یکی از ارجمندترین و گرامی ترین بانوان خاندان اهل بیت (ع)، حضرت زینب کبری (س) است. زندگی و شخصیت حضرت زینب (س) آکنده از درس ها و سرمشق های انسان ساز برای همگان است. در این یادداشت کوتاه براساس روایات و حکایات نقل شده، به گوشه هایی از ابعاد مختلف شخصیت حضرت زینب (س) می پردازیم.
انتخاب نام زینب توسط خداوند
اولین جنبه از بزرگی شخصیت حضرت زینب (س) در همان آغاز تولد نمایان شد. در آن زمان که صدیقه کبری (س) به این گوهر دریای عصمت و طهارت حامله بود، حضرت ختمی مرتبت در مدینه نبود و به یکی از سفرها رهسپار بود. چون آن مظلومه از عالم رحم به عرصه وجود خرامید، صدیقه طاهره (س) به امیرالمؤمنین (ع) پیغام فرستاد که چون پدرم در سفر است و حاضر نیست، این دختر را نام بگذار.
آن حضرت که از بزرگی و عظمت شخصیت حضرت زینب (س) آگاه بود، فرمود: من بر پدرت بر این کار سبقت نمی گیرم، صبر فرمای که به این زودی باز خواهد گشت و هر نامی که صلاح بداند، می نهد. چون سه روز گذشت، رسول خدا (ص) مراجعت فرمود و همانطور که رسم معمول آن حضرت بود، نخست به سرای عصمت کبری صدیقه طاهره (س) درآمد.
امیرالمؤمنین علی (ع) خدمت آن حضرت عرض کرد: ای رسول خدا! حق تعالی جل و علا دختری به دخترت عطا فرموده است؛ نامش را معین فرمایید.
فرمود: اگرچه فرزندان فاطمه اولاد من اند، لکن امر ایشان را با پروردگار عالم است و من منتظر وحی می باشم. در این حال جبرئیل نازل شد عرض کرد: ای رسول خدا! حق تو را سلام می رساند و می فرماید: نام این مولود را «زینب» بگذار، چه این را در لوح محفوظ نوشته ایم.
پیامبر (ص) قنداقه آن مولود گرامی را طلبید و به سینه چسبانید و ببوسید و او را زینب نامید و فرمود: وصیت می کنم حاضرین و غایبین امت را که این دختر را به حرمت پاس بدارند. همانا وی به خدیجه کبری مانند است.[۱]
آن شب خانه آل الله به خاطر مولودی مبارک غرق در سرور و شادی بود؛ همان خانه بی زوالی که ریشه در کوثر دارد و بر ستون های کسا، تکیه داده است. شب تکثیر رحمت، در خانه ای است که اهل آسمان، برای ورود به آن اذن می گیرند.
آن شب، شب لبخند فاطمه و علی و شب تبسم خدا و جبرئیل بود؛ ولی مردم چه می دانند، این قنداقه کوچک، استقامت کوه ها را به سُخره خواهد گرفت و ارتفاع شکیبایی را به زانو درخواهد آورد. مردم چه می فهمند که خدا، کوثری از صبر را به اهل بیت (ع) عطا کرده است تا بار دیگر زبونی شیطان را در زمین، امضا کرده باشد و معصومیت این خاندان را گواهی باشد!
شخصیت زینب (س) با صبر عجین شده، او آمده تا صبر، از ظرفیت تعریف شده خود، عدول کرده باشد. آمده است، تا پایمردی بر مدار بی نهایت انسانیت استقرار یابد. آمده است تا کوثر، کوثری ممتد آورده باشد. شاید هیچ کس به روشنی رسول الله (ص)، گستره این آمدن را به یقین نرسیده! این را آغوش بی کرانی که برای فشردنش گشوده، اثبات می کند.
شخصیت زینب (س) در گلشن رسول الله (ص) پا گرفت و در دامان برترین بانوی هستی (س) و امیر مومنان جهان (ع) رشد یافت و در کنار برترینِ جوانان اهل بهشت عظمت و بزرگی پیدا کرد.
شخصیت حضرت زینب (س) در دوران کودکی
شخصیت حضرت زینب (س) از دوران کودکی شخصیتی برجسته و والا بود. داستان هایی مختلفی از بزرگی و عظمت شخصیت حضرت زینب (س) در این دوران نقل شده است.
در یکی از آن ها آمده است که زینب کبری (س) روزی از پدر خویش، حضرت علی (ع) پرسید: آیا مرا دوست داری؟ حضرت علی (ع) فرمود: آری، آن گاه آن حضرت در پاسخ پدر فرمود: دو محبت ـ محبت خدا و محبت فرزندان ـ در قلب مؤمن نمی گنجد، پس سر و اساس این دوستی و محبت به این دلیل است که محبت خالص و واقعی از آن خدا و شفقت و دلسوزی از آن فرزندان می باشد و این علاقه و محبت به خاطر خدا می باشد. امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در پاسخ، ایشان را تایید کرده و ستود.[۲]
این میزان از معرفت آن هم در دوران طفولیت، نشان از برتری شخصیت زینب کبری (س) بر دیگر دختران عرب دارد. در روز عاشورا، وقتی دست طفل خویش را گرفته و خدمت حضرت سیدالشهدا (س) آورد و از آن حضرت استدعا کرد تا او را قبول کند، فرمود: اگر چنانچه جهاد و قتال بر زنان وارد شده بود، هر آینه هزار هزار جان نثار جانان می نمودم.
حقیقتا چه معرفتی است که او را وا می دارد تا فرزند خردسال خویش را با دست خود در راه خدا قربانی کند و به خوبی روشن است که آنچه او را الگوی همیشگی صبر و ایثار معرفی نموده است، معرفت و شناخت والای او به خدای متعال و حجت اوست. آری شخصیت حضرت زینب (س) از کودکی با معرفت خداوند عجین شده که می تواند برادر در تک تک دشوارترین لحظات حماسی ترین نهضت تاریخ همراهی و پشتیبانی گرداند.
بدون شک مهر و عشق به هستی بی پایان الهی چنین ایستادگی و مقاومتی را در شخصیت حضرت زینب کبری (س) بنا کرده است. در روایت دیگری از شخصیت حضرت زینب در دروان کودکی چنین آمده:
زینب (س) در سنینی بود که روی دامن علی (ع) می نشست و با ایشان گفت و گو می کرد. علی (ع) ضمن نوازش وی از او پرسید: فرزندم! بگو «احد»، زینب گفت: «احد»! بعد فرمود: بگو «اثنین»؛ زینب (س) ساکت ماند. علی (ع) ادامه داد: فرزندم! چرا سخن نمی گویی؟! زینب (س) فرمود: زبانی که به گفتن یک گردش کرده؛ چگونه «دو تا» بگوید؟ علی (ع) دختر دلبندش را به سینه چسبانید و صورتش را غرق بوسه کرد.[۳]
البته از کودکی که در دامان علی و فاطمه (ع) بزرگ شده غیر از این انتظار نمی رود. شخصیت حضرت زینب (س) حاصل تربیت الهی بهترین بندگان خداوند است.
خواب شگفت حضرت زینب (س) در دروان کودکی
روزی دختر خردسال فاطمه (س) که هنوز غم از دست رفتن حامیان و نزدیکانش را لمس نکرده خوابی عجیب می بیند. زینب وحشت زده و هراسناک از خواب بیدار شد و به نزد پیامبر (ص) آمد و به ایشان عرض کرد:
ای رسول خدا! در خواب دیدم که باد سختی وزید و بر اثر آن دنیا در ظلمت فرورفت و من از شدت آن به این سوی و آن سوی افتادم. تا اینکه به درختی بزرگ پناه آوردم. ولی باد ریشه آن را کند و من به زمین افتادم. به شاخه ای از آن درخت پناه بردم که آن نیز بر اثر توفان دوام نیاورد. به شاخه دیگر درخت روی آوردم. آن شاخه نیز از شدت باد در هم شکست. در آن هنگام به دو شاخه به هم پیوسته دیگر پناه آوردم که ناگاه آن دو شاخه نیز شکست و من از خواب بیدار شدم.
رسول خدا (ص) فرمود: عزیز دلم! آن درخت کهن سال من هستم که به زودی تندباد اجل ریشه آن را از جای کنده و او را از پای درمی آورد. و تو ریسمان عاطفه و ولایتت را به شاخسار درخت مادرت فاطمه (س) می بندی و پس از مادر، دل به پدر، آن شاخه دیگر خوش می کنی و پس از پدر دل به دو برادر می سپاری که آن دو نیز در پی هم، ترک این جهان می کنند و تو را تنها می گذارند.[۴]
پیامبر (ص) سختی های و غم هایی که زینب (س) در آینده با آن ها رو به رو می شود، به او خبر می دهند. شخصیت حضرت زینب (س) از کودکی در حال تدارک و آمادگی برای مصائب فراوان آینده بود. خاندان اهل بیت (ع) و به ویژه پیامبر (ص) نیز این مصائب آگاهی کامل داشتند و او را برای انجام وظیفه آماده می کردند.
ازدواج حضرت زینب (س)
عبد الله بن جعفر طیار از خواستگاران پر و پا قرصی بود که به خانه علی (ع) رفت و آمد داشت و آرزو داشت با زینب (س)، دختر عموی نازنین و رشید خود ازدواج کند. اما ازدواج برای زینب (س) مقوله ای نبود مثل دیگر دختران. علی (ع) که در وجود عبدالله بن جعفر، اخلاق و فضیلت و ارزش های انسانی و معنوی زیادی سراغ داشت، خواستگار را به حضور پذیرفت و نظر زینب (س) را جویا شد.
شخصیت حضرت زینب (س) از همان کودکی به بودن کنار برادرش امام حسین (ع) عادت پیدا کرده بود. زینب هرگز نمی توانست از حسین (ع) جدا شود و این دو در کنار یکدیگر آرام و قرار داشتند و جدایی از هم برای شان تحمل ناپذیر بود.
زینب (س) عرضه داشت با عبدالله ازدواج می کنم به این شرط که ازدواج، مرا از حسینم جدا نکند. و علی (ع) فرمود: قبول حضرت حق! و این گونه زندگی مشترک زینب (س) و عبدالله بن جعفر آغاز شد. عبدالله در جوانمردی و بزرگواری و احسان و سخاوت، به آن چنان مقام بلند انسانی و معنوی رسید که خدمتگزار جامعه و پناهگاه مستمندان گردید.[۵]
زینب (س)، قهرمان صبر
یکی از ابعاد شخصیت حضرت زینب (س) که برجستگی خاصی در زندگی آن حضرت دارد، صبر و ایستادگی شگفت انگیز این بانوی مکرمه در تمام دوران زندگی بود. بی جهت نیست که او را «ام المصائب»، مادر مصیبت ها، لقب داده اند! کوه های اندوه می آمد و زینب، صبورانه همه را تحمل می کرد.
مگر مصیبت جدّش رسول خدا (ص)، ضربه کوچکی بر قلب نازنین او بود؟ مگر فقدان پر درد و داغ مادرش حضرت زهرا (س)، زلزله کوچک در روح او بود؟ مگر داغ پدری همچون علی (ع)، کم مصیبتی بود که زینب، شاهدش بود؟ مگر لب های مسموم و جگر پاره پاره و پیکر تیرباران شده برادر مظلومش امام مجتبی (ع)، قضیه ساده ای بود؟ شخصیت حضرت زینب (س) هرگز در برابر این غم های جانکاه و اندوهبار پژمرده و افسرده نشد.
اما از همه مهمتر حادثه عظیم کربلا بود. عظمت شخصیت حضرت زینب (س) تازه در نهضت و قیام برادرش امام حسین (ع) آشکار گردید. شهادت برادرش حسین (ع) و عباس و دیگر آل ابی طالب و نیز فدا شدن دو پسرش «محمد» و «عون» در رکاب سیدالشهداء، مگر مصیبتی بود که با روح عادی بتوان تحملش کرد؟ چه صبری در دل او نهفته بود؟
پا به پای برادرش در صحنه های کربلا حضور داشت؛ به راستی سزاست که برادر را بر شوهر مقدم بدارد و دو فرزند خود را قربانی وی سازد. زینب (س) می دانست که برادرش از همه چیز و همه کس مهمتر است و تنها وظیفه او همراهی و اطاعت از برادر است. شخصیت حضرت زینب (س) شخصیتی بی بدیل در عرصه کربلا بود، شخصیتی که به آزادگی از دنیا و ایستادگی در برابر ظلم و ستم معنا بخشید.
امروز، مگر نه این است که در جامعه ما هم، زنان دلیر و صبور، که مادر و خواهر و همسر شهید شدند، از زینب (س) الگو و سرمشق می گیرند؟ مگر درس های عاشورایی زینب، تمام شدنی است؟
کلاس زینب، هنوز و تا همیشه به روی آزادگان و حق جویان باز است و رهروان تازه می خواهد! کیست که گام در این مکتب نهد و ریزه خوار خوان گسترده صبر زینبی باشد؟ من؟ تو؟ ما…[۶]
زینب (س) این اسطوره تاریخ به دنیا آمده بود تا صبر را شرمنده کند. آمده بود تا عشق را مبهوت لحظه های زلالش کند. آمده بود تا صدق و وفا را به جهانیان بیاموزد و متانت و وقار را به نمایش گذارد. آمده بود تا رسالت خود را به انجام برساند؛ مونس و یار برادر، سالار قافله حسینی و غم خوار اسیران باشد.
آمده بود تا فریاد بلند مظلومان باشد؛ فریادی که پژواک آن هنوز هم از ورای تاریخ به گوش شنوای دل های حق جویان می رسد.
اسیران، بر هودجی از خون نشسته بودند. با حسین آمده بودند و بی حسین برمی گشتند و سالار قافله، زینب بود؛ هرچند خمیده و شکسته دل، ولی به پاسداری از حقیقت ایستاده بود تا امتداد راه برادر باشد. وصیت برادر این بود که «زینبم، بعد از من مبادا روی بخراشی و گریبان بدری و جزع و فزع کنی.» و زینب اکنون آرام چون شقایقی داغ دار با مصیبتی عظیم در دل، همراه قافله شده بود.
فضائل علمی شخصیت حضرت زینب (س)
یکی از نکات مهم در مورد شخصیت حضرت زینب (س) عقلانیت و دانش بالای این بانوی بزرگوار است. در ادامه برخی از شواهد تاریخی در این باره را مرور می کنیم.
عقیله بنی هاشم
از جنبه های مهم شخصیت حضرت زینب (س) جایگاه علمی فوق العاده ایشان در بنی هاشم است. مقام و استعداد و فهم و درایت زینب (س) به قدری بالاست که دانشمندان بزرگ ایشان را به خاطر هوشمندی فوق العاده و قدرت شگرف مدیریت و پاسداری از آرمان های مقدس شهیدان کربلا، «عقیله بنی هاشم»؛ یعنی بانوی خردمند دودمان بنی هاشم و قهرمان کربلا نامیده اند.[۷]
مفسر بی نظیر قرآن و احکام
نبوغ و استعداد علمی شخصیت حضرت زینب (س) از شواهد گوناگون تاریخی قابل اثبات است. یکی از مهمترین آن ها درس تفسیر قرآن و احکامی است که زینب کبری (س) برای زنان کوفی برقرار می کردند.
در تاریخ آمده است که یک سال از انتخاب شهر کوفه به عنوان پایتخت توسط امام علی (ع) و اقامت او و خاندانش در این شهر می گذشت که گروهی از بانوان خردمند و بزرگوار کوفه، شوهران خود را به حضور علی (ع) فرستادند و پیغام دادند: ما شنیده ایم، زینب نیز مانند مادر بزرگوار خود، حضرت فاطمه (س)، دارای قدرت علم و دانش فراوانی است؛ اگر اجازه دهید و موافقت کنید، برای بهره برداری از خرمن علم ودانش او، به حضور وی مشرف شویم.
علی (ع) و زینب (س) با این درخواست موافقت کردند، و زن های کوفه در محفل درس و تفسیر قرآن زینب (س) شرکت می جستند و همگی اذعان کردند که شخصیت حضرت زینب (س) شخصیتی بی نظیر در میان زنان مسلمان است و جز صدیقه طاهره (س) نمی توان برای آن نظیری پیدا کرد.[۸]
عالم بدون معلم
برجستگی علمی شخصیت حضرت زینب (س) را همچنین می توان در سخن حجت خدا حضرت امام سجاد (ع) مشاهده کرده آن که جا این امام همام درباره عمه خود فرمود:
«یا عَمَّه! أنْتِ بِحَمْدِ اللهِ عالِمَهٌ غَیرٌ مُعَلَّمهّ وَ فَهِمَهٌ غَیرُ مُفَهَمَّهَ؛[۹] ای عمه جان! شما، بحمداللّه، عالمى هستى که نزد کسى تعلیم ندیدى و دانایى هستى که نزد کسى نیاموختى.»
کلام امام معصوم (ع) که خود از علم لدنی خداوند برخوردار است و بر همه علوم سیطره و آگاهی دارد، حکایت از عظمت و بزرگی شخصیت حضرت زینب (س) به جهت علمی دارد.
زینب (س) در سنگر عبادت
شخصیت حضرت زینب (س) به لحاظ معنوی و ارتباط با یگانه معبود عالم و طی کردن مسیر تقرب و نزدیکی به پروردگار جهان نیز ممتاز و سرآمد بود.
زینب (س) در خانه رفیع امامت رشد یافته، از لبان وحی علم آموخته و در دامان کرامت، پرورش یافته بود. او لباس پاکی و تقوا پوشیده بود و به آداب و اخلاق اسلامی مزین گشته بود. زینب (س)، فصاحت و بلاغت را از علی، نجابت را از فاطمه، صبر و شکیبایی را از حسن و مظلومیت را در عین ایستادگی از حسین آموخته بود؛ او روح بلند رضا بود.
حضرت زینب (س) در خضوع و خشوع و عبادت و بندگی، وارث پدر و مادر بود. او بیش تر شب ها را با عبادت و بندگی حضرت حق به صبح می رساند و همواره قرآن تلاوت می کرد. تهجد و شب زنده داری حضرت زینب (س) در طول حیات پربرکتش ترک نشد؛ حتی در شب یازدهم محرم با آن همه رنج و خستگی و دیدن آن مصیبت های دل خراش هم به عبادت خدا پرداخت.
امام سجاد (ع) در توصیف این جنبه از شخصیت حضرت زینب (س) فرمود: «عمه ام زینب (س) در تمام طول سفر اسارت از کوفه تا شام، پیوسته نمازهای واجب و مستحب خود را انجام می داد و رنج های سفر و مشکلات پرستاری کودکان یتیم و دل داری زنان داغدار، او را از ادای مناجات و تهجد غافل نمی کرد، حتی در بعضی منزلگاه ها می دیدم که وی در اثر ضعف و گرسنگی، به صورت نشسته نمازهای خود را می خواند و از شدت ضعف و فرسودگی توانایی ایستادن نداشت…!»[۱۰]
کار عبادت و شب زنده داری زینب (س) قهرمان کربلا به جایی رسیده بود که حضرت سیدالشهدا (ع) هم از وی می خواهد: «خواهرم! در نماز شب خود، مرا از دعا کردن فراموش مکن».[۱۱]
جمع بندی
شخصیت حضرت زینب (س) در میان زنان بنی هاشم، شخصیتی ممتاز و یگانه بود. این برتری از همان تولد و با انتخاب نام ایشان توسط خداوند روشن شد. در دوران کودکی سخنان زینب (س) بیانگر تربیت خاص الهی وی بود. او بعد از ازدواج نیز حاضر به جدایی از سید الشهداء (ع) نشد. شخصیت حضرت زینب (س) و صبر و علم و عبادت او به ویژه در نهضت کربلا، از وی الگویی بی بدیل برای زنان قهرمان و آزاده جهان آفرید.
پی نوشت ها
[۱] سپهر، ناسخ التواریخ، ص ۴۴.
[۲] جزایری، خصائص الزینبیه، ص ۲۲۵.
[۳] محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص ۵۴.
[۴] برداشتی آزاد از شجاعی، سید مهدی، آفتاب در حجاب، ص ۲۳۶.
[۵] محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص ۵۹.
[۶] برداشتی آزاد از محدثی، آیینه علی نما، ص ۱۹.
[۷] صادقی اردستانی، زینب قهرمان دختر علی، ص ۷.
[۸] محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص ۵۷.
[۹] مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص ۶۴.
[۱۰] محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص ۶۲.
[۱۱] دخیل، اعلام النساء، ص ۲۰.
منابع
- جزائری، سید نور الدین، الخصائص الزینبیه، بیروت، دار الحوراء، ۱۴۲۵ق.
- سپهر، محمد تقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۱ش.
- شجاعی، سید مهدی، آفتاب در حجاب، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۸۲ش.
- صادقی اردستانی، احمد، زینب قهرمان دختر علی (ع)، تهران، مطهر، ۱۳۷۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، آیینه علی نما، نشر معروف، قم، ۱۳۸۰ش.
- محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی تا.
منبع اقتباس: موسوی، سید محمدمهدی، فصلنامه اشارات، ش ۱۲۰، ۱۳۸۸، ص ۲۰ـ۱۱.
