یکی از مسائل چالش برانگیز در جامعه اسلامی عدالت صحابه است. درباره عدالت صحابه دو نظریه وجود دارد. اهل سنت قائل بر این است که همه صحابه عادل هستند.اما در مذهب شیعه امامیه این اطلااق پذیرفته نیست بلکه می گوید در میان صحابه افراد منافق و فاسق و ظالم نیز وجود داشته است.
صحابه در لغت جمع صاحب به معناي ملازم است، يعني هر كسي كه ملازم كسي يا چيزي است، خواه مصاحبتش به بدن باشد كه اين معناي حقيقي است و در اكثر اوقات استعمال دارد، يا به همت و عنايت باشد كه اين هم يك نوع مصاحبت است ولو مجازاً.[1]
در معنای اصطلاحی از سوی علماي اهل سنت گفته شده که: هر مسلماني كه با پيامبر مصاحبت داشته، يا او را ملاقات نموده از اصحاب رسول الله است.[2] سعيد بن مسبب مي گويد: صحابي پيامبر تنها كساني هستند كه حداقل يك يا دو سال با آن حضرت بوده و در يك يا دو غزوه با رسول خدا (صلّي الله عليه و سلم) شركت كرده باشد.[3]
ابن حجر عسقلانی می گوید: «والأصح ما قیل فی تعریف الصحابی انه من لقی النبی (صلى الله علیه وسلم) فی حیاته مسلما و مات على اسلامه» یعنی صحیح ترین اقوال این است که صحابه شامل همه کسانی می شود که پیامبر را ولو به مدت یک لحظه ملاقات کرده باشد و به ظاهر در حال اسلام از دنیا رفته باشد.[4]
یکی از باورهای دینی اهل سنت عدالت صحابه است. به این معنا که همه کسانی که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) را دیده و در حال اسلام از دنیا رفته است، عادل هستند.
اهل سنت آیات از قرآن کریم را بر عدالت صحابه اقامه می کنند. آنان می گویند صحابه پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) همانند ساير مسلمانان نيستند، بلكه داراي مقامي مقدس در نزد خداوند مي باشند و كسي حق ندارد با استناد به رواياتي اين امتياز را بپوشاند و حتي اگر روايتي پيدا شود كه در آن بر برخي از صحابه طعن و عيبي وارد كرده باشد، بايستي آن روايت را دور انداخت و دليل شان بر اين مطلب آياتي از قرآن كريم در وصف امت اسلامي است مانند: «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ؛ شما بهترين امتي هستيد كه براي مردم به وجود آورده شديد»[5]
اهل سنت اين گونه آيات را دليل بر عدالت صحابه، ممتاز بودن و اهل بهشت بودن آنان مي دانند[6] و بر همين اساس حاضر نيستند بپذيرند كه عده اي از صحابه عادل نبودند و از مسير اسلام منحرف شده اند. چرا كه به هيچ وجه ثابت نشده است كه برخي از صحابه از روي علم و آگاهي به سوي فسق رفته باشند بنا بر اين آيات قرآن آن ها را ستوده است و اين همان عادل بودن همه صحابه مي باشد.[7]
سوالات ما
1. با توجه به اینکه هیچ آیه ای در قرآن بر عدالت صحابه دلالت ندارد چرا باید خوب و بد اصحاب را یک کاسه کرده و همه را خوب بدانیم؟ آیا این حکم ظلمی در حق خوبان صحابه نیست؟
2. آیا نسبت دادن صحابه به افرادی که شایستگی صحابه بودن را ندارند و شأن پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) بالاتر از آن است که چنین افراد را به عنوان رفیق، دوست و یار خود بپذیرند، توهین به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به شمار نمی آید؟ مثلا اگر کسی یک انسان شراب خوار را رفیق یک انسان با شخصیت و متقی معرفی کند چه حالتی برای او عارض خواهد شد؟
3. در قرآن کریم به صراحت به وجود منافق در میان صحابه تأکید شده است و این معیار را به مسلمانان داده است که صحابه به خاطر صحابه بودنش مصئون از گناه و نفاق نیست. خداوند می فرماید: «وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدینَهِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظیمٍ»[8] ؛ از (میان) اعراب بادیه نشین که اطراف شما هستند، جمعى منافقند و از اهل مدینه (نیز)، گروهى سخت به نفاق پاى بندند. تو آن ها را نمى شناسى، ولى ما آن ها را مى شناسیم. به زودى آن ها را دو بار مجازات مى کنیم (: مجازاتى با رسوایى در دنیا، و مجازاتى به هنگام مرگ) سپس بسوى مجازات بزرگى (در قیامت) فرستاده مى شوند. اعتقاد به عدالت صحابه چگونه با این آیه شریفه قابل جمع است؟
4. چگونه عدالت صحابه را باور کنیم در حالی که بسیاری از صحابه پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله) را به هنگام نماز جمعه رها كردند و براى خريد از قافله تازه وارد به بازار شتافتند این دسته از طرف خداوند شديدا مورد ملامت قرار می گیرد: «وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَیْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ؛ هنگامى كه آنها تجارت يا سرگرمى و لهوى را ببينند پراكنده مى شوند و به سوى آن مى روند، و تو را ايستاده (در حالى كه خطبه نماز جمعه مى خوانى) به حال خود رها مى كنند »[9]
فخر رازی در تفسیر این آیه می گوید همه رفتند، جز دوازده نفر، پیامبر اسلام فرمود اگر این دوازده نفر نمی ماند خداوند بر آن ها از آسمان سنگ نازل می کرد: «فقال عليه السلام: لولا هؤلاء لسومت لهم الحجارة».[10]
نویسنده: حر
پی نوشت ها
[1] . راغب اصفهاني، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ص 275، المكتبة المرتضويه.
[2] . ابن حجر عسقلاني شهاب الدين، فتح الباري شرح صحيح بخاري، ج 7، ص 3، بیروت، دارالمعرفه للطباعة والنشر، چ 2.
[3] . همان.
[4] . ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج ۱، ص ۸، بیروت، دارالکتب العلمیه، چ 1، ۱۴۱۵ ق.
[5]. سوره آل عمران ، آیه 110.
[6]. رك: خطيب بغدادي، الكفايه في علم الروايه، ص 64 بي جا، دار الكتب العربي، چ 1، 1405ق.
[7]. غزالي، محمد، المستصفي في علم الاصول، ص 130، بيروت، دار الكتب العلميه، 1417ق.
[8] . سوره توبه، آیه ۱۰۱.
[9] . سوره جمعه، آیه 11.
[10]. مفاتیح الغیب، فخر رازی، بیروت، دار احياء التراث العربى، 1420 ق، ج 30، ص 544.
