بدون شک تمام اصحاب سیدالشهداء از بالاترین درجات معرفت و ایمان برخوردار بودند، هر چند برخی از آن ها به حسب ظاهر از جهت شأن و منزلت اجتماعی در درجه پایینی قرار داشتند. یکی از غلامانی که همراه اباعبدالله (ع) در کربلا به شهادت رسید، «واضح ترک» بود. در ادامه به شرح حال مختصری از او که در کتاب های معتبر بیان شده، می پردازیم.
جایگاه و عظمت اصحاب سید الشهداء
پیش از پرداختن به شرح حال واضح ترک، شایسته است نگاهی کوتاه به عظمت و جایگاه یاران امام حسین (ع) داشته باشیم. برترین اتباع و پیروان انبیاء و اوصیاء، همانا اصحاب سیدالشهداء (ع) بودند؛ زیرا امام (ع) در توصیف آنان فرمود: «فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَى وَ لَا خَیْراً مِنْ أَصْحَابِی؛[۱] [در میان اصحاب پیامبران و اوصیاء آنان] اصحابی باوفاتر و بهتر از اصحاب خودم نمی شناسم.» خداوند اصحاب آن بزرگوار را به وسیله استقامت در حفظ نیت توحیدی، امتحان قلبی و تلاش در کسب رضایت الهی تربیت کرد، سپس آنان را برای نصرت و یاری امام (ع) و جهاد عاشورا موفق نمود.
اصحاب سیدالشهداء، معرفت و بینشی عمیق داشته و جز رضایت خداوند و امام (ع)، دغدغه ای دیگری نداشتند. امام حسین (ع) در شب عاشورا خطاب به یاران باوفای خود فرمود:
«إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) قَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّکَ سَتُسَاقُ إِلَى اَلْعِرَاقِ وَ هِیَ أَرْضٌ قَدِ اِلْتَقَى بِهَا اَلنَّبِیُّونَ وَ أَوْصِیَاءُ اَلنَّبِیِّینَ وَ هِیَ أَرْضٌ تُدْعَى عَمُورَا وَ إِنَّکَ تُسْتَشْهَدُ بِهَا وَ یُسْتَشْهَدُ مَعَکَ جَمَاعَهٌ مِنْ أَصْحَابِکَ لاَ یَجِدُونَ أَلَمَ مَسِّ اَلْحَدِیدِ؛ روزی رسول خدا (ص) به من فرمودند: به زودی به سوی سرزمینی به نام عراق که أنبیاء و أوصیاء در آن زندگی کرده اند. رانده می شوی و در آن مکان به شهادت می رسی و عده ای تو را یاری می کنند که درد اصابت شمشیر را در خود احساس نمی کنند و با تو به شهادت می رسند.»
حضرت سیدالشهداء (ع) در ادامه می فرماید: آنگاه رسول خدا آیه «قُلْنَا یَا نَارُ کُونِی بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَىٰ إِبْرَاهِیمَ؛[۲] گفتیم: ای آتش! برابر ابراهیم سرد و بی آسیب باش!» را تلاوت نمود و فرمود: «تَکُونُ اَلْحَرْبُ عَلَیْکَ وَ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَ سَلاَماً؛ جنگ بر تو و بر آن ها، سرد و سلامت خواهد بود.»[۳]
آن ها غصه جراحات و ترس از مرگ و یتیمی فرزندان خود را نداشتند بلکه حزن آنان مربوط به احتمال تقصیر از سوی خود در امر امامت و کوتاهی در نصرت امام بود. آنان در شب عاشورا از خوف شرمندگی نزد رسول خدا (ص) خواب نداشتند و علیرغم آن که امام حسین (ع) اصحاب خود را از بیعت آزاد کرد، آن ها با گریه و التماس از آن بزرگوار خواستند تا آنان را بپذیرد. [۴]
بنابراین جایگاه اصحاب اباعبدالله بسیار بالاست و نباید آنان را با صرف مقام ها و شانیت های اجتماعی دنیوی، قضاوت کرد. واضح ترک گرچه روی زمین و از نظر جایگاه اجتماعی، برده بود و از خود در امور دنیا اختیاری نداشت اما در آسمان، دارای مقامی بلند و به لحاظ روحی و معنوی بسیار قوی بود.
معرفی واضح ترک
واضح ترک، برده ای از نژاد ترک و فردی دلیر و قاری قرآن و از عالمان به زبان عرب بود. سماوی او را غلام جناده بن حارث مَذحجی سلمانی می داند و می گوید او به اتفاق جناده بن حارث حضور امام حسین (ع) شرفیاب شد.[۵] ابن شهر آشوب او را غلام حر بن یزید ریاحی[۶] و خوارزمی او را از موالیان امام حسین (ع) دانسته اند.[۷]
دلاوری واضح ترک در روز عاشورا
واضح ترک در روز عاشورا در حالی که این رجز را می خواند، شمشیر به دست و پیاده به جنگ با دشمن پرداخت:
الْبَحْرُ مِنْ طَعْنِی وَ ضَرْبِی یَصْطَلِی وَ الْجَوُّ مِنْ نَبْلِی وَ سَهْمِی یَمْتَلِی
إِذَا حُسَامِی عَنْ یَمِینِی یَنْجَلِی یَنْشَقُّ قَلْبُ الْحَاسِدِ الْمُبَجَّل
دریا از ضربات شمشیر و نیزه ام، متلاطم و فضا از تیر و پیکانم، پر می شود؛ آن گاه که دست و شمشیرم به حرکت در آید، قلب حسود از بیم می شکافد.[۸]
گرچه واضح ترک، ترک تبار و غیر عرب بود، اما تسلط او به زبان عربی باعث شد که با شعری زیبا رجز بخواند و دشمنان را منکوب گرداند.
نحوه شهادت واضح ترک
در مقاتل آمده است که واضح ترک، به سوی دشمن حمله برد و پس از کشتن هفتاد نفر از سپاهیان دشمن،[۹] بر اثر جراحاتی که بر او وارد شد، بر زمین افتاد. واضح که در آستانه شهادت قرار گرفت، یاری و کمک خواست. امام حسین (ع) خود را به سرعت بالین وی رساند و در آخرین لحظات، او را در آغوش گرفت و صورت به صورتش نهاد.
واضح ترک که انتظار چنین وداعی از سوی امام حسین (ع) را نداشت، رو به حضرت عرضه داشت: «من کجا و فرزند رسول خدا (ص) کجا که صورت به صورتم بنهد؟!» و سپس روحش به آسمان ها پر کشید.[۱۰]
در فرسان الهیجاء آمده است که واضح ترک در آن حال، چشم باز کرد و گفت کیست مانند من؟ و حال آن که پسر رسول خدا (ص) گونه بر گونه ام نهاده است! سپس جان به جان آفرین تسلیم نمود.[۱۱]
عبرت های عاشورایی
تردیدى نیست که امام بر بالین پاره اى از یاران خود حضور یافته است. همه یاران و اصحاب امام (ع) داراى کمالات معنوى بوده اند؛ اما امام برخی را مورد مهر و محبتى ویژه قرار داده که در خور دقت است. از جمله آن کسان، واضح ترکی است که شاید در نگاه این و آن، چندان به او اعتنا نمی شده است.
برخورد محبت آمیز امام با فردى که به ظاهر از وجهه چندانی در میان مردم برخوردار نیست، خود درسى اخلاقى است. این برخورد محبت آمیز، خود او را نیز به حیرت و اعجاب واداشت. پیکر مطهر و غرقه در خون او در سرزمین مقدس کربلا به خاک سپرده شد.
حضور غلامان سیاه و اصرار آن ها بر ماندن در کنار حضرت سید الشهداء (ع) برای شهادت، نشان می دهد در کربلا لیاقت هایی لازم است که تنها در نهاد بعضی از ابناء بشر هست، حال چه غلام باشند و چه آزاد، و ناظر به اهداف مقدس اسلامی است که رسول خدا (ص) فرمودند: «أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَبِّکُمْ وَاحِدٌ وَ إِنَّ أَبَاکُمْ وَاحِدٌ لَا فَضْلَ لِعَرَبِیٍّ عَلَى عَجَمِیٍّ وَ لَا لِعَجَمِیٍّ عَلَى عَرَبِیٍّ وَ لَا لِأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ وَ لَا لِأَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ إِلَّا بِالتَّقْوَى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم؛[۱۲] اى مردم! خداى شما، یکى و پدر شما، یکى است؛ همه فرزند آدمید و آدم از خاک است؛ هر کس از شما پرهیزکارتر است، پیش خدا بزرگوارتر است؛ عربى بر عجمى، جز به پرهیزکارى امتیاز ندارد.»
با نظر به اهداف مقدس امام حسین(ع) در کربلا و همراهی غلامانی که حضرت آن ها را آزاد فرمود، ولی آن ها اصرار بر ماندن داشتند، معلوم می شود در فضای نظام اسلامی، غلامان امکان حضور در جوار انسان های کامل را در راستای تعالی انسانی پیدا می کنند.
در رثای واضح ترکی
در پایان شعری زیبا از مرحوم سید رضا مؤید در رثای واضح ترکی می آوریم:
سلام باد به واضح! که با خضوع تمام نهاد روى تضرّع به خاک پاى امام
بر او سلام! که بنوشته اند نامش را امیر کشور دل ها، اگر چه بود غلام
مجاهد صف ایثار و قارى قرآن محافظ حرم عشق و حامى اسلام
به روز واقعه در امتحان عشق و جنون غلام در بر مولا؛ به دشت خون زد گام
ز حمله، لرزه بر اندام دشمنان افکند ولى فتاد ز پا با تنى ز خون، گل فام
به وقت مرگ امامش به بر گرفت و نهاد ز مهر، روى به رویش وَ این خجسته مقام،
گشود دیده و زد خنده و چنین بسرود: که اى امام! شدى از غلام خود خشنود؟
جمع بندی
واضح ترکی، از غلامان حاضر در کربلا بود که توانست در این حماسه بزرگ، به درجه رفیع شهادت در رکاب سید الشهداء نائل آید. گرچه او به لحاظ ظاهر و شأن اجتماعی، رتبه پایینی داشت اما همانند سایر اصحاب اباعبدالله (ع) در اوج معنویت و عظمت روحی بود. واضح ترکی سرانجام در حالی که سرش در دامن امام حسین (ع) بود، به شهادت رسید.
پی نوشت ها
[۱] مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۹۱.
[۲] انبیاء/۶۹.
[۳] قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج ۲، ص ۸۴۸.
[۴] قرائتی ستوده، اصحاب سیدالشهداء، ص ۱۴۹.
[۵] سماوی، ابصار العین، ص ۱۲۹.
[۶] ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج ۳، ص ۲۵۳.
[۷] خوارزمی، مقتل الحسین، ج ۲، ص ۲۴.
[۸] خوارزمی، مقتل الحسین، ج ۲، ص ۲۴.
[۹] ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج ۳، ص ۲۵۳.
[۱۰] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴، ص ۱۰۴.
[۱۱] محلاتی، فرسان الهیجاء، ج ۲، ص ۱۷۶.
[۱۲] کراجکی، معدن الجواهر، ص ۲۱.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب (ع)، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۲ق.
- خوارزمی، مقتل الحسین (ع)، قم، مکتبه المفید، بی تا.
- سماوی، محمد، إبصار العین فی أنصار الحسین، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۴ش.
- قرائتی ستوده، احسان، اصحاب سید الشهداء، تهران، نشر مرکز، ۱۳۹۶ش.
- قطب راوندی، سعید بن هبه الله، الخرائج و الجرائح، قم، موسسه الامام المهدی، ۱۴۰۹ق.
- کراجکی، محمد بن علی، معدن الجواهر و ریاضه الخواطر، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۵۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محلاتی، ذبیح الله، فرسان الهیجاء فی تراجم أصحاب سید الشهداء (ع)، ترجمه شعاع فاخر، محمد، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۶ش.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید،۱۴۱۳ق.
منبع اقتباس: بهرامی، غلامرضا، یاران خورشید؛ سلحشوران نهضت امام حسین (ع)، قم، انتظار سبز، ۱۳۸۹ش.
