پیامبر و ائمه (ع) در طول حیات پربار خود با تکیه بر علم الهی، تعبیر برخی از خواب ها را بیان کرده اند. هر چند تعبیر خواب امام صادق (ع) یکی از این موارد بوده است اما کتاب هایی که امروزه با عنوان تعبیر خواب امام صادق (ع) در بازار موجود است از صحت و اعتبار کافی برخوردار نیست و نمی توان با اطمینان از مطالب آن، برای تعبیر خواب بهره برد. در ادامه، به منظور تبیین هر چه بهتر این موضوع، به مطالبی اشاره می شود.
معنای تاویل و تعبیر خواب چیست؟
پیش از ورود به موضوع تعبیر خواب امام صادق (ع) ابتدا باید معنای تعبیر خواب را بدانیم. تعبیر از باب تفعیل از «عبر» مشتق شده است. راغب در مفردات می نویسد: «تعبیر مختص به تعبیر رؤیاست و آن عبور از ظاهر به باطن رؤیا را گویند. و این واژه اخص از تأویل است؛ زیرا تأویل هم در مورد رؤیا به کار می رود و هم در موارد دیگر.»[۱]
علامه طباطبایی می نویسد: «تعبیر، عبارت است از انتقال از یک مناسب به مناسب دیگر تا این که به آن اصل مشهود برسد، همچنان که گاهی انسان برتری را آسمان یا مناره یا اسب می بیند و دشمن را به صورت مار یا سگ و یا موجود دیگری که از آن حذر می کنیم، می بیند؛ و گاهی از یک ضد به ضد دیگر منتقل می شود؛ پس از صحت به مریضی و از حیات به مرگ.»[۲]
همچنین در در المیزان علامه طباطبایی در توضیح معنای تعبیر می گوید: «این ماده از عبور نهر و امثال آن أخذ شده و وجه مناسبتش این است که شخص تعبیرکننده از رؤیا به تأویلی که در ماورای آن است عبور می کند و از صورت رؤیا به حقیقتی که در عالم خواب برای صاحب خواب و مناسب با روحیات او مجسم شده، پی می برد.»[۳]
در مجموع می توان گفت که تاویل و تعبیر خواب یعنی رسیدن به معنای باطنی از ظواهر که در رؤیا دیده شده است. خواه آن معنای باطنی یک معنای ذهنی باشد و یا یک حقیقت خارجی. بنابراین تعبیر خواب امام صادق (ع) در واقع ناشی از علم فراوان آن حضرت به نشانه های مختلف و توانایی عبور از ظاهر به باطن است.
آیا تمام خواب ها به تعبیر نیاز دارند؟
پرسش دیگری که باید پیش از بیان تعبیر خواب امام صادق (ع) به آن اشاره کنیم این است که آیا هر خوابی نیازمند تعبیر است؟ آیا تعبیر خواب امام صادق (ع) شامل هر خوابی می شود؟ ابن سینا در فصل دوم از مقاله چهارم کتاب نفس شفاء که مباحث ارشمندی در باب رؤیا مطرح کرده است از سه نوع خواب و رؤیا یاد می کند:
اول رؤیاهای واقع نمایی که بی نیاز از تعبیر است؛ یعنی رؤیاهایی که عین آن صورتی که توسط نفس از مبادی عالیه دریافته شده است توسط قوه متخیله در قوای حافظه و مُصَوِّره ترسیم می شود. به این دسته اصطلاحا «رویای صادقه» می گویند. بسیاری از ما این مورد را تجربه کرده ایم، گاهی در عالم رویا صحنه ای را مشاهده می کنیم و مدتی بعد عین همان واقع در عالم خارج تحقق پیدا می کند.
دوم رؤیاهایی که توسط تصاویری که می توان حکایتگر آن تصاویر اصلی باشد، در این قوه ترسیم می شود. این نوع دوم نیازمند تعبیر خواهد بود.
سوم رویاهایی که نباید به آن توجه کرد که اضغاث احلام نام دارد. اصغاث احلام، خواب های پریشانی است که ناشی از پرخوری، یا مشغولیت های ذهنی فراوان، حالت روحی نامناسب و … رخ می دهد و اعتباری به آن ها نیست.[۴] توجه به آداب خوابیدن و بستر خواب در سنت پیامبر اسلام (ص) می تواند در از بین بردن خواب های پریشان به ما کمک کند.
آیت الله مکارم شیرازی نیز می نویسد: خواب های مربوط به آینده، دارای دو شعبه است، قسمتی خواب های صریح و روشن می باشند که به هیچ وجه تعبیری نمی خواهند و گاهی بدون کمترین تفاوتی با نهایت تعجب، در آینده دور یا نزدیک تحقق می پذیرد.[۵] دوم خواب هایی که در عین حکایت از حوادث آینده، بر اثر عوامل خاص ذهنی و روحی تغییر شکل یافته و نیازمند تعبیر است.[۶]
بنابراین تعبیر خواب امام صادق (ع) شامل خواب هایی که پریشان و بی معنا هستند نمی شود و فقط شامل دسته خاصی از رؤیاها که دارای تأویل و تعبیر هستند، می شود.
حضرت یوسف (ع) و علم تعبیر خواب
یکی از افراد شاخص تاریخ که علم تعبیر خواب می دانست، حضرت یوسف (ع) است. حضرت یوسف (ع) در توصیف منشأ علم خود می گوید:
«قَالَ لَا یَأْتِیکُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُکُمَا بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُمَا ذَٰلِکُمَا مِمَّا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّهَ قَوْمٍ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ کَافِرُونَ؛[۷] یوسف گفت: غذاى روزانۀ شما را نمی آورند، مگر اینکه پیش از آن، شما را از تعبیر خوابتان آگاه خواهم ساخت. این، از دانشى است که پروردگارم به من آموخته است؛ زیرا من آیین قومى را که به خدا ایمان ندارند، و به سراى دیگر کافرند، ترک گفتم و شایسته چنین موهبتى شدم.»
حضرت یوسف (ع) در این آیه، دانش خود را منتسب به خداوند (مِمَّا عَلَّمَنِی رَبِّی) می کند. بنابراین علم تعبیر خواب و خبر دادن از تأویل آن، از علوم عادی و اکتسابی نیست که هرکس بتواند فراگیرد، بلکه این علمی است که پروردگار به انسان موهبت می فرماید.[۸]
مبادی و شرایط علم شریف تعبیر خواب و خواب گزاری را که از دانش های اعطایی پیامبران است، در سه بخش کلی می توان خلاصه نمود:
یک) فیوضات خاص الهی و عنایات غیبی و ربانی
دو) ریاضت های نفسانی و تجوید روحی و فعلیت نورانیت های روانی و بروز استعدادهای باطنی
سه) تعلیم و تعلم و اکتساب و تحصیل قواعد و موازین کلی که می تواند نقش خوبی در تعبیر داشته است باشد البته در صورتی که وی از صاحبان اسرار و واجدان امور غیبی باشد.
تقدم فیوضات و عنایات الهی بر ریاضیات های نفسانی و روحی به این خاطر است که ریاضت و کوشش بدون فیض خاص حق ثمر چندانی ندارد، همان طور که بدون ریاضت و کوشش، تعلیم و تعلم نیز بهره چندانی به دست نمی دهد.[۹]
بنابراین تعبیر خواب امام صادق (ع) ناشی از علم الهی است که آن حضرت همچون پدران بزرگوار خود و انبیای گذشته، از جانب خداوند بدست آورده و موجب تثبیت جایگاه علمی امام صادق (ع) بوده است.
آیا کتاب تعبیر خواب امام صادق (ع) معتبر است؟
پرسش نهایی که در اینجا به آن پاسخ خواهیم داد این است که آیا محتوای کتاب های تعبیر خواب امام صادق (ع) معتبر است؟
در پاسخ باید توجه داشت که آنچه به عنوان کتاب تعبیر خواب امام صادق (ع) در بازار موجود است، برگرفته از کتاب «کامل التعبیر» نوشته «حبیش بن ابراهیم تفلیسی» است. کتاب کامل التعبیر، یکی از مشهورترین کتاب های تعبیر خواب است که در قرن ششم نوشته شده. تفلیسی در واقع، گزارش های خوابنامه های پیش از خود را گرد آورده است که مهمترین این خوابنامه ها عبارتند از: جوامع ابن سیرین، دستور ابراهیم کرمانی، ارشاد جابر مغربی، تعبیر خواب امام صادق، اصول دانیال و تعبیر ابن اشعث.[۱۰]
تفلیسی هیچ سند معتبری برای گزارش هایی که آورده، ارائه نمی کند. هیچ یک از بزرگان و علمای دین نیز گزارشات تفلسیی در مورد تعبیر خواب امام صادق (ع) را تایید نکرده اند. بنابراین این کتاب به لحاظ شرعی و علمی، منبع معتبری برای تعبیر خواب به شمار نمی آید.
علاوه بر این اساسا تعبیر خواب با توجه به افراد مختلف متفاوت است و نمی توان نشانه های یکسان و مشترک را به صورت یکسان تعبیر کرد. در واقع علم تعبیر خواب، علم دقیقی است و صرفا با تکرار یک نشانه، نمی توان به یکسانی تاویل خواب حکم کرد.
از این رو اگر حتی سند کتاب تعبیر خواب امام صادق (ع) هم درست باشد، همانطور که روایاتی از آن حضرت در تاویل خواب به دست ما رسیده، باز هم نمی توان آن ها را ملاک تفسیر رویا قرار داد؛ زیرا تفسیر نشانه ها در خواب های افراد با یکدیگر متفاوت است و از عهده هر کسی برنمی آید.
نمونه هایی از تعبیر خواب امام صادق (ع) در روایات
در کتاب های معتبر حدیثی، روایاتی از تعبیر خواب امام صادق (ع) و سایر ائمه (ع) نقل شده است. این روایات نیز گرچه به لحاظ سندی معتبر هستند، اما همانطور که گفتیم نمی توانند منبع مناسبی برای تاویل خواب به شمار آیند. در ادامه به برخی از روایات تعبیر خواب امام صادق (ع) اشاره می کنیم:
۱. اسماعیل بن عبد اللَّه قرشى می گوید: مردى خدمت امام صادق (ع) آمد و گفت: اى فرزند رسول خدا! من در خواب دیدم گویا در بیرون شهر کوفه هستم، در جایى که می دانم کجاست و گویا شبحى از چوب یا مردى چوبى را دیدم که بر اسبى چوبین سوار بود و شمشیر را نشان می داد، و من در حالی که ترسان و هراسان بودم، او را بدان حال می نگریستم. حضرت به او فرمود:
«أَنْتَ رَجُلٌ تُرِیدُ اِغْتِیَالَ رَجُلٍ فِی مَعِیشَتِهِ فَاتَّقِ اَللَّهَ اَلَّذِی خَلَقَکَ ثُمَّ یُمِیتُکَ؛ تو مردى هستى که قصد دارى زندگى مردى را بِرُبایى (و تباه سازى)؛ پس بترس از آن خدایى که تو را آفریده و تو را می میراند.»
آن مرد (که این سخن را شنید) گفت: گواهى می دهم که علمى نصیب تو گشته و آن را از معدنش دریافت کردهاى. اکنون اى فرزند رسول خدا آنچه را برایم تفسیر و تعبیر کردى به شما خبر می دهم. همانا مردى از همسایگان من پیش من آمد و آب و ملک خود را براى فروش به من عرضه کرد و من تصمیم گرفتم آن را به بهاى بسیار کمى بخرم؛ چون می دانم که جز من کسى طالب آنها نیست.[۱۱]
این روایت نشان می دهد که تعبیر خواب امام صادق (ع) چگونه باعث نجات اموال یک انسان و مانع گمراهی انسان دیگری شد.
۲. مردی خدمت امام صادق (ع) شرفیاب شده، عرض کرد: در خواب دیدم گویا خورشید بر سرم تنها تابیده بدون آنکه بر بدنم بتابد، حضرت فرمود: تو به مقام بزرگ و نوری درخشان و دین و مذهبی کامل نائل خواهی گشت، و اگر همه بدنت را فرا گرفته بود، در آن غرق می شدی ولی تنها سرت را فرا گرفته است.
عرض کرد: قربانت گردم، [معبران] خورشید را به خلافت و سلطنت تعبیر می کنند (و شما آن را به دین تعبیر کردی)؟ فرمود: من در سیمای تو نمی بینم که به خلافت برسی و در پدران و اجداد تو کسی پادشاه نبوده، و چه خلافت و سلطنتی بالاتر از دین است …، آنها به غلط تعبیر کرده اند.[۱۲]
این روایت به خوبی نشان می دهد که علم تعبیر خواب امام صادق (ع)، تا چه اندازه دقیق است و با علوم معبران دیگر که از روی حدس و گمان تعبیر خواب می کنند، بسیار متفاوت است. همانطور که از این روایت بدست می آید، با صرف یک نشانه نمی توان خواب را تفسیر کرد و امام صادق (ع) نشانه های خواب را با توجه به خصوصیات خواب دیده شرح و تفسیر می کند.
۳. همچنین از آن حضرت درباره تعبیر خواب مردى که خواب دید گویا خورشید بر پاهایش تابیده نه بر تنش، پرسیده شد. آن حضرت فرمود: مالى از ناحیه گیاه زمینى به او می رسد مانند گندم یا خرما که (در اثر فراوانى) آن را زیر پاى خود ریزد، و در آن توسعه دهد. و آن مال حلال باشد جز آنکه در آن رنج برد.[۱۳]
از این روایات به دست می آید که تعبیر خواب امام صادق (ع) و تمام اهل بیت (ع)، علمی خاص و غیر اکتسابی که تنها افرادی خاص و شایسته از آن بهره دارند و با صرف یک نشانه و تکرار آن در خواب های متعدد، نمی توان به تاویل و تفسیر رؤیا پی برد.
جمع بندی
رؤیا انواعی دارد که فقط برخی از آن ها تعبیر دارند. تعبیر خواب به معنای عبور از ظواهر نشانه ها و تصاویر خواب و رسیدن به باطن آن است. تعبیر خواب امام صادق (ع) نیز اینگونه است. کتاب هایی که با عنوان تعبیر خواب امام صادق (ع) در بازار هستند، اعتبار کافی ندارند و نمی توانند ملاک تعبیر رؤیا باشند. از احادیثی هم که از تعبیر خواب امام صادق (ع) به دست ما رسیده، نمی توان در تفسیر خواب بهره برد؛ زیرا تعبیر خواب علم خاصی است و به صرف وحدت نشانه در خواب افراد، نمی توان تعبیر واحدی کرد.
پی نوشت ها
[۱] راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ القرآن، ص ۵۱۰.
[۲] طباطبایی، رسائل سبعه من مصنفات العلامه المفسر الکبیر، ص ۲۱۲.
[۳] طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ج ۱۱، ص ۲۹۲.
[۴] ابن سینا، النفس من کتاب الشفاء، ص ۲۴۸.
[۵] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۹، ص ۳۱۵.
[۶] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۹، ص ۳۱۸.
[۷] یوسف/۳۷.
[۸] طباطبایی،ترجمه تفسیر المیزان، ج ۱۱، ص ۲۷۲.
[۹] نکونام، اصول و قواعد تعبیر خواب، ص ۲۱۱.
[۱۰] تفلیسی، کامل التعبیر، ج ۱، ص ۳۳.
[۱۱] مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۸، ص ۱۶۳.
[۱۲] کلینی، الروضه من الکافی، ج ۲، ص ۱۱۵.
[۱۳] کلینی، الروضه من الکافی، ج ۲، ص ۱۱۶.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن سینا، حسین بن عبدالله، النفس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۵.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ القرآن، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران، مرتضوی، ۱۳۸۳.
- کلینی، محمد، الروضه من الکافی، ترجمه رسولی محلاتی، تهران، اسلامیه، ۱۳۲۶ق.
- طباطبایی، حسین، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه باقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه بقم، دفتر انتشارات اسلامی، ص ۱۳۷۴.
- تفلیسی، ابوالفضل جیش بن ابراهیم، کامل التعبیر: اثری جامع به زبان فارسی در خوابگزاری و تعبیر رؤیا، تهران، مرکز پژوهش میراث مکتوب، ۱۳۹۴.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الاطهار، لبنان، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۷ش.
- نکونام، محمد رضا، اصول و قواعد تعبیر خواب، قم، ظهور شفق، ۱۳۸۶ش.
منبع اقتباس: محمد زاده، پریسا، شیوه تعبیر رویا از دیدگاه قرآن، پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد، رشته الهیات، دانشگاه خوارزمی واحد کرج، دانشکده معارف، ۱۳۹۶، ص ۹۸ـ۵۰.
