منا سرزمینی بین مشعر الحرام و مکه معظمه

منا سرزمینی بین مشعر الحرام و مکه است که حاجیان از صبح روز عید قربان تا دو روز بعد، بخشی از اعمال حج را در آن انجام می دهند. این اعمال عبارتند از: رمی جمرات، قربانی نمودن، حلق یا تقصیر، بیتوته در منا. این سرزمین جزیی از حرم مکه است.

موقعیت مکانی

سرزمین منا که پس از گذشتن از وادی محسِّر آغاز می شود، فاصله ای به طول حدود ۵/۳ کیلومتر و عرض تقریبی پانصد متر، میان دو کوه ممتد قرار دارد و انتهای آن به مکه ختم می شود. حدود آن نیز با تابلوهایی مشخص شده و در مسیر مکه، جمره عقبه، حد منا به حساب می آید.

علت نامگذاری

براى «منى‏» چندين معنا به دست داده اند:

منا در لغت از ريشه اُمنيه يا آرزوست. گويند وقتى حضرت آدم (عليه السلام) به زمين هبوط كرد، در اين مكان فرود آمد؛ از او پرسيدند: آيا آرزويى دارى؟ به همین علت، اين سرزمين به منا معروف شد.

از دعاى امام صادق (عليه السلام) در منا برمى‏ آيد كه ريشه منا از مِنّت است؛ زيرا خداوند بر مردم منت گذاشت و در اين مكان اعمال حج را به آنان ياد داد. «اللَّهُمَّ هَذِهِ مِنًى‏ وَ هِيَ مِمَّا مَنَنْتَ بِهَا عَلَيْنَا مِنَ الْمَنَاسِكِ…».

امام رضا (عليه السلام) در مورد علت این نامگذاری می فرماید: جبرئيل، در آنجا به ابراهيم (عليه السلام) گفت: «هر چه مى‏ خواهى، از خداوند تمنا كن». ابراهيم (عليه السلام) هم در دل خود از خدا خواست كه به جاى فرزندش اسماعيل (عليه السلام)، قوچى به عنوان فديه و قربانی قرار داده شود و خداوند دستور دهد كه آن را سر ببُرد. خداوند هم این خواسته و دعای او را اجابت فرمود.

آن را منى‏ گفته اند؛ زيرا «يمنى فيها من الدماء، اى يراق» در آنجا خون ريخته می شود.

معناى ديگر كه از ابن عباس نقل شده آن است كه منى‏ به معناى محلى است كه مردم اجتماع می كنند، زيرا «ان العرب يسمى كل مجتمع للناس منى‏»، عرب هرجايى كه مجتمعى باشد آن را منى‏ می خواند.

معناى ديگر آن است كه خداوند بر بندگانش منت می گذارد و در آنجا گناهشان را می بخشايد.

همچنین گفته‏ اند این نام، بر گرفته از اين سخن جبرئيل به حضرت آدم (علیه السلام) است كه: «أ تَمَنَّى الجَنّة؟»؛ «آيا آرزوى بهشت دارى؟»[1]

اعمال حج در منا

حاجیان در دهم ذیحجه (روز عید قربان) در اول صبح پس از این که آفتاب طلوع می کند از مشعرالحرام وارد منا می ‌شوند و پس از رمی جمره عقبه، حلق یا تقصیر انجام داده و قربانی می‌ کنند.

پس از حلق یا تقصیر بخش زیادی از محرمات احرام بر حاجی حلال می شود. بر حج گزار واجب است که شب یازدهم و دوازدهم تا نیمه شب در سرزمین منی بماند و فردای آن، از طلوع آفتاب تا غروب، رمی جمرات سه گانه را انجام دهد. این ها اعمالی است که پیش از اسلام نیز در حج وجود داشته و آغازگر آن ابراهیم (علیه السلام) بوده است.

چنانچه حج گزار مایل باشد می‌ تواند این شب ها را به جای منا در مکه بماند به شرط این که همه شب تا طلوع فجر را مشغول عبادت باشد. برخی حج گزاران واجب است علاوه بر آن دو شب، شب سیزدهم را هم در منا بمانند و فردای آن رمی جمرات انجام دهند.

جایگاه تاریخی منا

پیش از اسلام این سرزمین یکی از مراکز مهم تجاری و بازرگانی محسوب می شد. دورترین قسمت آن به مکه، وادی محسِّر است که میان مزدلفه و منا قرار دارد و محلی است که گفته می شود سپاه ابرهه در آنجا گرفتار عذاب الهی شدند. پیمان های عقبه اول و عقبه دوم برای دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مدینه در اینجا بسته شد.

مسلمانان در فتح مکه در سال هشتم هجری در اینجا مستقر شده بودند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) پس از فتح، در مکان مسجد خَیف در منی سخنرانی کرد. ابلاغ آیات سوره مبارکه برائت توسط حضرت علی (علیه السلام) در روز عید قربان سال نهم هجری صورت گرفت.

حجاج در سرزمین منی

كار اصلى حجاج در این سرزمین این است كه در روز دهم، ابتدا جمره عقبه را رمى می كنند. پس از رمى، «قربانى» و سپس «حلق» يا «تقصير» انجام می شود و بدين ترتيب از حالت احرام بيرون می آيند. آنان موظفند در روز يازدهم و دوازدهم هر سه جمره اولى، ثانيه و عقبه را رمى كنند و به علاوه شب ها را به تفصيلى كه در مناسك آمده است در منا بيتوته كنند. اينها اعمالى است كه از پيش از اسلام در حج وجود داشته و آغازگر آن ابراهيم بوده است.

در حديثى از امام صادق (علیه السلام) آمده است: علت رمى جمرات آن است كه شيطان در محل جمره بر ابراهيم (علیه السلام) ظاهر شد. جبرئيل از ابراهيم خواست تا هفت سنگ به او بزند و با زدن هر سنگ تكبير بگويد. ابراهيم (علیه السلام) چنين كرد و اين سنت شد.^[2]

محل استقرار حجاج در منى در دوره عثمانى‏

از همان صدر اسلام، دو جمره اولى و وسطى، از تمامى اطراف باز و قابل رمى بوده است؛ اما جمره عقبه، سينه كوه بوده و رسول خدا (ص) به گونه ‏اى رمى می كرده است كه سمت چپ ايشان، در پشت سر، مكه و سمت راستشان منا قرار داشته است.^[3] بنا بر روايات شيعه، مستحب آن است كه فرد رمى كننده، اين چنين كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رمى می كرده، رمى كند.

در سال 1376 ق عبدالله بن دهيش، رييس محاكم شرعى مكه، فتوا به تخريب اين كوه داد، مشروط بر آن كه از آن سوى رمى صورت نگيرد؛ اما اكنون از هر طرف به جمره عقبه رمى می ‏شود.

در گذشته و تا زمان دولت عثمانى، از شب عيد قربان و دو روز بعد، جشن و سرور در سرزمین منی برپا و همه جا چراغان بوده است. يك زن شاعره اصفهانى كه در نيمه‏ نخست قرن دوازدهم هجرى به حج مشرف شده و سفرنامه منظومى از سفر خويش فراهم آورده، وقتى منى را در جشن و سرور ديده، آن را اين گونه وصف كرده است:^[4]

حکم ساختن ساختمان در منا

يكى از مسائل فقهى مورد بحث در مورد این سرزمین، موضوع جواز و عدم جواز ساختمان سازی در آن است. در اين‏ باره، اختلاف نظريه‏ هاى فراوانى وجود داشته است. پيش از حکومت وهابى‏ ها، ساختمان ‏هاى متعددى در این سرزمین بوده است؛ اما پس از آن، همه ساختمان ها تخريب شد و تا اين اواخر شيخ عبدالله بن باز با ساختن بناى دائمى در آنجا مخالف بود.

از سال 1418 به اين سو، بناهاى جديدى ساخته شده است. اين بناها نه با مصالح معمول ساختمانى بلكه با پرده ‏هاى ضخيم است و تقريبا دائمى است. برخلاف گذشته كه چادرها پس از انجام مناسك برچيده می ‏شد، چادرهاى جديد در طول سال ثابت می ماند. همچنين راه ‏هاى اصلى و فرعى، همه سنگ فرش يا آسفالت شده و به اين ترتيب سرزمین منی در ايام حج، دلپذير شده است.

گفتنى است چادرهاى ايرانى در نخستين بخش منا، پس از عبور از وادى محسّر قرار دارد. اين بخش در عين حال كه از جمرات دور است، اما از نظافت و خلوتى بيشترى از نظر رفت و آمد ساير حجاج برخوردار است.

در بخش ورودى به منا از سمت وادى محسِّر، قربانگاه قرار داشت (و دارد) كه گويا چيزى از آن در منا واقع نشده بود. از سال 1420 هجرى، قربانگاه اصلى به محل ديگرى در فاصله 500 مترى منا به نام مُعَيْصم انتقال يافته و به صورت مجهز و با تقسيم بخش هاى آن براى حجاج كشورهاى مختلف، به فعاليت مشغول است.

اين نيز گفتنى است كه روزهاى دهم تا دوازدهم 11- 13 ذى حجه را «ايام تشريق» می ‏نامند. تشريق به معناى خشك كردن گوشت‏ هاى قربانى است كه از اين طريق براى حفظ آنها از فاسد شدن استفاده مى‏شده و ماه‏ هاى بعد مورد استفاده قرار می ‏گرفته است.

در گذشته و از قرون نخست اسلامى، چندين مسجد در سرزمین منى وجود داشته كه برخى از ميان رفته و برخى موجود است.[5]

پی نوشت ها

[1] . شیخ صدوق، عیون اخبار‌الرضا، ج۱، ص۹۸؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۵.

[2] . شیخ صدوق، علل الشرائع، ص 437.

[3] . کردی، التاريخ القويم، ج 6، ص 15.

[4] . جعفریان، سفرنامه منظوم حج، ص 79.

[5] . جعفریان، آثار اسلامى مكه و مدينه، ص 162.

منابع

• شیخ صدوق، محمد بن علی بن الحسين ابن بابويه، عیون اخبار‌الرضا، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
• صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
• جعفريان، رسول، ‏آثار اسلامى مكه و مدينه‏، مشعر، تهران- ايران‏، اول، 1389 ه. ش‏
• کردی، محمدطاهر، التاريخ القويم لمکة و بيت الله الکريم، انتشارات دار خضر.
• سفرنامه منظوم حج، بانوى اصفهانى، به كوشش رسول جعفريان، تهران، نشر مشعر، 1374