از حوادثی که در صدر اسلام از اهمیت خاصی برخوردارد است تغییر قبله از بیت المقدس به سوی کعبه است. هنگامی كه پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله) در حال نماز به طرف بیت المقدس بودند و در حال نماز به دستور خداوند روی خود را به سوی كعبه برگرداند. در این نوشته به فلسفه تغییر قبله و چگونگی آن پرداخته شده است.
پیامبر گرامی اسلام (صلیالله علیه و آله) سیزده سال تمام در مكّه به سوی بیت المقدس نماز میگزارد. پس از مهاجرت به مدینه، دستور الهی این بود كه به وضع سابق از نظر قبله ادامه دهد و قبلهای كه یهودیان به سوی آن نماز میگزارند، مسلمانان نیز به آن طرف نماز بگزارند. این كار عملاً یك نوع همكاری و نزدیك كردن دو آئین قدیم و جدید به هم بود، ولی رشد و ترقّی مسلمانان باعث شد كه خوف و ترس، محافل یهود را فراگیرد، و آنان فكر كنند اسلام در اندك مدّتی سراسر شبه جزیره را خواهد گرفت و قدرت و آیین یهود را از بین خواهد برد. از این رو، كارشكنی از جانب یهود، آغاز گردید. آنان از راههای گوناگون مسلمانان و پیامبر (صلیالله علیه و آله) را آزار میدادند. از آن جمله، مسأله نماز گزاردن به سوی بیت المقدس را پیش كشیدند. و گفتند:
«محمّد» مدعی است كه دارای آیین مستقلی است. و آیین و شریعت او ناسخ آیین های گذشته میباشد، در صورتی كه او هنوز قبله مستقلی ندارد و به قبله یهودیان نماز میگزارد. (1)
این خبر برای پیامبر (صلیالله علیه و آله) گران آمد، نیمه شبها از خانه بیرون میآمد و به آسمان نگاه میكرد و در انتظار نزول وحی بود. كه دستوری در این باره نازل گردد. چنانكه آیه یاد شده در زیر این مطلب را گواهی میدهد:
«نگاههای (معنادار) تو را به آسمان میبینیم، تو را به سوی قبلهای كه رضایت تو را جلب كند میگردانیم»(2). از آیات قرآن استفاده میشود، كه تبدیل قبله علاوه بر اعتراض یهود، جهت دیگری نیز داشته است. و آن اینكه مسئله، جنبه امتحانی داشت. مقصود این بود كه مؤمن واقعی و حقیقی، از مدعیان ایمان كه در ادعای خود كاذب بودند، تمیز داده شود و پیامبر (صلیالله علیه و آله) این افراد را خوب بشناسد. زیرا پیروی از فرمان دوّم كه در حالت نماز، متوجّه مسجد الحرام گردند، نشانه ایمان و اخلاص به آیین جدید بود و سرپیچی و توقّف علامت دودلی و نفاق به شمار میرفت. چنانکه خود قرآن صریحاً این مطلب را میفرماید: «تغییر قبله از آن طرفی كه بر آن نماز میگزارید، برای این بود تا موافق را از مخالف تمییز دهیم و این كار برای غیر آنهایی كه خداوند آنان را هدایت كرده است كار پرمشقّتی بود.»(3) البته از منابع تاریخ اسلام و مطالعه اوضاع شبه جزیره عربستان، علل دیگری نیز به دست میآید:
اولاً: كعبه، مورد تعظیم جامعه عرب بود. قبله قرار دادن چنین نقطهای، موجبات رضایت عموم اعراب را فراهم میساخت و آنها را برای پذیرش آیین اسلام و دین توحید راغب مینمود.
ثانیاً: فاصلهگیری از یهود آن روز، كه هیچ امیدی به ایمان آوردن آنها نبود، لازم به نظر میرسید. تبدیل قبله یكی از مظاهر فاصله گیری و دوری از یهود بود. چنانكه نسخ روزة عاشورا نیز به همین منظور بود. یهود پیش از اسلام، روز عاشورا را روزه میگرفتند. پیامبر(صلیالله علیه و آله) و مسلمانان مأمور بودند كه آن روز را نیز روزه بگیرند. سپس فرمان روزه عاشورا منسوخ شد و روزهگیری در ماه رمضان واجب گردید.
در این موقع برخی تصوّر كردند كه نمازهای پیش آنها باطل بوده است. وحی الهی نازل گردید:«هرگز خداوند اعمال شما را ضایع و تباه نخواهد كرد، خدا به مردم رئوف و رحیم است.»(4)
با در نظر گرفتن این جهات، در حالی كه پیامبر(صلیالله علیه و آله) در مسجد بنی سالم، دو ركعت از نماز ظهر خوانده بود كه امین وحی فرود آمد، دست به دو شانه آن حضرت گذاشت و او را به طرف كعبه گردانید.(5) و این آیه را بر او نازل كرد. «قد نری تقلُّب وجهك فی السّماء فلنولّینّك قبلة ترضاها …» زنان و مردانی كه در مسجد بودند، از او پیروی كرده و از آن روز كعبه، قبله مستقل مسلمانان اعلام گردید.
علاّمه طباطبائی در تفسیر خود می نویسد: در آیه شریفه «فولّ وجهك شطْر المسجد الحرام و حیث ما كنتم فولّوا وجوهكم شطره»، اول حكم را مختص به رسول خدا (صلیالله علیه و آله) كرده، فرموده:«فولّ وجهك» ـ پس روی خود را به جانب بعضی از مسجد الحرام كن ـ و سپس حكم را عمومیت داد، به آن جناب و به عموم خطاب میكند «و حیث ما كنتم …» ـ هرجا بودید روی خود را به آن سو كنید ـ و این مؤید این احتمال است كه آیه نامبرده وقتی نازل شد، كه رسول خدا (صلیالله علیه و آله) با مسلمانان مشغول نماز بوده و معلوم است كه در چنین حالی، او باید به پیش نماز بگوید: روی خود را برگردان، و بعد به عموم بگویند: شما هم روی خود را برگردانید و برای همیشه و برای همه مسلمانان واجب است كه این كار را بكنند.(6)
علامه سید جعفر مرتضی عاملی می نویسد: پیامبر (صلیالله علیه و آله) دو ركعت نماز خوانده بود كه آیه «قد نری…» نازل شد. آن گاه جبرئیل دست آن حضرت را گرفته رو به كعبهاش كرد، مردمی هم كه پشت سرش به نماز ایستاده بودند رو به كعبه شدند، به طوری كه زنان جای فعلی مردان قرار گرفتند و مردان جای فعلی زنان و این نماز ظهر اولش به سوی بیت المقدس و آخرش به سوی كعبه واقع شد. و از این رو باید گفت: كه حضرت رسول (صلیالله علیه و آله) علاوه بر تغییر جهت در نماز خود، مكان خود برای امامت جماعت را نیز تغییر داد و این تغییر مكان و حركت نمودن در نماز چون به امر خداوند بوده است اشكال نداشت.(7)
پی نوشت:
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، چاپ اول، بیروت، دارالكتب الاسلامیه، ج 2، ص 415 .ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الكامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ج 2، ص 115.
- قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّینَّكَ قِبْلَةً تَرضاها، سوره بقره،آیه 144.
- وَ ما جَعَلْنا الْقِبلَةَ الَّتی كُنْتَ عَلَیها اِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یتبع الرَّسولَ مِمَّنْ ینْقَلِبُ علی عَقِبَیهِ و اِنْكانَتْ لَكَبیرَةً اِلاّ عَلَی الّذینَ هَدَی اللهُ. سوره بقره، آیه 143 .
- و ما كانَ اللهُ لِیضیعَ ایمانَكُمْ اِنَّ اللهَ بِالنّاسِ لَرَؤفُ الرَّحیم. سوره بقره، آیه 143.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1379ش، ج1، ص 223.
- طباطبائی، سید محمد حسین،تفسیر المیزان، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1392 ق، ج1، ص 315 تا 338 . موسوی همدانی، سید محمّد باقر، ترجمة تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، 1376ش، ج1، ص 476 – 508.
- عاملی، سید جعفر مرتضی،الصحیح من سیرة النبی الاعظم (صلیالله علیه و آله) ، قم، 1403ق، ج3، صص 85 ـ 81.
منبع: سایت اندیشه قم.
