راهبردهای کلیدی برای مقابله با فتنه‌ در خطبه های امام حسن (ع)

خطبه های امام حسن مجتبی(ع) که در آستانه جنگ جمل ایراد شده اند، نه تنها فراخوانی حیاتی برای بسیج مردم کوفه جهت یاری امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) بودند، بلکه به مثابه یک منشور سیاسی و عقیدتی عمل کردند. هدف اصلی این خطبه ها، رفع تردید از دل مردم در کوران فتنه و تبیین مرز حق و باطل بود.

امام حسن(ع) با اتکا به فضائل انحصاری و سوابق درخشان امام علی (ع)، مشروعیت الهی حکومت ایشان را تبیین کرد و همزمان، انگیزه خروج پیمان شکنانی چون طلحه و زبیر را که صرفاً از روی حسادت و طغیانگری بود، افشا نمود. ایشان همچنین با پیوند زدن جهاد به اصولی چون تقوا، صبر و امر به معروف، نبرد را از یک درگیری سیاسی صرف، به یک تکلیف الهی برای احیای عدالت تبدیل نمود تا سپاهیان با بصیرت و عقلانیت، در این آزمون الهی ثابت قدم بمانند.

خطبه اول از خطبه های امام حسن(ع): فراخوانی کوفیان

خطبه امام حسن مجتبی(ع) در بسیج مردم کوفه برای پیوستن به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) در آستانه جنگ جمل، بیش از یک فراخوان نظامی است. این خطبه، یک بیانیه مشروعیت است که جایگاه امام علی (ع) را با تکیه بر فضائل منحصر به فرد، پیشینه دینی و نزدیکی خانوادگی با پیامبر (ص) تثبیت می کند. هدف اصلی خطبه، درهم شکستن هر گونه تردید در دل کوفیان پیرامون حقانیت جبهه علوی در مقابل ناکثین (پیمان شکنانی) است که بیعت خود را شکسته اند. امام حسن(ع) با طرح فضائل پدر بزرگوارشان، تلاش می کند تا جهاد را به عنوان یک تکلیف دینی تبیین نماید.

متن خطبه اول از خطبه های امام حسن (ع)

خُطْبَتُهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فِی اسْتِنْفَارِ أَهْلِ الْکُوفَهِ إِلَى الْجَمَلِ، …أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّا إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى کِتَابِهِ وَ سُنَّهِ رَسُولِهِ وَ إِلَى أَفْقَهِ مَنْ تَفَقَّهَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ، وَ أَعْدَلِ مَنْ تَعْدِلُونَ، وَ أَفْضَلِ مَنْ تَفْضُلُونَ، وَ أَوْفَى مَنْ تُبَایِعُونَ، مَنْ لَمْ یُعْیِهِ الْقُرْآنُ وَ لَمْ تَجْهَلْهُ السُّنَّهُ، وَ لَمْ تَقْعُدْ بِهِ السَّابِقَهُ، إِلَى مَنْ قَرَّبَهُ اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ قَرَابَتَیْنِ، قَرَابَهَ الدِّینِ وَ قَرَابَهَ الرَّحِمِ، إِلَى مَنْ سَبَقَ النَّاسَ إِلَى کُلِّ مَآثِرِهِ؛

خطبه آن حضرت براى تحریض اهل کوفه به جنگ جمل… اى مردم! ما آمده ایم تا شما را دعوت کنیم به خدا و کتابش، و سنت پیامبرش، و به فقیه ترین فقیه مسلمانان، و عادل ترین کسى که شما او را عادل مى شمارید، و برترین کسى که شما آنان را برتر مى دانید، و باوفاترین کسى که با او بیعت کرده اید؛

آن کس که فهم قرآن او را عاجز نکند، و چیزى از سنت بر او پوشیده نیست، و کسى بر او سبقت نگرفته است، به سوى کسى که خداوند از دو جهت او را به پیامبرش نزدیک گرداند؛ نزدیکى از جهت دین و از جهت خویشاوندى، کسى که در هر نیکی بر مردم پیشى گرفته است.

(امام حسن(ع) با استفاده از صفات تفضیلی (افقه، اعدل، افضل، اوفی) جایگاه منحصر به فرد امام علی (ع) را در دانش، عدالت و وفاداری تثبیت می کند. نکته کلیدی، قرابت مضاعف (قرابه الدین و قرابه الرحم) است که مشروعیت رهبری ایشان را هم دینی و هم خانوادگی تعریف می کند.)

إِلَى مَنْ کَفَى اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ، وَ النَّاسُ مُتَخَاذِلُونَ، فَقَرُبَ مِنْهُ وَ هُمْ مُتَبَاعِدُونَ، وَ صَلَّى مَعَهُ وَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ، وَ قَاتَلَ مَعَهُ وَ هُمْ مُنْهَزِمُونَ، وَ بَارَزَ مَعَهُ وَ هُمْ مُجْمَحُونَ، وَ صَدَّقَهُ وَ هُمْ مُکَذِّبُونَ، إِلَى مَنْ لَمْ تُرَدَّ لَهُ رَایَهٌ، وَ لَا تُکَافِئُ لَهُ سَابِقَهٌ؛

به سوی کسى که خداوند بوسیله او پیامبرش را کفایت کرد در حالی که مردم او را خوار مى کردند، به او نزدیک شد در حالی که مردم از او دور بودند، با او نماز گذارد در حالی که مردم مشرک بودند، با او جنگید در حالی که مردم فرار مى کردند، با او مبارزه کرد در حالی که مردم اکراه داشتند، او را تصدیق کرد در حالی که مردم او را تکذیب مى کردند، به سوی کسى که پرچمی را باز نگرداند، و کسى بر او سبقت نگرفته است.

(این بخش یک مقایسه میان ثبات علی (ع) و تردید دیگران در مراحل کلیدی رسالت است. افعال متضاد (کَفَى/مُتَخَاذِلُونَ، قَرُبَ/مُتَبَاعِدُونَ، صَلَّى/مُشْرِکُونَ، قَاتَلَ/مُنْهَزِمُونَ) عمق سبقت و فداکاری امام علی (ع) را به نمایش می گذارد و هر گونه برابری با ناکثین را نفی می کند.)

وَ هُوَ یَسْأَلُکُمُ النَّصْرَ وَ یَدْعُوکُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ یَسْأَلُکُمْ بِالْمَسِیرِ إِلَیْهِ، لِتُوَازِرُوهُ وَ تَنْصُرُوهُ عَلَى قَوْمٍ نَکَثُوا بَیْعَتَهُ، وَ قَتَلُوا أَهْلَ الصَّلَاحِ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَ مَثَّلُوا بِعُمَّالِهِ، وَ انْتَهَبُوا بَیْتَ مَالِهِ؛

و او از شما یارى مى خواهد و شما را بسوى حق مى خواند، و از شما مى خواهد که بسوى او بروید، تا او را بر گروهى که بیعتش را شکستند و نیکان اصحابش را کشتند و کارگزارانش را کنار زدند (یا مُثله کردند)، و بیت المالش را غارت کردند، یاری کنید.

(امام حسن(ع)، طغیان ناکثین را به چهار جرم قطعی مستند می کند: ۱. شکستن بیعت مشروع، ۲. قتل صلحا، ۳. حمله به کارگزاران حکومت ۴. غارت بیت المال. این تبیین، شورش جمل را از یک اختلاف نظر سیاسی، به یک اقدام جنایتکارانه علیه نظم عمومی و دین تبدیل می کند.)

فَاشْخَصُوا إِلَیْهِ رَحِمَکُمُ اللَّهُ، فَمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ، وَ احْضُرُوا بِمَا یَحْضُرُ بِهِ الصَّالِحُونَ؛ 

پس به سوی او بروید، خداوند شما را رحمت کند، پس امر به معروف و نهى از منکر کنید، و همانند صالحان در پیشگاهش حاضر شوید.

(پایان خطبه، فرمان نظامی را به یک تکلیف دینی (امر به معروف و نهی از منکر) گره می زند. جهاد با ناکثین، دیگر یک جنگ خونی نیست، بلکه مصداق بارز امر به معروف برای حمایت از عدالت، و نهی از منکر برای جلوگیری از طغیان و غارت است.)

خطبه دوم از خطبه های امام حسن(ع): دعوت به عقلانیت

یکی دیگر از خطبه های امام حسن(ع)، خطبه ای کوتاه است که به احتمال زیاد در میدان نبرد یا در لحظه ای حیاتی برای ترغیب سپاهیان به ثبات و استقامت ایراد شده که بر دو مفهوم کلیدی تمرکز دارد: اطاعت از رهبری و حکومت عاقلان.

این خطبه در صدد افزایش بصیرت سیاسی سپاهیان است تا در کوران جنگ، دعوت امیرشان را صرفاً یک فرمان نظامی نبینند، بلکه آن را زمینه ساز برقراری یک نظام برتر و حکومتی بر پایه عقل و تدبیر بدانند. امام (ع) جنگ را یک ابتلاء (آزمون مشترک) معرفی می کند که رنج موقت آن، خیری بزرگ در پی خواهد داشت.

متن خطبه دوم از خطبه های امام حسن (ع)

خُطْبَتُهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فِی غَزْوَهِ الْجَمَلِ، لِتَحْرِیضِ النَّاسِ إِلَى الْجِهَادِ، یَا أَیُّهَا النَّاسُ! أَجِیبُوا دَعْوَهَ أَمِیرِکُمْ، وَ سِیرُوا إِلَى إِخْوَانِکُمْ، فَإِنَّهُ سَیُوجَدُ لِهَذَا الْأَمْرِ مَنْ یَنْفِرُ إِلَیْهِ؛

ای مردم! دعوت فرمانده خود را بشنوید و به سوی برادرانتان بروید. به زودی کسى این حکومت را بدست مى گیرد که به سوی او کوچ مى کنید.

(فرمان امام (ع) صریح و قاطع است: اجابت دعوت امیرالمؤمنین(ع) و پیوستن به جبهه حق (اخوانکم). این امر نشان دهنده یک نیاز حیاتی در لحظه جنگ است، نه یک دعوت اختیاری.)

وَ اللَّهِ لَأَنْ یَلِیَهُ أُولُوا النُّهَى أَمْثَلُ فِی الْعَاجِلَهِ وَ خَیْرٌ فِی الْعَاقِبَهِ؛

به خدا سوگند اگر دانایان و عاقلان سرپرستى این حکومت را به عهده گیرند، در این دنیا بهتر و در آخرت نیکوتر است.

(این قسمت، نقطه اوج خطبه است. امام (ع) جنگ را به یک موضوع انتخاب حکومتی پیوند می دهد. هدف نبرد، صرفاً سرکوب مخالفان نیست، بلکه تثبیت حکومتی است که عقل و تدبیر (نه هوای نفس ناکثین) محور آن است. واژه أُولُوا النُّهَى (صاحبان عقل و خرد) اشاره ای ضمنی و قوی به امیرالمؤمنین(ع) دارد.)

فَأَجِیبُوا دَعْوَتَنَا وَ أَعِینُونَا عَلَى مَا ابْتُلِینَا بِهِ وَ ابْتُلِیتُمْ؛

پس دعوت ما را بپذیرید، و ما را یاری کنید در آنچه شما و ما به آن دچار شده ایم.

(اشاره به ابتلاء (آزمون یا مصیبت) نشان می دهد که امام (ع) این نبرد را یک رنج و سختی مشترک می داند که گریزی از آن نیست و تنها با همکاری و صبر می توان از آن سربلند بیرون آمد. این امر جنبه همدلی را در جبهه حق تقویت می کند.)

خطبه سوم از خطبه های امام حسن(ع): تبیین حقانیت

یکی دیگر از خطبه های امام حسن(ع) برای تحریض مردم کوفه به جنگ جمل، با نقل یک جمله  کلیدی و جسورانه از امیرالمؤمنین(ع) آغاز می شود که تیری است به قلب تردیدهای مردم درباره ماهیت این جنگ. امام علی (ع) با طرح این سؤال که «آیا ظالمم یا مظلوم؟»، مردم را به یک بازنگری وجدانی و دینی فرامی خواند و آنان را مسئول می سازد که با ملاک های الهی، حق را تشخیص دهند و به کمک جبهه حق بیایند. تمرکز خطبه بر نفی بهانه های خروج (تغییر حکم یا تصرف در مال) و افشای نفاق طلحه و زبیر است.

متن خطبه سوم از خطبه های امام حسن (ع)

خُطْبَتُهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) لِتَحْرِیضِ أَهْلِ الْکُوفَهِ إِلَى الْجَمَلِ، أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ یَقُولُ: إِنِّی خَرَجْتُ مَخْرَجِی هَذَا ظَالِماً أَوْ مَظْلُوماً، وَ إِنِّی أَذْکُرُ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ رَجُلًا رَعَى لِلَّهِ حَقّاً إِلَّا نَفَرَ، فَإِنْ کُنْتُ مَظْلُوماً أَعَانَنِی، وَ إِنْ کُنْتُ ظَالِماً أَخَذَ مِنِّی؛

ای مردم! امیر المؤمنین (ع) مى گوید: من در این راه حرکت کرده ام، خواه ظالمانه و خواه مظلومانه (ظَالِماً أَوْ مَظْلُوماً). و من خداوند عزوجل را به یاد می آورم برای مردمی که حقی را برای خداوند قائل است جز آنکه کوچ کند؛ اگر من مظلوم هستم مرا یاری کند، و اگر ظالم هستم حقم را از من بگیرد.

(طرح دوگانه ظالم/مظلوم، یک تحدی عقلی و وجدانی است. این عبارت، بی طرفی سیاسی را نفی می کند و مسئولیت تشخیص حق را مستقیماً بر عهده مخاطب می گذارد. هدف این است که مردم بدانند بی عملی در فتنه، مساوی با نادیده گرفتن حق خدا است.)

وَ اللَّهِ إِنَّ طَلْحَهَ وَ الزُّبَیْرَ لَأَوَّلُ مَنْ بَایَعَنِی، وَ أَوَّلُ مَنْ غَدَرَ، فَهَلِ اسْتَأْثَرْتُ بِمَالٍ أَوْ بَدَّلْتُ حُکْماً؟

و سوگند به خدا که طلحه و زبیر، اولین کسانى هستند که با من بیعت کردند، و اولین کسانى نیز مى باشند که به من مکر و حیله (غَدَرَ) زدند. آیا مالی را برای خود برداشته ام، یا حکمی را تغییر داده ام؟

(امام (ع) با سوگند قاطع، ماهیت شورش را افشا می کند: غدر و خیانت. سپس با طرح دو پرسش ریشه ای به صورت استفهام انکاری، دو اتهام اصلی که معمولاً برای خروج از حکومت مطرح می شود (دنیاطلبی و بدعت حکومتی) را رد کرده و نشان می دهد که انگیزه شورش صرفاً طغیان و حسادت بوده است.)

فَانْفِرُوا، فَمُرُّوا بِمَعْرُوفٍ وَ انْهَوْا عَنْ مُنْکَرٍ؛

پس کوچ کنید، و به کار نیک امر و از کار زشت باز دارید.

(همچون خطبه های دیگر، امام (ع) اقدام نظامی را به بالاترین سطح تکلیف دینی، یعنی امر به معروف و نهی از منکر مرتبط می سازد. کوچی که وظیفه الهی مردم است و مصداق کامل آن، یاری رساندن به عدل و جلوگیری از منکر غدر و تجاوز است.)

جمع بندی

خطبه های امام حسن (ع) در کوفه، منشوری عملی و اخلاقی برای مقابله با فتنه جمل ارائه می دهد. این بیانیه ها بر سه محور اصلی استوارند: تأکید بر مشروعیت مطلق امام علی (ع) بر اساس سوابق و قرابت نبوی؛ افشای ریشه واقعی شورش ناکثین به عنوان غدر، حسادت و تجاوز؛ و ارتقاء نبرد به یک فریضه الهی از طریق پیوند دادن جهاد به اصول چهارگانه تقوا، صبر، جدیت و امر به معروف و نهی از منکر. این خطبه های امام حسن (ع) در مجموع، قاطع ترین پاسخ به سه گروه از تردیدکنندگان کوفه بودند محسوب شده و پیروزی را در گرو پایداری بر اصول ایمانی و عدالت ورزی عنوان می کند.

منبع اقتباس: قیومى اصفهانی، جواد، صحیفه الحسن علیه السلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، زمستان ۱۳۷۵ شمسی، ص۱۰۸ تا ۱۱۴. سایت کتابخانه فقاهت