تک فرزندی به وضعیتی اشاره دارد که در آن، فرد تنها فرزند یک خانواده است و هیچ خواهر و برادری ندارد. این پدیده در جوامع امروزی به دلایل مختلفی از جمله تغییر سبک زندگی، مسائل اقتصادی و تمایل به داشتن تعداد کمتری فرزند، رو به افزایش است؛ اما کدام یک برای شما بهتر است؟ تک فرزندی و یا چند فرزندی؟
یک سوم جمعیت کشور را تک فرزندها تشکیل می دهند. گرفتن نمرات بهتر و دستیابی به مدارج بالاتر علمی، شانسی است که معمولا در خانه تک فرزندها را می زند. بچه هایی که همبازیشان، مادر و مادربزرگ است، نه خواهر و برادر.
برخی می گویند دلیلی برای نگرانی در این مورد وجود ندارد و پرورش تک فرزند در شرایط مناسب، بهتر از بزرگ کردن چند کودک در شرایط نامساعد است. گروه دیگری هم معتقدند تک فرزندی می تواند پیامدهای نگران کننده ای برای اجتماع و جمعیت یک سومی به همراه بیاورد. به بهانه جدال میان این دو گروه و نگرانی مسئولان درمورد سرنوشت جامعه ای که تک فرزندی در آن باب شده، سری به یافته های پژوهشگران زدیم.
محققان می گویند تنها فرزند خانواده بودن را نه می توان کاملا منفی و آسیب زننده دانست و نه به عنوان یک برگ برنده از آن یاد کرد، با وجود این برخی از یافته های آنها ادعای مسئولان را تایید می کند و نشان می دهد که تک فرزندان، مشکلاتی را در زندگیشان یدک می کشند و بعدها هم اجتماع و ساکنانش را درگیر مشکلاتی می کند.
مزایای تک فرزندی
کودکان در خانواده های تک فرزند و کم جمعیت، از فواید فراوانی بهره می برند. آنها متناسب با ریتم زندگی بزرگسالان زندگی می کنند. بیشتر این امکان را دارند که در فعالیت های فرهنگی بیرون از خانه شرکت کنند. همچنین آنها در خانه، مشکل درگیری و رقابت با کودک دیگری را ندارند. در ادامه به برخی دیگر از ویژگی های تک فرزندی اشاره می کنیم:
۱-باسوادتر
گرفتن نمرات بهتر و دستیابی به مدارج بالاتر علمی، شانسی است که معمولا در خانه تک فرزندها را می زند. معلوم نیست توجه بیشتر خانواده ها، دسترسی به امکانات بهتر یا چه عوامل دیگری در این مورد تاثیرگذار است اما آنچه در مطالعات جامعه شناسان آمریکایی اثبات شده، این است که تک فرزندها، بیشتر به دانشگاه وارد می شوند و در مدرسه و دانشگاه هم، نمرات بهتری می گیرند. بررسی ها نشان می دهد که بچه های تک فرزند، همیشه در کلاس درس یک سر و گردن از همکلاسی های دیگرشان بالاترند.
۲-خوشحال تر
در حالی که بسیاری از افراد معتقدند تک فرزندی یعنی تنهایی و افسردگی، روانشناسان انگلیسی معتقدند با وجود تمام بدی هایی که در مورد تنها بودن و تک فرزندی گفته می شود، این کودکان از آنهایی که خواهر و برادر دارند خوشحال تر و فعال تر هستند.
بررسی های آنها نشان می دهد بچه هایی که خواهر و برادر دارند، همیشه نگران و ناخشنود هستند اما از آنجا که تک فرزندها نیازی ندارند داشته هایشان را با کسی تقسیم کنند، از زندگیشان رضایت بیشتری دارند. محققان می گویند وقتی از تک فرزندها پرسیده می شود که آیا دوست دارند به قیمت تقسیم دارایی هایشان با خواهر و برادر از تنهایی در بیایند، با پاسخ منفی آنها روبرو شده اند.
۳-دست و دلبازتر
گرچه برخی معتقدند دست و دلبازی و خساست، ویژگی های ذاتی هستند اما از نظر محققان، آدم ها با این ویژگی ها به دنیا نمی آیند و به تدریج، آنها را کسب می کنند. از نظر آنها، آدم هایی که خواهر و برادر ندارند و تنها فرزند خانواده هستند، بیشتر احتمال دارد که دست و دلباز شوند و خساست را کنار بگذارند.
به گفته محققان، هر چه احساس مسئولیت پذیری در افراد بالاتر باشد، دست و دلبازتر می شوند و با توجه به پژوهش های آنها، از آنجا که تک فرزندها مسئولیت پذیری بیشتری دارند، زودتر و راحت تر از کسانی که خواهر و برادر دارند خساست را کنار می گذارند.
۴-مسئولیت پذیرتر
حتما شنیده اید که فرزندان بزرگ خانواده، مسئولیت پذیرتر از بچه های دیگر هستند؛ اما تنها بچه های بزرگ نیستند که احساس قوی مسئولیت پذیری دارند. محققان می گویند تک فرزندها هم بی اندازه مسئولیت پذیرند و اشتباهاتشان را به گردن دیگران نمی اندازند. به گفته محققان، درست است که این افراد تمایل زیادی به انجام کارهای گروهی ندارند اما زمانی که کارشان را به صورت انفرادی انجام می دهند، مسئولیت پذیری را هم چاشنی اش می کنند و به بهترین شکل آن را به پایان می رسانند.
۵-اعتماد به نفس بیشتر
روانشناسان می گویند افرادی که از بدو تولد، امنیت بیشتری را احساس کرده اند، اعتماد به نفس بیشتری هم دارند و این همان دلیلی است که اعتماد به نفس تک فرزندها را بالا می برد. محققان می گویند تک فرزندها بیشتر از بچه هایی که خواهر و برادر دارند امنیت را لمس کرده اند و با اعتماد به نفس تر هم هستند. به همین دلیل زودتر به فعالیت های اقتصادی وارد می شوند و زندگی راحت تری برای خود می سازند. بررسی های دیگری هم نشان می دهد که این افراد، زودتر از کسانی که خواهر و برادر دارند زبان باز می کنند.
خصوصیات تک فرزندها، شبیه خصوصیات فرزند اول خانواده است. آنها همیشه باید پاسخگوی انتظارات ریز و درشت والدینشان باشند و به همین دلیل تواناتر از بچه های وسط و کوچکتر خانواده های چندفرزندی بار می آیند. آنها منظم و با وجدان هستند و می شود روی حرفشان حساب و به آنها اطمینان کرد. تخیل قوی، یکی از ویژگی های تک فرزندهاست.
مشکلات و معایب تک فرزندی
حتی در کودکانی که تنها فرزند خانواده هستند، خودخواهی و زیاده خواهی مشاهده می شود که معمولا توجیه مناسبی برای آن وجود ندارد. در حقیقت چالش هایی که این کودکان در زندگی خود آنها را تجربه می کنند، منحصر به شرایط زندگی آنهاست.
بهتر است که توجه کافی را در تربیت آنها داشته باشیم؛ زیرا این امکان وجود دارد که: اعمالشان بیش از حد، زیر ذره بین دیگران قرار گیرد. بیش از حد، تحت مراقبت و توجه قرار گیرند و در نتیجه، کمتر امکان ماجراجویی داشته باشند. همچنین فرصت کافی برای معاشرت با کودکان همسن خود را نداشته باشند. برخی دیگر از معایب و مشکلاتی که در تک فرزندها مشاهده شده عبارتند از:
۱-فقدان روحیه رقابت طلبی
کودکان تک فرزند به دلیل نداشتن خواهر و برادر، روحیه رقابت طلبی که لازمه و اساس موفقیت فرد در زندگی است را ندارند و معمولاً این ویژگی به طور مطلوب در آنها شکل نمی گیرد.
۲-آمار قابل توجه در طلاق
امکان جدا شدن از همسر، موضوعی است که با توجه به آمار سرسام آورش، این روزها ممکن است سراغ هر کسی برود اما محققان می گویند این احتمال برای تک فرزندها بیشتر است. محققان می گویند داشتن خواهر و برادر، احتمال طلاق گرفتن در آینده را کاهش می دهد.
از نظر آنها، هر خواهر یا برادری که به زندگی فرد اضافه می شود (تا تعداد ۷ نفر)، احتمال جدا شدن او از همسر آینده اش را ۲ درصد کاهش می دهد. به گفته محققان، زندگی مشترک تک فرزندها، ناپایدارتر است و این افراد، توانایی کمتری برای سازگار شدن با مشکلات بعد از ازدواج و حل کردنشان دارند، در حالی که افرادی که تجربه زندگی با خواهر و برادر را داشته اند، راحت تر از پس حل مشکلات زندگی زناشویی شان برمی آیند.
۳-در معرض ابتلا به بیماری
محققان می گویند بچه دار شدن، می تواند سلامت مردها و زن ها را تضمین کند، اما به شرط این که به تک فرزندی اکتفا نکنند. از نظر آنها خطر ابتلا به بیماری هایی که جان افراد را تهدید می کند- مثل سرطان و بیماری های قلبی- با به دنیا آمدن فرزندان، کمتر می شود اما محققان بر این باورند که زنان و مردانی که فرزند ندارند یا یک فرزند دارند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری ها و خطر مرگ قرار می گیرند. از طرف دیگر آنهایی که سه فرزند یا بیشتر دارند هم، در معرض این خطر باقی می مانند؛ زیرا استرس بیشتری را تجربه می کنند.
۴-اضافه وزن داشتن و چاقی
شاید این یافته پژوهشگران به نظرتان عجیب به نظر برسد اما محققان، گروهی از کودکان هفت کشور اروپایی را مورد بررسی قرار داده و دریافته اند که آمار چاقی میان تک فرزندها بالاتر است. محققان می گویند بچه هایی که خواهر و برادر ندارند، ۵۰ درصد بیشتر از کودکان دیگر در معرض ابتلا به چاقی قرار دارند.
به گفته پژوهشگران، این کودکان بیشتر از آن که وقت خود را به بازی و تحرک بگذرانند، با تلویزیون سرگرم می شوند و کمتر در فضای بیرون از خانه، بازی می کنند. البته تماشای بیش از اندازه تلویزیون و خانه نشینی این کودکان، تنها یکی از احتمالاتی است که در مورد دلیل چاق شدنشان مطرح می شود و احتمالا عوامل دیگری هم در این مورد دخیل است.
۵-عدم تمایل به کارهای جمعی
متخصصان می گویند تمایل تک فرزندها به حضور و مشارکت در فعالیت های جمعی، کمتر است و معمولا این کودکان، درونگراتر از همسالانشان هستند. روانشناسان می گویند بسیاری از تک فرزندها، در به اشتراک گذاشتن داشته هایشان، ناتوان هستند و از آنجا که والدینشان، تنها همدم آنها هستند، به جای نشان دادن رفتارهای مناسب سن خود، از رفتار بزرگسالان الگوبرداری می کنند.
۶-احتمال ارتکاب جرم و جنایت!
می دانیم از کلمات ناخوشایندی استفاده می کنیم اما چاره ای نداریم. ما تنها یافته های محققان را به اطلاع شما می رسانیم. آنها با توجه به بررسی هایی که در فنلاند انجام داده اند، دریافته اند که احتمال بروز رفتارهای خشونت آمیز و ارتکاب جرم در تک فرزندها بیشتر است. محققان می گویند تک فرزند بودن، مساوی با جانی شدن نیست اما در میان فهرست جنایتکاران، نام کسانی که خواهر و برادر ندارند، بیشتر به چشم می خورد. شاید به همین دلیل است که روانشناسان کودک، داشتن دو فرزند را بیشتر از پرورش یک فرزند توصیه می کنند.
بررسی ها نشان می دهد که مشکلات رفتاری در میان کودکان تک فرزند، بیشتر به چشم می خورد اما از نظر محققان، این کودکان، هوش بالاتری نسبت به همسالان غیر تک فرزندشان دارند.
آنها می دانند چطور از واژه ها استفاده کرده و حرف دلشان را بیان کنند اما توانایی آنها در چرب زبانی همیشه به شخصیتی محبوب بدلشان نمی کند. آنها حساس و زود رنج هستند و خیلی ها به همین دلیل دوستشان ندارند.
تک فرزندها، کمی پرتوقع هستند و گاهی کمال گرایی بیش از اندازه کار دستشان می دهد. برخی روانشناسان معتقدند یک تک فرزند، با چنین ویژگی هایی بهتر است با کسی که بچه اول خانواده است ازدواج نکند و سراغ بچه های وسطی که آرامتر، صبورتر و حرف گوش کن تر هستند برود.
با تک فرزندها چگونه رفتار کنیم؟
این مسئله حقیقت دارد که داشتن خواهر و برادر، کودکان را ناچار می سازد که سازش و تعامل را بیاموزند. به عنوان مثال آنها از پدر و مادرشان می آموزند که منتظر نوبت خود بمانند یا اجازه دهند دیگران هم با اسباب بازی های آنها بازی کنند. اما کودک تک فرزند – البته به روشی دیگر – نیز باید این مهارت ها را بیاموزد. به او بیاموزید، دارایی هایش را با دیگران تقسیم کند.
اگر کودک شما به مهد کودک می رود، هر روز به مهارت های اجتماعی او افزوده می شود. لازم است که آموزش و عمل به این مهارت های اجتماعی در خانه نیز ادامه یابد؛ زیرا او باید همچنین در قلمرو فرمانروایی اش (خانه) سازش با دیگران را بیاموزد.
۱-پرورش حس استقلال در کودک
برخی از والدین تک فرزند، تمایل دارند خودشان مسئولیت انجام دادن تمامی وظایفی را که کودک، خود نیز قادر به انجام دادن آنهاست، بر عهده بگیرند. هر چند که توجه به کودک، امری مثبت است اما این احتمال وجود دارد که کودک در آینده، فردی بی کفایت و ناتوان شود.
به منظور پرورش حس استقلال و اعتماد به نفس کودک، اجازه دهید او کارهایش را خودش انجام دهد. مسئولیت های متناسب با سنش به او بدهید؛ به طور مثال از او بخواهید اسباب بازی هایش را مرتب کند یا لباس های تمیزش را در کمد بگذارد.
همچنین از نظارت بیش از حد اجتناب کنید؛ زیرا کودک برای آموختن، نیاز دارد گاهی اشتباه هم بکند. دقیقا به همین دلیل است که برای برداشتن نخستین گام های او، دست کودک را رها می کنیم تا خود این کار را یاد بگیرد و موفق شود؛ مثلا اگر توانایی لازم را در کودکتان می بینید، به او اجازه بدهید بدون کمک شما، از وسایل بازی داخل پارک بالا برود.
۲-پرهیز از انتظارات بیش از حد
داشتن یک فرزند، مترادف با داشتن زمان بیشتر برای اختصاص دادن به کودک است. هر چند که این مسئله فوایدی نیز دارد، از پیشنهاد فعالیت های متعدد به کودک اجتناب کنید. انتظار بیش از حد ممکن است خستگی، بی علاقگی به برخی از فعالیت ها و حتی افسردگی کودک را در پی داشته باشد.
کودک را تشویق کنید که گاه به تنهایی بازی کند و یاد بگیرد که باید زمانی را هم برای استراحت پدر و مادر در نظر بگیرد. بازی های آزادانه همانند بازی های انفرادی، به کودک این امکان را می دهد که حس استقلال، خلاقیت و تصورش را پرورش دهد و توانایی کشف علاقه هایش، آموختن از خود و بکارگیری ابتکار را بیاموزد. به علاوه در جریان این بازی ها او فرصت دارد که تصمیم بگیرد چه بازی را چگونه، با چه کسی و به چه مدت انجام دهد.
۳-مشخص نمودن محدودیت ها
هر کودکی – خواه تک فرزند و خواه دارای خواهر و برادر – باید محدودیت های خود را بشناسد. هر چند که این محدودیت ها می تواند برای کودکان، خسته کننده به نظر برسد، احساس امنیت و اطمینان را در آنها شکل می دهد. محدودیت های کودک را به روشنی برایش توضیح دهید تا او از خواسته ها و انتظارات شما آگاهی پیدا کند. اگر به تمام خواسته های او پاسخ مثبت بدهید، بیم آن می رود که کودکی خود محور که هیچ جواب منفی را نمی پذیرد، پرورش دهید.
۴-توجیه نمودن کودک از طریق مناسب
در این صورت با کلماتی ساده، اما به روشنی تصمیمتان را به او بگویید. مثلا: «مامان و بابا تصمیم گرفته اند فقط یک بچه داشته باشند». به علاوه سعی کنید علتی را که پشت این خواسته او مخفی شده، کشف کنید. شاید دیدن یک نوزاد برای او جالب است. نوزاد یکی از اقوام را به او نشان دهید. احتمال دارد کودک، به همبازی برای بازی کردن نیاز دارد. کودکان همسن فامیل یا دوستان را بیشتر به خانه خود دعوت کنید.
نکات تکمیلی پیرامون تک فرزندها
اولین و تنها فرزندان، به طور معمول، مستقل تر از بقیه هم سن و سالان خود می شوند. درباره موفقیت تک فرزندها، پیشگویی هاى ضد و نقیضی وجود دارد. بیشتر مطالعات، نشان می دهد که کودکان بزرگتر، تمایلى به شکست در کارهایشان ندارند. به این پیشنهادها که می توانند کارایى اولین فرزند و تک فرزند را افزایش دهند و باعث کاهش مشکلات آنها شوند، توجه کنید:
۱-فعالیت هاى کودکتان را، از زندگى بزرگسالی خودتان جدا کنید. اگر کودکتان، از این که به حساب آورده نمی شود، رنجیده خاطر شد، به او یاد آورى کنید که باید از داشتن والدینى که یکدیگر را خیلی دوست دارند و به هم علاقمند هستند، احساس خوشبختی کند.
۲-کودکتان را به سمت هر گونه مهارت اجتماعی خاص بزرگسالان، که مناسب سن او نیست و کودکان هم سن او آنها را انجام نمی دهند، هدایت نکنید.
۳-مواظب باشید که هیچ یک از والدین، نباید در برابر او حرف های خودمانى منفى درباره دیگری بر زبان بیاورد. هر یک از والدین باید در نظر او، بزرگ و محکم و قوى جلوه کند.
۴-وقتى کودکتان به تنهایی بازی می کند، نگران نباشید. هر روز زمان خاصى را برایش در نظر بگیرید تا بتواند به تنهایى عادت کند. او را مجاب کنید که می تواند به برخى بازی هاى بى سروصدا بپردازد. به او توضیح دهید که این ساعت را، شما براى انجام کارهاى شخصى خودتان در نظر گرفته اید.
۵-اگر کودک، پسرعمو، پسرخاله و یا دخترخاله ای هم سن خود دارد، از آنان بخواهید که تعطیلات آخر هفته را با خانواده شما بگذرانند.
۶-اگر در همسایگی شما، کودکى هم سن و سال کودک خود ندارید، می توانید همراه فرزندتان به منزل دوستتان بروید تا مورد توجه بزرگترها قرارگیرد و در صورتی که آنها هم کودکی داشته باشند، با بچه های هم سن و سال خود بازی کند.
۷-گردش های یک روزه خانوادگی یا برنامه های تفریحی، نیازمند مشارکت تمام افراد خانواده براى بچه ها به ویژه تک فرزندان زیر سن دبستان، فعالیتی بسیار مهم و مناسب است.
۸-مسافرت های طولانی خانوادگی و یا مسافرت هایی با خانواده دیگری که بیشتر از یک فرزند دارند، به کودک شما کمک می کند تا نگرشى واقعی درباره وضعیت خود به دست آورد و با شکل های گوناگون خانواده آشنا شود.
۹-از مراقبت زیاد و انجام دادن همه کارهایش بپرهیزید. اگرچه ممکن است برایتان سخت باشد ولی می توانید خود را با یکی از خانواده هایی که دو یا چند فرزند دارند و با شما نیز مرتبط هستند مقایسه کنید.
۱۰-از تعریف و تمجید زیاد بپرهیزید. تعریف و تمجید بیش از حد، باعث می شود که انتظارات نا ممکن، ملکه ذهن تنها فرزند یا اولین فرزندتان شود.
جمع بندی
یک سوم جمعیت کشور را تک فرزندها تشکیل می دهند. تحقیقات نشان می دهد که تک فرزند بودن، در کنار برخی مزایا مانند امکانات و رفاه بیشتر و شانس تحصیل بهتر و روحیه شادتر، دارای برخی مشکلات نیز هست که از مهمترین آن ها می توان به فقدان روحیه رقابت طلبی، آمار قابل توجه طلاق و نداشتن روحیه جمعی و هم افزایی اشاره کرد.
منابع اقتباس: زندگی آنلاین؛ دکتر سلام
