« مرآه الحقائق»، اثر اسماعیل حقى برسوى( ۱۱۳۷ ق) است که نویسنده در آن، برخى از آیات قرآن، روایات و نکتههاى لطیف عرفانى را به زبان عربى، در دو جلد شرح و تفسیر کرده است.
این اثر را جناب آقاى احمد فرید مزیدى تصحیح و تحقیق کرده است.
نام کامل کتاب عبارت است از:« مرآه الحقائق فی تفسیر بعض الآیات و الأحادیث و الواردات و اللطائف».
نگارش این کتاب در اواسط سال ۱۱۲۵ ق، آغاز شده است( مقدمه کتاب، ج ۱، ص ۱۱)
. گفتنى است که اینگونه تأویل و تفسیرهاى عرفانى و صوفیانه، شخصى و ذوقى است و در برخى از موارد، دلیل و مستند معتبرى ندارد و علم و یقین نیست، بلکه پندار است و گاه با مبانى عقلى یا دینى نیز ناسازگار است و خبرگان و اندیشوران آن را معتبر نمىدانند و به همین جهت، پذیرش همه مطالب اثر حاضر، سادهانگارى روشنى است و در نتیجه مخاطبان اثر حاضر عموم مردم نیستند، بلکه پژوهشگران و استادان هستند که مىتوانند ارزش اینگونه ادعاهاى تأویلى و عرفانى را بر اساس شرع و عقل بسنجند و در مورد آن منصفانه داورى کنند.
ساختار
کتاب حاضر، از مقدمه مصحح و متن اصلى( شامل تفسیر عرفانى برخى از آیات، روایات و واردات قلبى)
و خاتمه و دو مطلب تحت عنوان« صورتهاى نورانى برخى از مکاشفات» و« هفت گفتگوى انجامشده بین نویسنده و استادش( عثمان الفضلى الجلوتى)
» تشکیل شده است.
روش غالب بر نویسنده در این اثر، باطنى و عرفانى است.
گزارش محتوا
درباره محتواى این اثر، چند نکته گفتنى است:
- نویسنده در تفسیر آیه مبارکه«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاه…»(المائده: ۶)
، چنین نوشته است: اى سالکان مسلک ایمان شهودى بعد از ایمان غیبى، هرگاه خواستید بهسوى معراج حقیقى و توجّه علوى و وصل کلى بروید. در این مطلب، دلالت است بر اینکه بهناچار باید این اراده تحقق یابد؛ چون سیر انسان، دورى است نه مستطیل؛ پس کسى که به اسفل سافلین پایین برود، بر او واجب است که به اعلى علّیینى که از آنجا بهسوى این عالم حرکت کرده بالا برود؛ پس آنجا همانند وطن اصلى است و شکى نیست که غریب به وطنش میل مىکند( ر. ک: متن کتاب، ج ۱، ص ۱۷۲)
. ۲. نویسنده در تأویل آیه«فَرَجَعْناکَ إِلى أُمِّکَ»(طه: ۴۰)
، نوشته است: اى موسى ما تو را به خاکى که حقیقتش، مسکنت و سکون و سکوت است، بازگرداندیم. همینگونه تو را اى آنکه دلى موسوى دارى[ و از آشنایان بهدور افتادهاى]! به اصل خودت که روح است و شأن آن، فانى شدن در معرفت و انقطاع از وابستگىهاى ذات و صفت است، برگرداندیم…( ر. ک: همان، ج ۱، ص ۲۷۵)
. ۳. نویسنده در تفسیر این آیه مبارکه«وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ»(الواقعه: ۶۱)
، چنین نوشته است: بدان که به آخرت، عالَم صفت نیز گفته مىشود؛ زیرا انسان در آن با صفتى آشکار مىشود که در دنیا بر او غالب بود؛ پس کسى که در این دنیا انسانیت بر او غلبه داشت، او را بر همان صفت روز قیامت محشورش مىکند و هر کسى که در این دنیا صفت حیوانى بر او غالب باشد، او را نیز بر همان صفت حیوانى محشور مىسازد؛ ولى حیوانات اجناس مختلفى هستند و به همین خاطر در تفسیر آیه مبارکه«یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً»(النبأ: ۱۸)
، چنین آمده است که: برخى از مردم بهصورت خرس و برخى بهصورت میمون و برخى بهصورتهاى دیگر در روز محشر مىآیند و همه این صفات، بهخاطر و بهحسب تناسب صفات و ویژگىهاست، ولى این صفات در این دنیا در زیر صورت بشرى پنهان است…( ر. ک: همان، ج ۱، ص ۳۹۸)
. ۴. نویسنده تأکید کرده است که روایت نبوى« إنما الأعمال بالنیات» را همه قبول دارند و بعد افزوده است: و این روایت با اطلاقش شامل همه اعمال مىشود؛ خواه وسیله باشد، مانند وضوء و رفتن بهسوى نماز جمعه و… خواه هدف باشد، مانند نماز و گوش کردن به ذکر در روز جمعه و… و حتى در توحید از آن نظر که ذکر لسانى است و عمل خارجى، بهناچار باید نیت باشد و دانشمندان گفتهاند که آنچه از قبیل ابزار باشد نیازى به نیت ندارد؛ پس اگر در هنگام وضو، نیت رفع حدث یا اقامه نماز نکند، وضویش صحیح است؛ بهخلاف آنجایى که از قبیل مقاصد و اهداف باشد، مانند نماز که در آن باید نیت باشد تا صحیح و مقبول واقع شود( ر. ک: همان، ج ۲، ص ۴۳۹)
. ۵. نویسنده در تفسیر روایت:« من حجّ للّه، فلم یرفث و لم یفسق، رجع کیوم ولدته أمه»؛ یعنى« کسى که براى خدا حجّ بهجا آورد و در آنجا آمیزش و فسادى نکند، از حجّ بازمىگردد همانند روزى که از مادرش زاده شده»- که در صحیح بخارى نقل شده- نوشته است: این اشاره به اخلاص نیت است؛ چون آن، اساس اعمال است…( ر. ک: همان، ج ۲، ص ۴۶۷- ۴۶۸)
. ۶. نویسنده تأکید کرده است که روایت« من قاتل لتکون کلمه اللّه هی العلیا فهو فی سبیل اللّه»، در نزد بخارى و مسلم مورد قبول است و بعد افزوده است: این روایت ارشادى بزرگ است براى سالکان که بدانند که با آن فتح و گشایشهاى الهى حاصل مىشود و به مقام قرب و وصال مىتوان رسید و حاصل مطلب این است که هرکس با نفس خودش که دشمنترین دشمن است، مقاتله کند تا توحید روحانى در طبیعتش و در قوایش سارى و جارى شود و دین قلبى او بر دین نفسى و شیطانىاش غلبه کند، پس او در راهى است که او را به سرّ الهى مىرساند( ر. ک: همان، ج ۲، ص ۵۲۲)
. ۷. نویسنده در مورد« لا إله إلا اللّه» نوشته است: این کلام، نفى الوهیت از غیر است و لازمهاش وحدت وجود؛ چون اگر خدا متعدد باشد، وجود هم همین طور مىشود؛ پس صحیح است که معبود حقّ و حقیقى، خداى واحد است و هیچ خدایى جز او نیست و هیچ وجودى جز وجود او نیست و این، راز سخن کسى است که گفته است:« لیس فی الدار غیره دیار»؛ یعنى« در دار هستى جز او دادارى نیست»…( همان، ج ۲، ص ۷۵۹- ۷۶۰)
. دانستنى است که کلمه طیبه« لا إله إلا اللّه» به معناى نفى الوهیت از غیر خداى متعال و اینکه فقط خدا معبود حقّ و پرستیدنى شایسته است و هیچ خدایى جز او نیست، مطلبى کاملاً صحیح است و هیچ اختلافى در بین مسلمانان در این زمینه نیست، ولى آنچه این نویسنده مطرح کرده؛ یعنى« وحدت وجود» و نظر خاصّ عرفانى که در اینجا آمده( وحدت شخصى وجود)
؛ یعنى اینکه« هیچ وجودى جز وجود او نیست»، مسئلهاى اختلافى و سخت جنجالى در تاریخ کلام، فلسفه و عرفان اسلامى است و مجال فراخى براى نقد و بررسى مىطلبد.
وضعیت کتاب
براى اثر حاضر، در پایان جلد دوم کتاب، فهرست آیات، روایات و لطائف و فهرست مطالب تنظیم شده است.
همچنین مصحح، تصاویرى از چند« شکل- نمودار- نوشته» درباره صورت انسان کامل، برزخ مثالى که بعد از مرگ و از عالم ابتلا است و تجلى نور احمدى، به زبان عربى آورده که بهصورت خطى تنظیم شده است و آنها را« الصور النّورانیه الدّقائق المشاهده بمرآه الحقائق لشیخ الإسلام العلامه المفسر سیدی إسماعیل حقی البرسوی»؛ یعنى« صورتهاى نورانى دقیق که بهوسیله آینه حقیقتها مشاهده شده، متعلق به شیخ الإسلام علامه مفسر، سرورم اسماعیل حقى برسوى»، نامیده است.( همان، ج ۲، ص ۷۶۷- ۷۶۹)
. مصحح تصاویرى از نسخه خطى اثر حاضر را آورده است( همان، ج ۱، ص ۹- ۱۰)
. همچنین زندگىنامه مختصرى از نویسنده را ذکر کرده است( همان، ج ۱، ص ۵- ۶)
. اثر حاضر، مستند است و مصحح ارجاعاتش را بهصورت پاورقى آورده است و در آن، افزون بر بیان نشانى و منابع روایات، توضیحات متعدد ادبى، تاریخى، روایى، عرفانى، تفسیرى و… را ذکر کرده است.
منبع:
مقدمه و متن کتاب.
منبع مقاله: کتابشناسی جامع تفاسیر نور
