یکی از پدیده های مهم و مورد مطالعه در جوامع انسانی، رفتارهای اجتماعی است. امام علی (علیه السلام) با خطابه ها، حکمت ها و کلمات کوتاه خود، به رفتارهای اجتماعی توجهی خاصی داشته است.
تقسیم بندی رفتارهای انسان
رفتارهای انسان بر سه نوع است:
1. رفتارهای انسان با خدا؛ مانند ياد خدا، توجه به خدا، خشوع و بيم از خدا، رجا و ايمان به خدا، كه عبادت هايى مانند نماز و روزه براساس آن ها صورت مى پذيرد. که به این نوع رفتار ها اخلاق الهی گفته می شود.
2. رفتارهايى كه به خود شخص مربوط مى گردند و در انجام آن ها اصالتا رابطه با خدا ملحوظ نيست- هرچند ممكن است با خدا و حتى با ديگران ارتباط پيدا كند- مانند شكم بارگى و شهوترانى. به این نوع رفتارها اخلاق فردی اطلاق می گردد.
3. رفتارهای اجتماعی كه محور اصلى آن ارتباط با ديگران است؛ مانند احسان، احترام يا اهانت به ديگران. این نوع رفتارها را اخلاق اجتماعی می گویند.[1]
به طور کلی رفتارهای اجتماعی در روابط اجتماعی تبلور پیدا می کند. از دیدگاه اسلام راوبط اجتماعی بسیار مهم و قابل توجه است و بسیاری از آموزه های دین اسلام برای سالم سازی روابط اجتماعی اختصاص پیدا می کند. چونکه انسان یک موجود اجتماعی است و زندگی او در اجتماع امکان پذیر می گردد.
جامعه سالم در گرو روابط اجتماعی سالم است برای اینکه روابط اجتماعی سالم باشد باید رفتارهای اجتماعی سالم در جامعه حاکم گردد.
امام علی (علیه السلام) با بیان حقایق دینی و اجتماعی پیوسته در هدایت مردم کوشیده و سعی نموده که با سخنانش سعادت دنیا و آخرت مردم را به ارمغان آورد.
اما با کمال تاسف اکثر مردم از سخن حق و هدایتگر گریزان هستند و به لهو و لعب دنیایی می پردازند. در این جا چند حدیث گهربار امام علی (علیه السلام) درباره رفتارهای اجتماعی به عنوان قطره ای از دریا منعکس شده است.
رفتارهای اجتماعی در آثار اقبال و ادبار دنیا
قَالَ الامام علی (علیه السلام): إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیا عَلَى أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ؛ چون دنیا به كسى روى آرد، نیكویی هاى دیگران را بدو به عاریت سپارد، و چون بدو پشت نماید، خوبی هاى او را برباید.[2]
این رفتار اجتماعی ناپسند را همگان در جامعه خود با تجربه مشاهده می کنند. متاسفانه این نوع رفتار از دنیا گرایی و پول دوستی ناشی می شود.
شیوه رفتارهای اجتماعی با مردم
قَالَ الامام علی (علیه السلام): خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَیكُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیكُمْ ؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: با مردم چنان بیامیزید كه اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید به شما مهربانى ورزند.[3]
کسی که بامردم رفتار سالم و محبت آمیز دارد، در جامعه از قدر و قیمت انسانی برخوردار می گردد و اطرافیانش از دوری او دلتنگ می شوند، اما کسی که رفتار سالم ندارد، اطرافیانش از دست او به تنگ امده و دوست دارند که از او فاصله داشته باشند.
رفتارهای اجتماعی با جوانمردان
قَالَ الامام علی (علیه السلام): أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ فَمَا یعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یدُ اللَّهِ بِیدِهِ یرْفَعُهُ؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: از لغزش جوان مردان درگذرید كه كسى از آنان نلغزید، جز كه دست خدایش برفرازید.[4]
رفتارهای اجتماعی درباره دوستان
قَالَ الامام علی (علیه السلام): أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ؛ امیرالمومنین علی (علیه السلام) فرمود: ناتوان ترین مردم كسى است كه نیروى به دست آوردن دوستان ندارد، و ناتوان تر از او كسى بود كه دوستى به دست آرد و او را ضایع گذارد.[5]
گذشت در حال توانایی از رفتارهای اجتماعی
قَالَ الامام علی(علیه السلام): أَوْلَى النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَى الْعُقُوبَةِ؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: سزاوارتر مردم به بخشودن، تواناترشان است به كیفر نمودن.
این حدیث به مطلبی بسیار دقیق اشاره دارد و آن این است که عفو و بخشش از سوی قدرت مندان ارزش دارد؛ زیرا کسی که ضعیف است و کاری از دست او ساخته نیست عفو و بخشش او چندان نمودی پیدا نمی کند؛ هرچند از صمیم قلب کسی را بخشیده باشد ولی بر ضعف و ناتوانی او حمل می گردد.
تقاضا از نا اهل در رفتارهای اجتماعی
قَالَ الامام علی (علیه السلام): فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَیرِأَهْلِهَا؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: روا نشدن حاجت، آسان تر، تا آن را از نااهل خواستن.[6]
این حدیث به ما توصیه می کند که از انسان نا اهل چیزی نخواهید. خواستن حاجت از انسان نا اهل و غیر صالح باعث تحقیر انسان می شود و بهتر است که حاجت انسان حاصل نگردد تا اینکه از کسی که نا اهل است خواسته خود را به دست آورد.
رفتارهای اجتماعی در بخشش اندک
قَالَ الامام علی (علیه السلام): لَا تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِیلِ فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ؛ امیرالمومنین علی (علیه السلام) فرمود: از بخشیدن اندك شرم مدار كه محروم كردن اندك تر از آن بود.[7]
این حدیث به مطلبی اشاره دارد که انسان در حد توان حاجات دیگران را برآورده سازد هرچند اندک باشد. کاری که برای خداوند انجام گیرد اندک و غیر اندک ندارد و محروم کردن شخص حاجت مند نشاید هرچند از چیزی اندک.
شیوه رفتارهای اجتماعی در احسان به دیگران
قَالَ الامام علی (علیه السلام): لَا یسْتَقِیمُ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ إِلَّا بِثَلَاثٍ بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ وَ بِاسْتِكْتَامِهَا لِتَظْهَرَ وَ بِتَعْجِیلِهَا لِتَهْنُؤَ؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: روا ساختن حاجت ها جز با سه چیز راست نیاید، خرد شمردن آن، تا بزرگ نماید. پوشیدن آن، تا آشكار گردد، و شتاب كردن در آن، تا گوارا شود.[8]
اصلاح خود پیش از اصلاح دیگران
قَالَ الامام علی (علیه السلام): مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْیبْدَأْ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیرِهِ وَ لْیكُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: آن كه خود را پیشواى مردم سازد پیش از تعلیم دیگرى باید به ادب كردن خویش پردازد، و پیش از آنكه به گفتار تعلیم فرماید باید به كردار ادب نماید، و آن كه خود را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته تر به تعظیم است از آن كه دیگرى را تعلیم دهد و ادب آموزد.[9]
شیوه برخورد با چاپلوس از رفتارهای اجتماعی
قَالَ الامام علی (علیه السلام): لِرَجُلٍ أَفْرَطَ فِی الثَّنَاءِ عَلَیهِ وَ كَانَ لَهُ مُتَّهِماً أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوْقَ مَا فِی نَفْسِك؛ امام علی (علیه السلام) به مردى كه در ستودن او افراط كرد، و آنچه در دل داشت به زبان نیاورد، فرمود: من كمتر از آنم كه بر زبان آرى و برتر از آنم كه در دل دارى.[10]
بیان رفتارهای اجتماعی در مسئله خوش بینی و بد بینی
قَالَ الامام علی (علیه السلام): إِذَا اسْتَوْلَى الصَّلَاحُ عَلَى الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَةٌ فَقَدْ ظَلَمَ وَ إِذَا اسْتَوْلَى الْفَسَادُ عَلَى الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ؛ امام علی (علیه السلام) فرمود: چون نیكوكارى بر زمانه و مردم آن غالب آید و كسى به دیگرى گمان بد برد، كه از او فضیحتى آشكار نشده، ستم كرده است. و اگر بدكارى بر زمانه و مردم آن غالب شود و كسى به دیگرى گمان نیك برد خود را فریفته است.[11]
جایگاه دوست حقیقی در رفتارهای اجتماعی
قَالَ الامام علی (علیه السلام): لَا یكُونُ الصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّى یحْفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلَاثٍ فِی نَكْبَتِهِ وَ غَیبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ؛ دوست از عهده دوستى برنیاید تا برادر خود را در سه چیز نپاید: هنگامى كه به بلا گرفتار شود، هنگامى كه حاضر نبود، هنگامى كه درگذرد.[12]
رفتارهای اجتماعی در مرگ دیگران
الامام علی (علیه السلام) تَبِعَ جِنَازَةً فَسَمِعَ رَجُلًا یضْحَكُ فَقَالَ: كَأَنَّ الْمَوْتَ فِیهَا عَلَى غَیرِنَا كُتِبَ وَ كَأَنَّ الْحَقَّ فِیهَا عَلَى غَیرِنَا وَجَبَ وَ كَأَنَّ الَّذِی نَرَى مِنَ الْأَمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِیلٍ إِلَینَا رَاجِعُونَ نُبَوِّئُهُمْ أَجْدَاثَهُمْ وَ نَأْكُلُ تُرَاثَهُمْ كَأَنَّا مُخَلَّدُونَ بَعْدَهُمْ ثُمَّ قَدْ نَسِینَا كُلَّ وَاعِظٍ وَ وَاعِظَةٍ وَ رُمِینَا بِكُلِّ فَادِحٍ وَ جَائِحَةٍ؛
امام علی (علیه السلام) در پى جنازه اى مى رفت، شنید مردى مى خندد. فرمود: گویا مرگ را در دنیا بر جز ما نوشته اند و گویا حق را در آن بر عهده جز ما هشته اند، و گویى آنچه از مردگان مى بینیم مسافرانند كه به زودى نزد ما باز مى آیند. و آنان را در گورهاشان جاى مى دهیم و میراثشان را مى خوریم، می پنداریم از پس آنان جاودان به سر مى بریم. سپس پند هر پند و پند دهنده را فراموش مى كنیم و نشانه قهر بلا و آفت مى شویم.[13]
نتیجه گیری
در این احادیث به رفتارهای اجتماعی در موضوعات مختلف اشاره شده و آنچه از این احادیث نتیجه می گیریم این است که در میان جامعه باید به گونه ای رفتار کرد که خود را از دست ندهیم و گرفتار اوهام و خیالات اجتماعی نشویم. باید خود را در جامعه بیابیم که در کجایی آن قرار داریم و از اموری که در دنیا اتفاق می افتد پند بگیریم و سخنان و رفتار ناسنجیده از خود بروز نداده و سخنان ناسنجیده دیگران هم در ما تاثیر منفی نگذارد.
گردآوری: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . اخلاق اسلامى و مبانى نظرى آن، ص117.
[2] . نهج البلاغه، ص362.
[3] . همان.
[4] . همان ، ص363.
[5] . همان ، ص362.
[6] . همان، ص370.
[7] . همان، ص371.
[8] . همان، ص 376.
[9] . همان، ص 371.
[10] . همان، ص 373.
[11] . همان، ص 380.
[12] . همان، ص 385.
[13] . همان ص 381.
منابع
1. سید رضی، نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چ2، 1370ش.
2. شیروانی، علی، اخلاق اسلامى و مبانى نظرى آن، قم، دارالفکر، چ1، 1379ش.
