرد و آرام باشید تا نشان دهید که شما کنترل شرایط را به دست دارید.
۶-مواقعی که کودک بی ادب، کار بدی انجام می دهد او را از جمع کودکان دیگر خارج کنید و بگذارید مدتی آرام باشد. از او بپرسید چرا این طور رفتار می کند. گاهی اوقات پشت رفتار یک کودک، دلیلی هست که والدین آنرا نمی بینند. کودکی که در یک جشن تولد شرکت کرده ممکن است برای کیک، احساس نگرانی و دلواپسی داشته باشد لذا کیک بقیه بچه ها را برمیدارد یا ناخنک می زند و باعث ایجاد ناراحتی در کودکان دیگر می شود. بهترین راه کمک کردن به این کودک، دادن مقداری دیگر کیک به اوست تا به آرامش برسد.
۷-برای پرت کردن حواس این دست بچه ها، یک بازی یا فعالیت شاد را شروع کنید و آنها را مشغول کنید. گاهی رفتار کودک بی ادب، به دلیل خستگی و کسالت آمیخته با کنجکاوی است. مشغول کردن ذهن و دست های یک کودک با یک بازی، می تواند او را از وضعیت ایجاد دردسر خارج کند.
ب. اگر کودک بی ادب و لوس، فرزند شماست
۱-از سنین اولیه، قوانین اساسی و انتظارات خود را از کودک پی ریزی و مقرر کنید. اگر برای رفتارهای بد کودک، اجرای پیامدها بلافاصله بعد از ارتکاب عمل نادرست رخ ندهد و کودک این فرصت را داشته باشد که چندین بار عمل بدش را تکرار کرده باشد، احتمال کمی وجود دارد که کودک، قوانین شما را اجرا کند.
۲-وقتی که برای کودک بی ادب، تنبیهی در نظر می گیرید، نسبت به آن محکم و استوار باشید. اطمینان کسب کنید که نوع مجازات و تنبیه شما، سازگاری و تناظر لازم با نوع رفتار بی ادبانه کودک را دارد و بعد از آن که چند بار به او اخطار داده اید، به فکر اجرای تنبیه افتاده اید.
۳-درست زمانی که رفتار بد از کودک بی ادب سر می زند، با آن برخورد کنید. اجازه دادن به کودک به انجام کار بی ادبانه و تنبیه او پس از ساعت ها و یا روزها چاره اندیشی، باعث می شود که آنها نتوانند وابستگی بین تنبیه و کار بدشان را به درستی تشخیص دهند.
۴-کودک را به خاطر رفتارهایی که بی ادبانه و یا لوس بازی نیست، تشویق کنید. اگر کودک بی ادب، مرتبا فقط به خاطر کارهای بدش تنبیه شود، ممکن است شما را به عنوان کسی که همیشه عمل او را تصدیق نمی کند به ذهن بسپارد. به طور شفاهی و یا با خرید یک هدیه، از کارهای خوب او قدردانی کنید تا به او نشان دهید که چه رفتاری ستودنی و مقبول است.
جمع بندی
یکی از چالش های موجود در فرایند تربیت فرزند، چگونگی رفتار با کودک بی ادب و لوس است. قبل از هر گونه برخورد با کودک لازم است تا ابتدا، رفتارهای ناهنجار کودک بی ادب و لوس، ریشه یابی شود و پس از آن، متناسب با روش های تربیتی، با رفتار کودک برخورد شود. با این حال باید توجه داشت که در عین قاطعیت در برخوردها، لازم است تا رابطه صمیمی و مبتنی بر احترام و حفظ شخصیت کودک همواره مورد توجه والدین و بزرگترها باشد و به طور جدی از تنبیه بدنی کودکان پرهیز شود.
منابع اقتباس: ماهنامه کودک؛ دکتر مینو طباطبایی؛ تبیان
