سیره و سبک زندگی فردی و اجتماعی امام صادق (ع) به گونه ای بود که آن حضرت توانست آموزه های دینی و علوم الهی را در جامعه منتشر نماید و بدین سبب، روایات امام (ع) در میان مسلمانان جایگاه ویژه ای پیدا کرد. این روایات توسط شاگردان امام صادق (ع) نقل شده و حجم زیادی از میراث حدیثی شیعه را شکل می دهد. در ادامه به برخی از احادیث امام صادق (ع) در موضوعات مختلف اشاره می کنیم.
ملاک دوستی و رفاقت در احادیث امام صادق (ع)
رفاقت و دوستی، یکی از موضوعات مهم در زندگی اجتماعی است که آثار فراوانی دارد. در احادیث امام صادق (ع) ملاک های مختلفی برای تشخیص دوستی ها واقعی بیان شده است. در روایتی حضرت می فرماید:
«إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ صِحَّهَ مَا عِنْدَ أَخِیکَ فَأَغْضِبْهُ فَإِنْ ثَبَتَ لَکَ عَلَى الْمَوَدَّهِ فَهُوَ أَخُوکَ وَ إِلَّا فَلَا؛[۱] هرگاه خواستى از صداقت برادرت نسبت به خود آگاه شوى، او را خشمگین کن؛ اگر بر دوستیش با تو پایدارى ورزید، او برادر توست، وگرنه نیست.»
از دیگر احادیث امام صادق (ع) درباره دوستی و ملاک اعتماد به دیگران که مضمونی مشابه حدیث پیشین دارد، این روایت است: «لَا تَعْتَدَّ بِمَوَدَّهِ أَحَدٍ حَتَّى تُغْضِبَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ؛[۲] به رفاقت کسى اعتماد مکن، مگر آنکه او را [از روی امتحان،] سه بار به خشم آورى.»
همچنین در حدیثی دیگر از احادیث امام صادق (ع) آمده است: «لَا تَثِقَنَّ بِأَخِیکَ کُلَّ الثِّقَهِ، فَإِنَّ صَرْعَهَ الِاسْتِرْسَالِ لَا تُسْتَقَالُ؛[۳] به دوستت اعتمادِ مطلق مکن؛ زیرا زمین خوردن و ازپاى درآمدن بر اثر دلباختگى و اعتماد همه جانبه، درمان و جبرانى ندارد.»
در این احادیث امام صادق (ع)، حضرت نسبت به اعتماد کامل و مطلق به دیگران هشدار می دهند و آن را خسارتی جبران ناپذیر معرفی می کند.
درجات مختلف بندگان
از دیگر احادیث امام صادق (ع) حدیثی نورانی ایشان درباره درجات مختلف بندگان است: «الْإِسْلَامُ دَرَجَهٌ وَ الْإِیمَانُ عَلَى الْإِسْلَامِ دَرَجَهٌ وَ الْیَقِینُ عَلَى الْإِیمَانِ دَرَجَهٌ وَ مَا أُوتِیَ النَّاسُ أَقَلَّ مِنَ الْیَقِینِ؛[۴] اسلام، یک درجه است و ایمان، درجه ای است روى اسلام، و یقین درجه ای است روى ایمان، آنچه مردم به آن رسند کمتر از یقین است.»
دنیا در احادیث امام صادق (ع)
از موضوعاتی که در احادیث امام صادق (ع) فراوان به آن اشاره شده، چگونگی برخورد با دنیا است؛ حضرت در روایتی می فرماید: «الرَّغْبَهُ فِی الدُّنْیَا تُورِثُ الْغَمَّ وَ الْحَزَنَ وَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا رَاحَهُ الْقَلْبِ وَ الْبَدَنِ؛[۵] میل به دنیا، مایۀ غم و اندوه است و بى میلى و زهد به دنیا، مایۀ آسایش دل و پیکر است.»
همچنین آن حضرت درباره ارتباط دین و دنیا می فرماید: «إِذَا صَلَحَ أَمْرُ دُنْیَاکَ فَاتَّهِمْ دِینَکَ؛[۶] چون کار دنیایت سامان یافت، به دین و آئین خود بدگمان شو.»
پیروزی ناشایست
در حدیثی گهربار از احادیث امام صادق (ع) آمده است که آن حضرت به دو مرد که در حضور امام (ع) به نزاع پرداختند، فرمود: «أَمَا إِنَّهُ لَمْ یَظْفَرْ بِخَیْرٍ مَنْ ظَفِرَ بِالظُّلْمِ وَ مَنْ یَفْعَلِ السُّوءَ بِالنَّاسِ فَلَا یُنْکِرِ السُّوءَ إِذَا فُعِلَ بِهِ؛[۷] هان! هر که با زورگویى پیروزى یابد، پیروزى اش نیکو نباشد و آن کس که با مردم بدى کند، نبایستى از بدى مردم، ناراحت گردد.»
ویژگی های مومن در احادیث امام صادق (ع)
از دیگر موضوعاتی که در احادیث امام صادق (ع) فراوان تکرار شده، خصلت ها و ویژگی های مومن است. در روایتی از حضرت آمده است: «لَا یَصْلُحُ الْمُؤْمِنُ إِلَّا عَلَى ثَلَاثِ خِصَالٍ التَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ وَ حُسْنِ التَّقْدِیرِ فِی الْمَعِیشَهِ وَ الصَّبْرِ عَلَى النَّائِبَهِ؛[۸] مؤمن جز به سه خصلت کارش نیکو نگردد: فهم عمیق دین، اندازه گیری صحیح در زندگی و صبر بر مشکلات.»
از دیگر صفات مومن که در احادیث امام صادق (ع) به آن ها اشاره شده، پرهیز از شهوات است: «الْمُؤْمِنُ لَا یَغْلِبُهُ فَرْجُهُ وَ لَا یَفْضَحُهُ بَطْنُهُ؛[۹] عورت مومن بر او چیره نگردد و شکمش او را رسوا نسازد.»
ملاک احسان
در حدیثی از احادیث امام صادق (ع)، پیرامون ملاک احسان چنین آمده است: «لَا تَصْلُحُ الصَّنِیعَهُ إِلَّا عِنْدَ ذِی حَسَبٍ أَوْ دِینٍ وَ مَا أَقَلَّ مَنْ یَشْکُرُ الْمَعْرُوفَ؛[۱۰] احسان جز به شخص خانواده دار و دیندار شایسته نیست، و چه کمیابند آنها که احسان و محبت را حق شناسند.»
ویژگی آمرین به معروف
امر به معروف و نهی از منکر، از ضروریات زندگی اجتماعی اسلامی به شمار می رود. در احادیث امام صادق (ع) به این موضوع بارها پرداخته شده است. آن حضرت در روایتی پیرامون ویژگی های آمر به معروف و ناهی از منکر می فرماید:
«إِنَّمَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَى عَنِ الْمُنْکَرِ مَنْ کَانَتْ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ عَالِمٌ بِمَا یَأْمُرُ عَالِمٌ بِمَا یَنْهَى عَادِلٌ فِیمَا یَأْمُرُ عَادِلٌ فِیمَا یَنْهَى رَفِیقٌ بِمَا یَأْمُرُ رَفِیقٌ بِمَا یَنْهَى؛[۱۱] تنها کسى مى تواند امر به معروف یا نهى از منکر نماید که داراى سه صفت باشد: به آنچه امر مى کند و از آنچه نهى مى نماید آگاه باشد، عادلانه امر و نهى نماید، با مهربانى و نرمی امر و نهى کند.
توجه به نعمت های الهی در احادیث امام صادق (ع)
شکر نعمت های الهی، از مهمترین دستورات ائمه اطهار (ع) می باشد. در احادیث امام صادق (ع) نیز بر این موضوع تاکید شده است؛ حضرت می فرماید:
«إِنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَى قَوْمٍ بِالْمَوَاهِبِ فَلَمْ یَشْکُرُوهُ فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ وَبَالًا وَ ابْتَلَى قَوْماً بِالْمَصَائِبِ فَصَبَرُوا فَکَانَتْ عَلَیْهِمْ نِعْمَهً؛[۱۲] به راستى خداوند بر مردمى نعمت هایى را ارزانى نمود ولى آنان سپاسش نداشتند پس آن نعمت ها موجب عذابشان گردید؛ و مردمى را به سختی ها دچار ساخت و شکیبایى نمودند پس آن سختی ها، بر آنان نعمت گردید.»
در روایت دیگری حضرت درباره نعمت سلامتی و عافیت می فرماید: «الْعَافِیَهُ نِعْمَهٌ خَفِیفَهٌ إِذَا وُجِدَتْ نُسِیَتْ وَ إِذَا عُدِمَتِ ذُکِرَت؛[۱۳] عافیت، نعمتى سبک است. تا هست، فراموش مى شود و چون رفت، به یاد آورده می شود.»
همچنین آن حضرت فرموده است: «لِلَّهِ فِی السَّرَّاءِ نِعْمَهُ التَّفَضُّلِ وَ فِی الضَّرَّاءِ نِعْمَهُ التَّطَهُّرِ؛[۱۴] نعمت های خداوند در آسایش تفضل و احسان است و به هنگام سختی طهارت و پاکی [از گناهان].»
آسایش در زندگی اجتماعی
برخی احادیث امام صادق (ع) نیز در مورد چگونگی رابطه میان افراد جامعه و زندگی اجتماعی است. حضرت می فرماید: «صَلَاحُ حَالِ التَّعَایُشِ وَ التَّعَاشُرِ مِلْءُ مِکْیَالٍ ثُلُثَاهُ فِطْنَهٌ وَ ثُلُثُهُ تَغَافُلٌ؛[۱۵] مصلحت و آسایش زندگى و معاشرت اجتماعى، به پیمانه ای پر می ماند که دو سوم آن، هوش و زیرکى و یک سومش، نادیده گرفتن و تجاهل است.»
بدترین کینه توزی و انتقام جویی
کینه توزی، رفتاری زشت و ناپسند است؛ اما بدترین حالت آن، انتقامجویی از کسانی است که بیچاره هستند و انتقام از آنان آسان و راحت است. در یکی از احادیث امام صادق (ع) آمده است: «مَا أَقْبَحَ الِانْتِقَامَ بِأَهْلِ الْأَقْدَارِ؛[۱۶] چه زشت است انتقامجویی از بینوایان!»
حقیقت مردانگی
از امام صادق (ع) درباره مردانگی و جوانمردی سوال شد، حضرت در پاسخ فرمود: «لَا یَرَاکَ اللَّهُ حَیْثُ نَهَاکَ وَ لَا یَفْقِدُکَ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکَ؛[۱۷] خدا تو را آنجا که منع کرده، نبیند و آنجا که امر کرده، گم نکند.»
محل بیان حاجت
در احادیث امام صادق (ع) آمده است که شایسته است انسان درخواست خود را جز پیش اهلش مطرح نکند. حضرت می فرماید: «فَوْتُ الْحَاجَهِ خَیْرٌ مِنْ طَلَبِهَا مِنْ غَیْرِ أَهْلِهَا وَ أَشَدُّ مِنَ الْمُصِیبَهِ سُوءُ الْخُلُقِ مِنْهَا؛[۱۸] از دست دادن حاجت و نیاز، بهتر از تقاضاى به نااهل است، و دشوارتر از گرفتارى، بدخویی ناشى از آن گرفتارى است.»
خیر دنیا و آخرت
مردى از امام صادق (ع) درخواست کلامى کوتاه نمود که حاوى خیر دنیا و آخرت باشد، حضرت در پاسخ او فرمود: «لَا تَکْذِبْ؛[۱۹] دروغ مگو.»
حقیقت بدهکاری
در روایتی گهربار امام صادق (ع) می فرماید: «الدَّیْنُ غَمٌّ بِاللَّیْلِ وَ ذُلٌّ بِالنَّهَارِ؛[۲۰] بدهکارى، اندوه شب است و خوارى روز.»
نتیجه برخی اعمال
بعضی از اعمال انسان در همین دنیا حداقل بخشی از نتیجه خود را نشان می دهند. احسان به پدر و مادر و عفت ورزی نسبت به نامحرم از همین موارد است؛ امام صادق (ع) می فرماید:
«بَرُّوا آبَاءَکُمْ یَبَرَّکُمْ أَبْنَاؤُکُمْ وَ عِفُّوا عَنْ نِسَاءِ النَّاسِ تَعِفَّ نِسَاؤُکُمْ؛[۲۱] با والدین خود، خوش رفتارى کنید تا مشمول خوش رفتارى فرزند خود گردید؛ و نسبت به زنان مردم، رعایت عفّت و پاکدامنى بنمایید تا زنانتان عفیف و پاکدامن گردند.»
یکی دیگر از احادیث امام صادق (ع) در مورد نتایج عدم توجه به حقوق دیگران است: «تَرْکُ الْحُقُوقِ مَذَلَّهٌ وَ إِنَّ الرَّجُلَ یَحْتَاجُ إِلَى أَنْ یَتَعَرَّضَ فِیهَا لِلْکَذِبِ؛[۲۲] رعایت نکردن حقوق، زبونى است، و مرد را براى پوزش خواهى به دروغ وامیدارد.»
آداب سلام کردن
سلام کردن و دست دادن، از آداب مورد سفارش اسلام در ارتباطات اجتماعی می باشد. چندین حدیث از احادیث امام صادق (ع) در این باره به دست ما رسیده است؛ حضرت می فرماید: «إِذَا سَلَّمَ الرَّجُلُ مِنَ الْجَمَاعَهِ أَجْزَأَ عَنْهُمْ وَ إِذَا رَدَّ وَاحِدٌ مِنَ الْقَوْمِ أَجْزَأَ عَنْهُمْ؛[۲۳] یک نفر که از میان جمعى سلام کند، از همه کافى است و یکى هم که از جمعى جواب گوید، کفایت کند.»
در روایت دیگری حضرت می فرماید: «مَنْ بَدَأَ بِکَلَامٍ قَبْلَ سَلَامٍ فَلَا تُجِیبُوه؛[۲۴]؛ هر که پیش از سلام، آغاز سخن کند، جوابش نگویید. نیز در حدیث دیگری از احادیث امام صادق (ع) آمده است: «تَصَافَحُوا فَإِنَّهَا تَذْهَبُ بِالسَّخِیمَهِ؛[۲۵] به هم دست بدهید که کینه را می برد.»
اهمیت رعایت تقوا
تقوا در احادیث امام صادق (ع)، از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است. حضرت در روایتی نورانی به اهمیت پرهیزگاری پرداخته و رعایت هر چند اندک آن را توصیه می کند: «اتَّقِ اللَّهَ بَعْضَ التُّقَى وَ إِنْ قَلَّ وَ دَعْ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ سِتْراً وَ إِنْ رَقَّ؛[۲۶] از خدا اندکى هم که باشد، پروا کنید؛ و میان خود و خدا پرده اى، هرچند نازک، بگذارید.»
جمع بندی
احادیث امام صادق (ع)، بخش بزرگی از میراث حدیثی شیعه را تشکیل می دهد و در این مقاله به چند نمونه از این احادیث با موضوعات مختلفی همچون ملاک رفاقت، درجات مختلف بندگان، چگونگی برخورد با دنیا، ویژگی های مومن، حقیقت جوانمردی، نتیجه اعمال و اهمیت رعایت تقوا اشاره کردیم.
پی نوشت ها
[۱] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۹.
[۲] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۹.
[۳] ابن بابویه، أمالی شیخ صدوق، ص ۶۶۹.
[۴] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۷.
[۵] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۸.
[۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۴۲.
[۷] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۸.
[۸] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۸.
[۹] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۸.
[۱۰] ابن بابویه، الخصال، ج ۱، ص ۴۸.
[۱۱] ابن بابویه، الخصال، ج ۱، ص ۱۰۹.
[۱۲] طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۳۷۷.
[۱۳] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۶۱.
[۱۴] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۶۱.
[۱۵] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۹.
[۱۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۴۱.
[۱۷] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۹.
[۱۸] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۹.
[۱۹] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۹.
[۲۰] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۵۹.
[۲۱] نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۵، ص ۱۷۵.
[۲۲] بحرانی، عوالم العلوم، ج ۲۰، ص ۷۵۴.
[۲۳] حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۷۵.
[۲۴] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۶۰.
[۲۵] ابن شعبه، تحف العقول، ص ۳۶۰.
[۲۶] بحرانی، عوالم العلوم، ج ۲۰، ص ۶۹۷
منابع
- ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، قم، جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، موسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
- ابن بابویه، محمد بن علی، أمالی شیخ صدوق، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول، قم، جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه، ۱۳۶۳ش.
- بحرانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، قم، مدرسه الإمام المهدی، بی تا.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۶۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل، و مستنبط المسائل، بیروت، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
