یکی از مهم ترین مولفه های زیست مطلوب، داشتن امنیت در زندگی است و به همین علت، دانشمندان علوم اجتماعی از جهات مختلف به این موضوع پرداخته و مقالات و کتاب های متعددی در این باره نوشته اند. در آموزه های اسلامی نیز موضوع امنیت، بطور خاص مورد توجه قرار گرفته است. در ادامه بحث امنیت در زندگی را از نگاه قرآن و اهل بیت (ع) بررسی کنیم.
ارزش و اهمیت امنیت در زندگی
از منظر متون اسلامی، امنیت در زندگی نعمت گرانبها و ارزشمندی است. خداوند در قرآن به مسلمانان یادآوری می کند که چگونه با وجود تعداد کم نفرات در مراحل اولیه تشکیل حکومت، آنان را از نعمت امنیت برخودار ساخت و توانستند با تکیه بر قدرت الهی حکومتی مقتدر و نیرومند شکل دهند:
«وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنتُمْ قَلِیلٌ مُّسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَن یَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ فَآوَاکُمْ وَ أَیَّدَکُم بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛[۱] و به خاطر بیاورید هنگامى را که شما در روى زمین، گروهى کوچک و اندک و زبون بودید؛ آن چنان که مى ترسیدید مردم شما را بربایند! ولى او شما را پناه داد و با یارى خود تقویت کرد و از روزى هاى پاکیزه بهره مند ساخت شاید شکر نعمتش را به جا آورید!»
این آیات مربوط به دوران سخت مسلمانان در مکه یا دوران نخست تشکیل حکومت اسلامی و ضعف و سستی آن ها در برابر نیروهای قدرتمندی همچون روم و ایران است.[۲] در این دروان سخت خداوند امنیت مسلمانان را تامین کرد و آنان را به نیروی قوی در برابر دشمنان مبدّل ساخت.
در روایت نیز نعمت امنیت در زندگی مورد تاکید قرار گرفته است. پیامبر گرامی اسلام (ص) آسایش و امنیت در زندگی را یکی از بزرگ ترین و گواراترین نعمت های الهی می داند که کمتر کسی قدر آن را می داند: «نِعْمَتَانِ مَکْفُورَتَانِ اَلْأَمْنُ وَ اَلْعَافِیَهُ؛[۳] دو نعمت است که همواره ناسپاسى مى شوند: امنیت و تندرستى.»
امیر المومنین علی (ع) نیز امنیت در زندگی را نعمتی گوارا می داند و می فرماید: «لاَ نِعْمَهَ أَهْنَأُ مِنَ اَلْأَمْنِ؛[۴] هیچ نعمتى، گواراتر از امنیّت نیست.»
امام زین العابدین (ع) نیز در دعاهای خود از خداوند می خواهد که نعمت سلامتی و امنیت را بر ایشان ارزانی بدارد: «اَللَّهُمَّ … وَ اُمْنُنْ عَلَیَّ بِالصِّحَّهِ وَ اَلْأَمْنِ؛[۵] خداوندا بر من احسان نمای به اعطای سلامتی و امنیت.»
از سوی دیگر نبود امنیت در زندگی، حیات انسان را دچار مشکلاتی فراوانی می کند. اگر در جامعه ای امنیت برقرار نباشد، آن جامعه، از بدترین جوامع است و زندگی در آن با سختی های بسیاری همراه است. امیرالمومنین علی (ع) درباره عدم امنیت در زندگی و محل سکونت می فرماید: «شَرُّ اَلْأَوْطَانِ مَا لَمْ یَأْمَنْ فِیهِ اَلْقُطَّانُ؛[۶] بدترین وطن، جایی است که ساکنانش در آن، از امنیت برخوردار نباشند.»
امام صادق (ع) نیز زندگی بدون امنیت را ناقص و ناگوار شمرده و در این راستا فرموده است:
«خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ مِنْهُنَّ وَاحِدَهً لَمْ یَزَلْ نَاقِصَ اَلْعَیْشِ زَائِلَ اَلْعَقْلِ مَشْغُولَ اَلْقَلْبِ فَأَوَّلُهَا صِحَّهُ اَلْبَدَنِ وَ اَلثَّانِیَهُ اَلْأَمْنُ؛[۷] پنج چیز است که حتی اگر یکی از آنها برقرار نباشد، زندگی ناقص و ناگوار است، عقل نابود می شود و مایه دل مشغولی می گردد: اولین این پنج چیز سلامتی و دومین آن امنیت است.»
در روایت دیگری از امام صادق (ع)، آن حضرت، امنیت را یکی از سه عنصر ضروری زندگی انسان ها عنوان می کند: «ثَلاثَهُ أشیاءَ یَحتَاجُ النّاسُ إلَیها: الأمنُ وَ العَدلُ و الخِصبُ؛[۸] سه چیز است که مردم به آنها نیاز دارند: امنیّت، عدالت و رفاه.»
بنابر آنچه از آیات و روایات بیان شد مشخص می شود که امنیت در زندگی اهمیت فراوانی دارد و عدم تامین آن، معیشت سختی را برای انسان رقم می زند و جامعه را دچار مشکلات فراوانی می سازد.
تامین امنیت در زندگی شهروندان هدف حکومت اسلامی
یکی از مهم ترین وظایف و اهداف حکومت اسلامی، برقراری امنیت در زندگی شهروندان است. این موضوع به اندازه ای حائز اهمیت است که پیامبر اسلام (ص) یکی از اهداف رسالت خویش و تشکیل حکومت اسلامی را تامین امنیت در زندگی عنوان می کند. حضرت در پاسخ به این سوال که «خداوند برای چه تو را فرستاده؟» می فرماید:
«بِأَن توصَلَ الأَرحامُ، وَ تُحقَنَ الدِّماءُ، وَ تُؤَمَّنَ السُّبُلُ، وَ تُکسَرَ الأَوثانُ، وَ یُعبَدَ اللّهُ وَحدَه لا یُشرَکُ بِهِ شَیءٌ؛[۹] [خداوند] براى پیوندِ خویشاوندان، حفظ خون ها، امنیّت راه ها، شکستن بت ها و پرستش خداى یگانه [مرا فرستاده است.]».
از این حدیث به دست می آید که امنیت به ویژه امنیت در راه ها، به عنوان یکی از اهداف و فلسفه های وجودی اسلام و نظام سیاسی آن تعریف شده است. تاکید بر امنیت راه ها از آن روست که راه ها، مهم ترین عامل در پیشرفت و رفاه و آسایش است؛ وقتی آرامش و امنیت در راه ها برقرار شود، زمینه برای رشد و شکوفایی در همه ابعاد زندگی فراهم می آید؛ زیرا گردشگری و نقل و انتقال کالا و منابع مادی و انسانی، از طریق راه ها امکان پذیر است.
امیرالمومنین علی (ع)، یکی از اهداف پذیرش حکومت از سوی خود را برقراری امنیت در زندگی ستمدیدگان و آبادانی شهرها عنوان می کند:
«اَللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَکُنِ اَلَّذِی کَانَ مِنَّا مُنَافَسَهً فِی سُلْطَانٍ، وَ لاَ اِلْتِمَاسَ شَیْءٍ مِنْ فُضُولِ اَلْحُطَامِ؛ وَ لَکِنْ لِنَرِدَ اَلْمَعَالِمَ مِنْ دِینِکَ، وَ نُظْهِرَ اَلْإِصْلاَحَ فِی بِلاَدِکَ؛ فَیَأْمَنَ اَلْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِکَ؛ وَ تُقامَ المُعَطَّلَهُ مِن حُدودِکَ؛[۱۰]
بار خدایا! تو مى دانى که آنچه از ما سر زد، از سرِ قدرت طلبى یا براى به دست آوردن چیزى از دارایى بى ارزش دنیا نبود؛ بلکه براى این بود که نشانه هاى دینت را باز گردانیم و در شهرهایت، آبادانى پدیدار سازیم تا بندگان ستمدیده ات در امنیّت باشند و احکامِ بر زمین مانده ات بر پا داشته شوند.»
در این روایت، آبادانی شهرها و برقراری امنیت در جامعه، موضوعی با اهمیت و در کنار بازگردان دین و برپایی احکام الهی قرار گرفته است.
احساس امنیت در زندگی، نقش مهمی در شکل گیری رفاه و آسایش مردم دارد. امام علی (ع) در نامه ای به عبدالله بن عباس که در آن زمان فرماندار بصره بود، از او می خواهد که به گونه ای جامعه را اداره کند که مردم هیچ گونه احساس ترس و ناامنی نداشته باشند:
«اِعْلَمْ أَنَّ اَلْبَصْرَهَ مَهْبِطُ إِبْلِیسَ وَ مَغْرِسُ اَلْفِتَنِ فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالْإِحْسَانِ وَ اُحْلُلْ عُقْدَهَ اَلْخَوْفِ مِنْ قُلُوبِهِمْ؛[۱۱] بدان بصره، محل نزول ابلیس و کشتزار فتنه هاست، به همین دلیل با اهل آن به نیکى رفتار کن و گره ترس و وحشت را از دل هاى آنها بگشا (تا آتش فتنه خاموش شود و آنها احساس امنیت کنند).»
از آنجا که تامین امنیت در برابر دشمنان خارجی بسیار مهم است، امام زین العابدین (ع) در دعایش برای مرزداران به این نکته مهم توجه داده و از خداوند طلب می کند که اگر تقدیر آنان شهادت است، شهادتشان پس از برقراری امنیت در مرزهای مسلمانان باشد:
«فَإِن خَتَمتَ لَهُ بِالسَّعادَهِ، و قَضَیتَ لَهُ بِالشَّهادَهِ، … بَعدَ أن تَأمَنَ أطرافُ المُسلِمینَ؛[۱۲] اگر زندگى اش را به نیکبختى پایان دادى و شهادت را بر او مقدّر فرمودى، این [شهادتش ] پس از آن باشد که … مرزهاى مسلمانان امنیّت یابد.»
اشاره به حفظ و صیانت مرزهاى بلاد اسلامى و ایجاد امنیت براى ستمدیدگان، در تبیین حکمت زمامدارىِ امامانِ اهل بیت (ع) در روایات ایشان، حاکى از مسئولیت سنگین حاکمان اسلامى در برقرارى امنیت در زندگی شهروندان است.
عوامل ایجاد امنیت در زندگی
در آموزه های اسلامی، علاوه بر بیان اهمیت و ارزش امنیت در زندگی، عوامل و اسباب آن نیز بیان شده است. در ادامه به برخی از مهمترین عوامل امنیت در زندگی از دیدگاه آیات و روایات می پردازیم:
۱. امامت
مهمترین رکن و عامل امنیت یک جامعه از منظر اسلام، امامت و ولایت است. امام رضا (ع) در حدیثی زیبا به بیان اهمیت امامت می پردازد و می فرماید:
«إنَّ الإِمامَهَ زِمامُ الدّینِ و نِظامُ المُسلِمینَ و صَلاحُ الدُّنیا و عِزُّ المُؤمِنینَ إنَّ الإِمامَهَ اُسُّ الإِسلامِ النّامی، و فَرعُهُ السّامی. بِالإِمامِ تَمامُ الصَّلاهِ وَ الزَّکاهِ وَ الصِّیامِ وَ الحَجِّ وَ الجِهادِ، و تَوفیرُ الفَیءِ وَ الصَّدَقاتِ و إمضاءُ الحُدودِ وَ الأَحکامِ، و مَنعُ الثُّغور وَ الأَطرافِ؛[۱۳]
امامت، زمامِ دین است، و رشته پیوند مسلمانان، و مایه آبادانى دنیا، و اقتدار مؤمنان امامت، ریشه بالنده اسلام و شاخه بلند آن است. با امامت، نماز و زکات و روزه و حجّ و جهاد، کامل مى شوند، و فئ و زکات، جمع آورى مى شوند، و حدود و احکام، اجرا مى گردند، و مرزها و سرحدّات، نگهدارى مى شوند.»
طبق این حدیث یکی از آثار حکومت اهل بیت (ع) و ولایت ایشان بر جامعه، تامین امنیت مرزها و جلوگیری از نفوذ دشمنان به کشور است. بنابراین همان طور که ولایت اهل بیت (ع) سبب عزت مومنان و اجرای کامل احکام و دستورات الهی چون نماز و زکات می شود، ولایت ایشان عاملی مهمی در برقراری امنیت در زندگی می باشد.
البته باید توجه کرد که امنیت کامل و فراگیر در زمان ظهور حضرت حجت (عج) برپا می گردد، همان طور که خداوند نوید آن را در قرآن به مومنان و صالحان می دهد:
«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ عَمِلُواْ الصَّلِحَتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِى ارْتَضَى لَهُمْ و لیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِى لَا یُشْرِکُونَ بِى شَیْئاً؛[۱۴]
خداوند به کسانى از شما که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین، جانشین قرار دهد، همان گونه که کسانى را که پیش از آنان بودند، جانشین قرار داد و آن دینى را که برایشان پسندیده است، به سودشان مستقر کند و بیمشان را به ایمنى مبدّل گردانَد تا مرا عبادت کنند و چیزى را با من، شریک نسازند.»
امام صادق (ع) در تبیین این آیه مى فرماید: «نَزَلَت فِى القائِمِ وَ أَصحابِهِ؛[۱۵] (این آیه) درباره قائم و یارانش نازل شده است.»
بنابراین، امنیت در زندگی به نحو فراگیر و در زمینه هاى مختلف فردى و اجتماعى، که یکى از اهداف بزرگ رسالت انبیا و امامتِ اوصیاى آنهاست، تنها در حکومت جهانى مهدوى که آیینه تمام نماىِ حاکمیت اسلام ناب است، تحقّق خواهد یافت. در جامعه موعودِ مهدوى، نه تنها مردم از ستم کردن دیگران به آنها امنیت دارند؛ بلکه از شرّ درندگان و گزندگان نیز در امان خواهند بود و حتى در میان حیوانات وحشى و اهلى نیز امنیت برقرار مى شود.
۲. ایمان
یکی از سنت های الهی در تامین امنیت در زندگی، داشتن ایمان است. خداوند در آیات متعددی به مومنان بشارت می دهد که در صورت داشتن ایمان محکم و قوی، همواره از آرامش و اطمینان کامل بهره مند خواهند بود. خداوند در قرآن کریم در این باره می فرماید: «هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَهَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُوا إِیمَانًا مَّعَ إِیمَانِهِمْ؛[۱۶] او کسى است که آرامش را در دلهاى مؤمنان نازل کرد تا ایمانى بر ایمانشان بیفزاید.»
همچنین خداوند آرامش و امنیت در زندگی را تنها ناشی از ذکر و یاد خداوند می داند: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛[۱۷] آگاه باشید، تنها با یاد خدا دل ها آرام مى گیرد.»
علامه طباطبایی در ذیل این آیه، به بررسی مفهوم امنیت در زندگی می پردازد و امنیت در کلیه ابعاد و به ویژه بعد معنوی آن را مبتنی بر تحصیل ایمان به خدای متعال میداند. از نظر ایشان این امنیت معنوی و دستاورد ایمانی آن، مایه سعادت و ایمنی انسان از شقاوت خواهد بود.[۱۸]
در تفکر قرآنی، ظلم و شرک نقطه مقابل ایمان و امنیت هستند، چنان که قرآن می فرماید: «الَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُولَئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُم مُّهْتَدُونَ؛[۱۹] (آرى،) آنها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با هیچ ستم (و شرک) نیالودند، ایمنى تنها از آن آنهاست و آنها هدایت یافتگانند.»
به طور کلی یکی از مهمترین عوامل امنیت در زندگی از نظر قرآن کریم، ایمان به خداوند دانسته شده و عوامل مُخِلّ ایمان از جمله گناه، شرک و ظلم را می توان از عوامل تخریب امنیت در زندگی به حساب آورد.[۲۰]
۳. عبادت و دعا
یکی از عواملی که قرآن برای برقرار امنیت در زندگی به آن اشاره می کند، عبادت و دعاست. خداوند می فرماید:
«فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ؛ الَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ؛[۲۱] پس باید پروردگار این خانه را عبادت کنند؛ همان کس که آن ها را از گرسنگی نجات داد و از ترس و ناامنی ایمن ساخت.»
این آیات، خطاب به قریش و اهالی مکه نازل شده است که خداوند سرزمین مکه را رونق بخشید و آن را از انواع خطرها مانند حمله سپاه ابرهه در امان نگه داشت.[۲۲] در واقع خداوند در این آیات از آنان می خواهد که برای استمرار امنیت در زندگی شان، خداوند را عبادت کنند و بندگی او را به جای آورند.
همچنین دعا و نیایش که اوج عبادت انسان و بیانگر نیاز فقری انسان به خداست، می تواند نقش مهمی در ایجاد و بقای امنیت ایفا کند. از این رو پیامبران و معصومان (ع) از دعا برای تامین امنیت در زندگی استفاده می کردند و از خداوند می خواستند تا نیاز امنیتی ایشان و جامعه و امت را برآورده سازد. حضرت ابراهیم (ع) در نیایش خود با خداوند درباره سرزمین مکه عرضه می دارد:
«وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُم بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ؛[۲۳] و (به یاد آورید) هنگامى را که ابراهیم گفت: «پروردگارا! این سرزمین را شهر امنى قرار ده و اهل آن را ـ آن ها که به خدا و روز بازپسین، ایمان آورده اند ـ از ثمرات (گوناگون)، روزى ده.»
در ادعیه ای که از اهل بیت (ع) نقل شده نیز موارد فراوانی وجود دارد که از خداوند طلب آسایش و امنیت در زندگی می کنند. در روایت است که پیامبر (ص) در تعقیبات نماز ظهر خود، این دعا را می خواند:
«اللّهُمَّ لا تَدَع لی ذَنبا إلّا غَفَرتَهُ، و لا هَمّا إلّا فَرَّجتَهُ، و لا سُقما إلّا شَفَیتَهُ، و لا عَیبا إلّا سَتَرتَهُ، و لا رِزقا إلّا بَسَطتَهُ، و لا خَوفا إلّا آمَنتَهُ؛[۲۴] بار خدایا ! هر گناهى دارم، بیامرز، هر نگرانى و اندوهى دارم، بزُداى، هر بیمارى اى دارم، بهبود بخش، هر عیبى دارم، بپوشان، و روزى ام را گشایش ده، و ترس مرا به امنیت بدل فرما.»
همچنین امام سجاد (ع) در موارد متعددی از دعاهای خود از خداوند، امنیت در زندگی و در امان ماندن از شر ستمگران و ظالمان را طلب می کند؛ به عنوان نمونه ایشان در یکی از مناجات های خود از خداوند چنین می خواهد: «اللّهُمَّ أعطِنِی السَّعَهَ فِی الرِّزقِ، وَ الأَمنَ فِی الوَطَنِ؛[۲۵] بار خدایا! گشایش در روزى، و امنیت در وطن را عطایم فرما.»
در دعای دیگری از آن حضرت چنین آمده است: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ و آلِ مُحَمَّدٍ، و أبدِلنی … مِن مَرارَهِ خَوفِ الظّالِمینَ حَلاوَهَ الأَمَنَهِ؛[۲۶] بار خدایا ! بر محمد و خاندان محمد، درود فرست، و به جاى … تلخىِ ترس از ستمگران، شیرینى امنیت را عطایم کن.»
بنابراین می توان نتیجه گرفت که یکی از راه های کسب امنیت در زندگی، عبادت خداوند و دعا به درگاه پروردگار برای برقرار آرامش و امنیت در زندگی است.
۴. شکر و سپاسگزاری از نعمت های الهی
یکی دیگر از عوامل ایجاد امنیت در زندگی، شکر نعمت های الهی و سپاسگذاری از خداوند است. در مقابل، کفران نعمت از عوامل زوال امنیت در زندگی و از دست رفتن آن است. قرآن این موضوع را به صراحت بیان فرموده است:
«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَهً کَانَتْ آمِنَهً مُّطْمَئِنَّهً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ؛[۲۷] خداوند (براى آنان که کفران نعمت مى کنند،) مثلى زده است: سرزمینى که امن و آرام بود و همواره روزیش از هرجا مى رسید، امّا نعمت هاى خدا را ناسپاسى کردند و خداوند به خاطر اعمالى که انجام مى دادند، لباس گرسنگى و ترس را بر آنها پوشانید.»
در این آیات خداوند با زدن مثالی روشن، نتایج زیانبار ناسپاسی و کفران نعمت برای یک جامعه را بیان می کند. سرزمینی که در مردمان آن در امنیت و آرامش کامل به سر می بردند در اثر فراوانی نعمت دچار مستی و غرور شده و سپاسگزاری از نعمت های الهی را فراموش کردند. این امر سبب زوال نعمت و ایجاد ناامنی و ترس در میان آنان شد. بنابراین یکی از عوامل تقویت امنیت در زندگی را باید شکرگزاری از نعمت های خداوند و عدم اسراف آن ها دانست.
جمع بندی
بنا به دیدگاه قرآن و روایات اهل بیت (ع)، امنیت در زندگی، نعمتی گرانبها و ارزشمند است که کمتر کسی قدر آن را می داند. همچنین امنیت در زندگی، یکی از وظایف و اهداف حکومت اسلامی می باشد که تحقق کامل آن در زمان ظهور حضرت حجت (عج) خواهد بود. در منابع اسلامی امامت، ایمان، عبادت و شکر نعمت های الهی از عوامل مهم برقراری امنیت در زندگی به شمار می آیند.
پی نوشت ها
[۱] انفال/۲۶.
[۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۱۳۲.
[۳] مجلسی، بحارالانوار، ج۷۸، ص ۱۷۰.
[۴] آمدی، غررالحکم، ص ۷۹۳.
[۵] علی بن حسین، صحیفه سجادیه، ص ۱۱۲.
[۶] آمدی، غررالحکم، ص ۴۱۰.
[۷] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۱۸۶.
[۸] حرانی، تحف العقول، ص ۳۲۰.
[۹] ابن حنبل، مسند ابن حنبل، ج ۶، ص ۵۳.
[۱۰] مجلسی، بحارالانوار، ج ۳۴، ص ۱۱۰.
[۱۱] مجلسی، بحارالانوار، ج ۳۳، ص ۴۹۲.
[۱۲] علی بن حسین، صحیفه سجادیه، ص ۱۱۵، دعای ۲۷.
[۱۳] کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۲۰۰.
[۱۴] نور/۵۵.
[۱۵] بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۸۹.
[۱۶] فتح/۴.
[۱۷] رعد/۲۸.
[۱۸] طباطبایی، المیزان، ج ۱۱، ص ۴۸۷.
[۱۹] انعام/۸۲.
[۲۰] طباطبایی، المیزان، ج ۷، ص ۴۶۵.
[۲۱] قریش/۳و۴.
[۲۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۲۷، ص ۳۵۳.
[۲۳] بقره/۱۲۶.
[۲۴] مجلسی، بحارالانوار، ج ۸۶، ص ۶۳.
[۲۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۹۸، ص ۹۱.
[۲۶] علی بن حسین، صحیفه سجادیه، ص ۸۲، دعا ۲۰.
[۲۷] نحل/۱۱۲.
منابع
ابن حنبل، احمد بن محمد، مسند الامام أحمد بن حنبل، جده ـ عربستان، درالمنهاج، بی تا.
ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول، قم، جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه، ۱۳۶۳ش.
آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، درالکتب الإسلامی، ۱۴۱۰ ق.
بحرانی، هاشمن بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، ۱۳۷۳ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
علی بن حسین، امام چهارم، صحیفه سجادیه، شعرانی، ابوالحسن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۹۳ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران ـ ایران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
منبع اقتباس: حسینی، منصور، امنیت و اهمیت آن در قرآن، روزنامه کیهان، ۱۳ مهر ۱۴۰۱.
