بخش دوم خطبه امام حسن مجتبی(ع) در تبیین حق خلافت الهی، به اثبات ولایت انحصاری امیرالمؤمنین علی (ع) اختصاص دارد. آن حضرت در بخش اول خطبه خود، شالوده توحیدی و عصمت کلامی را بنا نهاد و در این بخش به مستندات قرآنی و عملی ولایت علی (ع) می پردازد.
امام حسن (ع) در مقابل ادعای معاویه، نه تنها به سبقت پدرش در اسلام اشاره می کند، بلکه با استفاده از آیات قرآن و نیز رویدادهای سرنوشت سازی مانند ماجرای سقایه الحاج، درجات شهدای بنی هاشم، و مهم تر از همه، آیه خمس، جایگاه ویژه و برتر خاندان خود را به عنوان تنها مرجع مشروع برای رهبری (که همان حق خلافت است) تثبیت می نماید.
جایگاه امیرالمؤمنین(ع) و حق خلافت آن حضرت
وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «اَجَعَلْتُمْ سِقَایَهَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ»[۱]، فَهُوَ الْمُجَاهِدُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ حَقًّا، وَ فِیهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهُ؛
و خداوند مى فرماید: «آیا آب دادن به حجاج و ساختن مسجد الحرام را هم پایه ایمان به خدا و روز قیامت و جهاد در راه خدا قرار مى دهید»، پس او به تحقیق مجاهد راه خدا بود، و این آیه در حق او نازل گشت.
تحلیل: امام حسن(ع) با استناد به آیه ۱۹ سوره توبه، یکی از مهم ترین بحث های صدر اسلام را مطرح می کند: برتری جهاد و ایمان خالص بر اعمال و خدمات ظاهری. این آیه در پاسخ به کسانی نازل شد که خدمات خود در مکه را همسنگ ایمان و جهاد امام علی (ع) می دانستند. امام حسن (ع) با صراحت اعلام می کند که امام علی (ع) مجاهد حقیقی در راه خداست و این آیه در حق او نازل شده است.
این استدلال، هرگونه مشروعیت یابی بر پایه خدمات اجتماعی یا نَسَب را در برابر معیار الهی ایمان و جهاد خالص، ساقط می کند. معاویه و پدرش که تا فتح مکه در جبهه مقابل جهاد بودند، با این آیه کاملاً بی صلاحیت معرفی می شوند. این برتری عملی در جهاد، یکی از اساسی ترین ارکان حق خلافت است که امام حسن(ع) بر آن تاکید می کند.
وَ کَانَ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) عَمُّهُ حَمْزَهُ وَ جَعْفَرُ ابْنُ عَمِّهِ، فَقُتِلَا شَهِیدَیْنِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا، فِی قَتْلَى کَثِیرَهٍ مَعَهُمَا مِنْ اَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ). فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى حَمْزَهَ سَیِّدَ الشُّهَدَاءِ مِنْ بَیْنِهِمْ، وَ جَعَلَ لِجَعْفَرٍ جَنَاحَیْنِ یَطِیرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِکَهِ کَیْفَ یَشَاءُ مِنْ بَیْنِهِمْ، وَ ذَلِکَ لِمَکَانِهِمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) وَ مَنْزِلَتِهِمَا وَ قَرَابَتِهِمَا مِنْهُ، وَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) عَلَى حَمْزَهَ سَبْعِینَ صَلَاهً مِنْ بَیْنِ الشُّهَدَاءِ الَّذِینَ اسْتُشْهِدُوا مَعَهُ؛
از کسانى که گفتار پیامبر را اجابت کردند عمویشان حمزه و پسر عمویش جعفر مى باشند، که هر دوى آن ها در میان بسیارى از اصحاب پیامبر به شهادت رسیدند، خداوند از آن دو خشنود باد. خداوند از بین آن شهدا، حمزه را سید الشهداء قرار داد و براى جعفر، دو بال قرار داد که با آن به همراه فرشتگان هر گونه که بخواهد پرواز مى کند، و این به خاطر جایگاه و منزلت و ارزش ایشان و نزدیکى آنان به پیامبر خدا است، و پیامبر(ص) در بین شهدایی که همراه حمزه به شهادت رسیدند تنها بر حمزه هفتاد نماز گذارد.
تحلیل: امام حسن (ع) در این فراز از سخنانش، از یک استدلال قیاسی در فضیلت استفاده می کند. او می گوید: اگر مقام شهدا (حمزه و جعفر) به دلیل قرابت و منزلت با پیامبر (ص) تا این حد متمایز و ویژه (سیدالشهداء، پرواز با ملائک، هفتاد نماز) است، پس مقام حضرت علی (ع) که هم پدر امام است و هم نفس پیامبر (ص) به طریق أولی برتر و انحصاری است.
این مقایسه نشان می دهد که خداوند حتی در پاداش و کرامت اخروی نیز بر اساس مرتبه و قُرب نسبت به پیامبر (ص) تفکیک قائل شده و این تفکیک، هرگونه ادعای مساوات عمومی میان صحابه را نقض می کند و استدلالی قاطع در مورد اختصاصی بودن حق خلافت به این خاندان محسوب می شود.
وَ کَذَلِکَ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى لِنِسَاءِ النَّبِیِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ)، لِلْمُحْسِنَهِ مِنْهُنَّ اَجْرَیْنِ، وَ لِلْمُسِیئَهِ مِنْهُنَّ وِزْرَیْنِ، ضِعْفَیْنِ لِمَکَانِهِنَّ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ)؛
و همین گونه خداوند براى زنان پیامبر (ص)، براى نیکوکارانشان دو پاداش و براى بدکارانشان دو عذاب را قرار داد، و این افزایش پاداش و عذاب، به خاطر نزدیکى ایشان به پیامبر است.
تحلیل: امام حسن (ع) در این فراز از سخنانش، به آیه مربوط به ازواج النبی (ص) استناد می کند که نیکوکاری را دو پاداش و بدکاری را دو عذاب می دهد. این تضاعف مجازات و پاداش، نشان می دهد که نزدیکی به کانون ثقل الهی (یعنی پیامبر ص)، مسئولیت آور است و معیارهای سنجش و عملکرد را بالا می برد.
امام (ع) با این بیان، دو هدف را دنبال می کند: اول، تاکید مجدد بر اصل تفاوت درجات و فضیلت انحصاری بر اساس نزدیکی به پیامبر (ص)؛ و دوم، اشاره ای ضمنی به لزوم دقت در رفتار کسانی که ادعای قرابت با پیامبر (ص) دارند.
وَ جَعَلَ الصَّلَاهَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) بِاَلْفِ صَلَاهٍ فِی سَائِرِ الْمَسَاجِدِ إِلَّا مَسْجِدَ الْحَرَامِ، مَسْجِدَ خَلِیلِهِ إِبْرَاهِیمَ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِمَکَّهَ، وَ ذَلِکَ لِمَکَانِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) مِنْ رَبِّهِ؛
و نماز در مسجد پیامبر (ص) را همانند هزار نماز در سائر مساجد قرار داد، غیر از مسجد الحرام در مکه، که مسجد خلیلش حضرت ابراهیم(ع) مى باشد، و این اهمیت به خاطر آنست که پیامبر نزد خداوند بسیار ارزش دارد.
تحلیل: امام حسن (ع) نتیجه می گیرد که اگر یک مکان مادی (مسجدالنبی) به دلیل قُرب و جایگاه پیامبر (ص) نزد خدا، ارزشی هزار برابر پیدا می کند، پس خاندان و افراد نزدیک به این پیامبر که وجودشان معنوی و وجودی است، قطعاً دارای رتبه ای بسیار برتر در امر حق خلافت و رهبری خواهند بود.
وَ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الصَّلَاهَ عَلَى نَبِیِّهِ عَلَى کَافَّهِ الْمُؤْمِنِینَ، فَقَالُوا: یَا رَسُولَ اللَّهِ کَیْفَ الصَّلَاهُ عَلَیْکَ؟ قَالَ: قُولُوا: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، فَحَقَّ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ اَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْنَا مَعَ الصَّلَاهِ عَلَى النَّبِیِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ)، فَرِیضَهً وَاجِبَهً؛
و خداوند درود بر پیامبرش را بر تمام مؤمنان واجب ساخت، گفتند: ای رسول خدا! درود بر تو چگونه است؟ فرمود: بگوئید: خداوندا بر محمد و خاندانش درود فرست، پس بر هر مسلمان واجب است که به همراه درود بر پیامبر بر ما نیز درود فرستد، فریضه واجبه.
تحلیل: یکی از قاطع ترین استدلال های امام حسن (ع) برای اثبات مقام خود، این مورد است. امام (ع) به فریضه الهی صلوات بر محمد و آل محمد اشاره می کند. اگر درود بر خاندان پیامبر (ص) هم ردیف و جزیی از درود بر خود پیامبر (ص) و گفتن آن در نماز واجب است، این امر نشان دهنده یک اتصال ماهوی بین مقام نبوت و امامت (آل محمد) است.
هیچ کس دیگری در امت اسلام، دارای چنین فریضه واجبی نیست. این حکم، ولایت و حق خلافت اهل بیت (ع) را از یک فضیلت صرف، خارج و به یک فریضه واجبه تبدیل می کند که پذیرش آن لازمه دین است. این استدلال، بیعت با معاویه را به منزله ترک یک فریضه الهی معرفی می کند.
وَ اَحَلَّ اللَّهُ تَعَالَى خُمُسَ الْغَنِیمَهِ لِرَسُولِهِ، وَ اَوْجَبَهَا لَهُ فِی کِتَابِهِ، وَ اَوْجَبَ لَنَا مِنْ ذَلِکَ مَا اَوْجَبَ لَهُ، وَ حَرَّمَ عَلَیْهِ الصَّدَقَهَ وَ حَرَّمَهَا عَلَیْنَا مَعَهُ، فَاَدْخَلَنَا – وَ لَهُ الْحَمْدُ – فِیمَا اَدْخَلَ فِیهِ نَبِیَّهُ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ)، وَ اَخْرَجَنَا وَ نَزَّهَنَا مِمَّا اَخْرَجَهُ مِنْهُ وَ نَزَّهَهُ عَنْهُ، کَرَامَهً اَکْرَمَنَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهَا، وَ فَضِیلَهً فَضَّلَنَا عَلَى سَائِرِ الْعِبَادِ؛
و خداوند خمس غنائم را براى پیامبرش حلال کرد و در کتابش آن را براى او واجب ساخت، و آنچه براى او واجب ساخته براى ما نیز واجب گرداند، و صدقه را براى او حرام گرداند و براى ما نیز حرام نمود، پس ستایش او را سزاست که ما را در هر چه پیامبرش را در آن داخل ساخت داخل گرداند، و از آنچه پیامبرش را از آن منزه دانست ما را نیز منزه نمود، و این کرامتی است که خداوند ما را به آن گرامى داشت، و فضیلتی است که ما بر سائر مردم برترى داد.
تحلیل: این استدلال، فضیلت اهل بیت(ع) را در دو حوزه مالی اثبات می کند: حرمت صدقه و وجوب خمس. حرمت صدقه برای اهل بیت (ع)، پاکیزگی و بی نیازی آن ها از آلودگی های مالی عمومی را نشان می دهد و مکمل مفهوم تطهیر در آیه تطهیر است. از سوی دیگر، وجوب خمس برای آن ها، یک حق مالی و اقتصادی انحصاری است که به منزله سهم رهبری الهی در جامعه اسلامی است.
امام حسن(ع) تاکید می کند که خداوند آن ها را در همان حکمی وارد کرده که پیامبر(ص) را وارد کرده است. این اشتراک در حکم مالی و تنزیهی، بر حق خلافت انحصاری دلالت دارد؛ زیرا اگر اهل بیت(ع) در احکام مالی و تنزیهی همسنگ پیامبر(ص) هستند، منطقی است که در امر رهبری و ولایت نیز پس از او، جانشین بلاواسطه باشند.
جمع بندی
امام حسن (ع) با استناد به آیات قرآن (مانند آیه سقایه الحاج)، برتری جهاد و ایمان امام علی (ع) را بر سایر خدمات و فعالیت های ظاهری اثبات می کند. حضرت با اشاره به دو نشانه الهی – یعنی قرار گرفتن اهل بیت (ع) در صلوات بعد از نام نبی اکرم (ص) و دستور به ادای آن و قوانین مالی انحصاری (حرمت صدقه و وجوب خمس) – جایگاه ایشان را تثبیت می نماید. این استدلال ها، ولایت اهل بیت (ع) را نه انتخابی قبیله ای، بلکه یک فریضه واجب و دستور الهی معرفی کرده که مشروعیت خلافت الهی پس از پیامبر (ص) را تبیین می کند.
پی نوشت
[۱] سوره توبه، آیه ۱۹
منبع اقتباس: قیومى اصفهانی، جواد، صحیفه الحسن (علیه السلام)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، زمستان ۱۳۷۵ شمسی، ص۱۷۲ تا ۱۷۷.
