وصیت نامه امام علی (علیه السلام) متناسب با شخصیت الهی و علمی او به امام حسن مجتبی (علیه السلام) برای همه مسلمانان به خصوص شیعیان آموزنده و عبرت آمیز است. وصیت هر کسی متناسب با شخصیت و جایگاه دینی و اجتماعی اوست. امام علی (علیه السلام) پیش از شهادتش به امام حسن مجتبی (علیهالسلام) وصیت نموده اما این وصیت متوجه همه پیروان آن حضرت است که باید در زندگی خود آن را رعایت کند.
امام علی (علیهالسلام) در این وصیت به مطالب اساسی اشاره نموده که هر مسلمانی در زندگی خود با آن مواجه می شود. مهمترین مسائل دینی و اجتماعی در وصیت نامه امام علی (علیه السلام) به چشم می خورد که متن آن را با ترجمه در اینجا می آوریم:
متن وصیت نامه امام علی (علیه السلام)
هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَوْصَى الْمُؤْمِنِینَ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْهُدى وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ سَلَّمَ ثُمَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُكِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. لا شَرِیكَ لَهُ وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ.
ثُمَّ إِنِّی أُوصِیكَ یا حَسَنُ وَ جَمِیعَ وُلْدِی وَ أَهْلَ بَیتِی وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بِتَقْوَى اللَّهِ رَبِّكُمْ. وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ. وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلیالله علیه و آله) یقُولُ صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ إِنَّ الْمُبِیرَةَ وَ هِی الْحَالِقَةُ لِلدِّینِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ انْظُرُوا ذَوِی أَرْحَامِكُمْ فَصِلُوهُمْ یهَوِّنِ اللَّهُ عَلَیكُمُ الْحِسَابَ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی الْأَیتَامِ لَا یضِیعُوا بِحَضْرَتِكُمْ فَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یقُولُ مَنْ عَالَ یتِیماً حَتَّى یسْتَغْنِی أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ بِذَلِكَ الْجَنَّةَ كَمَا أَوْجَبَ لِآكِلِ مَالِ الْیتِیمِ النَّارَ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی الْقُرْآنِ فَلَا یسْبِقَنَّكُمْ إِلَى الْعِلْمِ بِهِ غَیرُكُمْ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی جِیرَانِكُمْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلیالله علیه و آله) أَوْصَى بِهِمْ مَا زَالَ یوصِی بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیوَرِّثُهُمْ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیتِ رَبِّكُمْ فَلَا یخْلُو مِنْكُمْ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا وَ أَدْنَى مَا یرْجِعُ بِهِ مَنْ أَمَّهُ أَنْ یغْفَرَ لَهُ مَا سَلَفَ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا خَیرُ الْعَمَلِ إِنَّهَا عِمَادُ دِینِكُمْ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّكُمْ اللَّهَ اللَّهَ فِی صِیامِ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّ صِیامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاكِینِ فَشَارِكُوهُمْ فِی مَعَایشِكُمْ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ أَلْسِنَتِكُمْ فَإِنَّمَا یجَاهِدُ رَجُلَانِ إِمَامُ هُدًى أَوْ مُطِیعٌ لَهُ مُقْتَدٍ بِهُدَاهُ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی ذُرِّیةِ نَبِیكُمْ لَا تُظْلَمَنَّ بَینَ أَظْهُرِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَقْدِرُونَ عَلَى الْمَنْعِ عَنْهُمْ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی أَصْحَابِ نَبِیكُمُ الَّذِینَ لَمْ یحْدِثُوا حَدَثاً وَ لَمْ یؤْوُوا مُحْدِثاً فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلیالله علیه و آله) أَوْصَى بِهِمْ وَ لَعَنَ الْمُحْدِثَ مِنْهُمْ وَ مِنْ غَیرِهِمْ وَ الْمُؤْوِی لِلْمُحْدِثِینَ.
اللَّهَ اللَّهَ فِی النِّسَاءِ وَ مَا مَلَكَتْ أَیمَانُكُمْ فَإِنَّ آخِرَ مَا تَكَلَّمَ بِهِ نَبِیكُمْ أَنْ قَالَ أُوصِیكُمْ بِالضَّعِیفَینِ النِّسَاءِ وَ مَا مَلَكَتْ أَیمَانُكُمْ.
الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ لَا تَخَافُوا فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ یكْفِكُمْ مَنْ أَرَادَكُمْ وَ بَغَى عَلَیكُمْ .
قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ وَ لَا تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْكَرِ فَیوَلِّی اللَّهُ أَمْرَكُمْ شِرَارَكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یسْتَجَابُ لَكُمْ عَلَیهِمْ.
عَلَیكُمْ یا بَنِی بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ التَّبَادُرِ وَ إِیاكُمْ وَ التَّقَاطُعَ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّفَرُّقَ. وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ وَ حَفِظَكُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ بَیتٍ وَ حَفِظَ نَبِیكُمْ فِیكُمْ أَسْتَوْدِعُكُمُ اللَّهَ وَ أَقْرَأُ عَلَیكُمُ السَّلَامَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ ثُمَّ لَمْ یزَلْ یقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَتَّى مَضَى.[1]
ترجمه وصیت نامه امام علی (علیهالسلام)
این است وصیت نامه على بن ابى طالب. به مومنان چنین وصیت مى كنم: شهادت مى دهم كه جز خداوند خدائى نیست، یگانه است، شریك ندارد، محمد (صلی الله علیه و آله) بنده و پیامبر اوست، وى را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان پیروز سازد، هر چند مشركان را ناخوش آید، درود و تحیت خداوند بر محمد باد. نماز، عبادت، زندگى، و مرگ من همه براى خداوندى است كه پروردگار جهانیان و بىشریك است، چنین دستور دارم و من نخستین مسلمانم.
تاکید بر تقوای الهی در وصیت نامه امام علی (ع)
سپس اى حسن به تو، و همه فرزندان و خاندانم و هر كه این وصیت نامه به دستش رسد وصیت و سفارش مى كنم به پرواى از خداوند پروردگارتان، مبادا نامسلمان از دنیا روید، همه با هم به رشته خدا (قرآن) چنگ زنید و پراكنده نشوید، من از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنیدم كه اصلاح میان مردم از هر نماز و روزه اى افضل است. و (خوى) هلاك كننده و دین برانداز، فساد انگیزى (و ایجاد فتنه) است، و لا قوة الا باللَّه، مراقب خویشانتان باشید، با آنها پیوند (و محبت) كنید تا حساب قیامت بر شما آسان گردد.
وصیت نامه امام علی (ع) و توجه به خداوند در امور مختلف
خدا را! خدا را! در باره یتیمان، مبادا جلو چشم شما از دست بروند، من از پیامبر شنیدم هر كه یتیمى را سرپرستى كند تا بى نیاز شود (و بتواند خود را اداره كند) خدا بهشت را بر او واجب كند، چنان كه بر خورنده مال یتیم، دوزخ را.
خدا را! خدا را! درباره قرآن، مبادا دیگران در فهم آن (و به نقل نهج البلاغه: در عمل به آن) بر شما سبقت گیرند.
خدا را! خدا را! در باره همسایگان، پیامبر (صلیالله علیه و آله) سفارش آن ها را مى كرد، چندان در حق آن ها توصیه و تاكید فرمود كه ما تصور كردیم همسایه را وارث خواهد كرد.
خدا را! خدا را! درباره خانه پروردگارتان نباید تا شما هستید این خانه خالى بماند كه اگر متروك شد مهلتتان سرآید، هر كه به زیارتش رود كمترین ارمغانى كه باز آورد آمرزش گناهان گذشته است.
خدا را! خدا را! در باره نماز كه بهترین اعمال و پایه دین شماست.
خدا را! خدا را! در باره زكات كه خشم پروردگارتان را فرو نشاند.
خدا را! خدا را! در باره روزه ماه رمضان كه سپر آتش است.
خدا را! خدا را! در باره بینوایان و مستمندان، آن ها را در زندگى خود شریك سازید.
خدا را! خدا را! درباره جهاد با مال و جان و زبان كه دو كس به این وظیفه قیام كنند یكى حاكم و پیشواى ره یافته، و دیگر فرد مطیعى كه از او پیروى كند.
خدا را! خدا را! در باره نسل پیامبرتان، مبادا در میان شما ستم كشند و شما بتوانید و دفاع نكنید.
خدا را! خدا را! در باره اصحاب پیامبرتان، آن ها كه بدعتى نگذارند و بدعتگذارى را پناه ندهند، كه پیامبر (صلیالله علیه و آله) در باره اصحابش سفارش كرد و بدعت گذار را لعنت كرد چه از اصحابش، چه از دیگران، و همچنین آن ها را كه بدعت گذاران را پناه دهند.
خدا را! خدا را! در باره زنان و بردگان كه آخرین سخن پیامبر شما این بود: شما را درباره دو گروه ناتوان توصیه مى كنم: زنان و بردگان.
نماز، نماز، نماز، در باره خدا از ملامت هیچ كس نهراسید، خدا هر كه را قصد سوئى در حق شما كند یا به تجاوز برخیزد سركوب فرماید.
با مردم طبق دستور خدا با زبان خوش سخن گوئید، امر به معروف و نهى از منكر را ترك نكنید كه بدترین افرادتان بر شما مسلط خواهند شد، و هر چه دعا كنید (كه از شرشان نجات یابید) مستجاب نشود.
توصیه خاص در وصیت نامه امام علی (علیه السلام) به فرزندان
پسرانم! بر شما باد به پیوند با یك دیگر، بذل و بخشش و پیش دستى (در احسان و محبت با هم) از جدائى، پشت به هم كردن و اختلاف بر حذر باشید، در كارهاى خیر و تقوا همكارى كنید، در گناه و تجاوز همكارى نكنید، از خدا بترسید كه عقوبتش دشوار است، خدا شما خانواده را نگه دارد، (و احترام) پیامبر را درباره شما حفظ فرماید، (به احترام آن جناب شما را مشمول لطف خود نماید). شما را به خدا مى سپارم، سلام من و رحمت و بركات خدا بر شما باد. آنگاه در حالى كه پیوسته لا اله الا اللَّه مى فرمود از این جهان چشم فرو بست.[2]
نتیجه گیری
از وصیت نامه امام علی (علیه السلام) این مطلب به دست می آید که آن حضرت درد اسلام و مسلمانان را داشته است. در وصیت نامه امام علی (علیه السلام) از مسلمانان و مومنان خواسته شده که در راه مستقیم خداوند قدم بر دارند که هم در این دنیا سرفراز باشند و هم در آخرت رستگار گردند. وصیت نامه امام علی (علیه السلام) در حقیقت دستوراتی است به پیروانش که باید آن ها را در زندگی خود رعایت کنند.
امام علی (علیه السلام) نه تنها در این وصیت نامه بلکه پیوسته در خطبه ها و نامه خود مسلمانان را به سوی عبادت خدا و امر به معروف و نهی از منکر دعوت کرده و مسلمانان را به تقوای الهی سفارش نموده است. سرنوشت مردم در نزد مردا خدا از اهمیت خاصی برخوردار و از این رو همه انبیا و اولیای الهی مردم را به تقوای الهی و پرداختن به امور معنوی دعوت می کنند.
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص197 – 199.
[2] . ترجمه تحف العقول، ص 305 – 307.
منابع
1. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1404ق.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، ترجمه تحف العقول، ترجمه: احمد جنتى، تهران، موسسه امیر كبیر، چ1، 1382ش.
