چهره درخشان و فضائل بی پایان امام رضا (ع)، نه تنها در میان شیعیان آن حضرت، بلکه در میان پیروان دیگر مذاهب اسلامی نیز همواره مورد تحسین و احترام قرار گرفته است. در ادامه، به جایگاه معنوی و علمی امام رضا از دیدگاه اهل سنت می پردازیم و نظرات فقیهان، محدثان و عالمان مختلف اهل سنت نسبت به آن امام همام را به ترتیب تاریخ زندگی آنها از قرون گذشته تا دوران معاصر بیان می کنیم.
امام رضا از دیدگاه اهل سنت (قرن دوم و سوم)
۱. محمد بن عمر واقدی (۲۰۷ ه .ق)[۱] صاحب کتاب مشهور «المغازی» می گوید: «علی بن موسی الرضا (ع) شخصیتی مورد اطمینان بود و با اینکه بیشتر از ۲۴ سال از عمرش نگذشته بود، در مسجد رسول خدا (ص) فتوا می داد و از طبقه هشتم تابعین مدینه به شمار می رفت. آن حضرت از دانشمندان و پرهیزکاران و بخشندگان بود».[۲]
سخنان واقدی نشان می دهد که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، یکی از فقیهان برجسته اسلام و از محدثانی است که از رسول خدا (ص) روایت نقل می کند و سخنانش، حجت و راهنمای دیگران است.
۲. حسن بن سهل سرخسی (۲۱۵ ه .ق) که خود از دولتمردان حکومت بنی عباس است، درباره امام رضا (ع) می گوید: «مأمون، علی بن موسی الرضا (ع) را ولی عهد خود قرار داد. وی در میان فرزندان علی (ع) و عباس، شخصی را برتر و پرهیزکارتر و آگاه تر از علی بن موسی (ع) نیافت».[۳]
بدون شک سخنان این شخص که از مخالفان امام به شمار می آید، نشان می دهد که امام رضا از دیدگاه اهل سنت و بسیاری از مخالفانش، از چنان جایگاه والا و عظیمی برخوردار است که آنان را وادار به اعتراف می کند.
۳. احمد بن یحیی بلاذری (۲۷۹ ه .ق) از برجستگان شعر و ادب عرب و از مقربان حکومت بنی عباس به ویژه متوکل عباسی بود. او به مناسب درگذشت یکی از نزدیکان امام رضا (ع) بر آن حضرت وارد شد و خطاب به امام (ع) عرض کرد: «تو والاتر از وصف ما هستی و ما از پند دادن به تو ناتوانیم؛ تو از دانش کافی برخوردار هستی و خداوند به تو تعزیت دهد».[۴]
سخنان کسانی همچون بلاذری نشان می دهد که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، دارای دانش و کمالات بسیاری است و از نظر فضیلت، در زمره برترین ها بوده است.
۴. عباس بن محمد بن صولی[۵] که از معاصران امام رضا (ع) می باشد، درباره دانش امام چنین گفته است: «هرچه از علی بن موسی الرضا (ع) پرسیده می شد، پاسخ می داد. من تاکنون فردی را آگاه تر از وی ندیده ام. مأمون آن حضرت را با پرسش های گوناگون می آزمود و علی بن موسی (ع) با پاسخ های قانع کننده، جواب می داد…».[۶]
سخنان عباس بن محمد نشان می دهد که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، علاوه بر کمالات معنوی و فضائل اخلاقی بسیار، از جایگاه علمی والایی نیز برخوردار می باشد.
۵. محمد بن جریر طبری (۳۱۰ ه .ق) از دانشمندان سنی مذهب تاریخ اسلام می نویسد: «در سال ۲۰۱ ه .ق مأمون، علی بن موسی بن جعفر (ع) را ولی عهد مسلمانان و جانشین خود گرداند، وی را «الرضا من آل محمد» نامید و دستور داد سپاهش لباس سیاه را دور افکنند و لباس سبز بپوشند و این موضوع را به تمام کشور اطلاع داد، مأمون کسی را که برتر و پرهیزکارتر و داناتر از علی بن موسی (ع) باشد، پیدا نکرد».[۷]
این سخن نشان می دهد که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، شخصیتی با تقوا و دارای علم و دانش فراوان تلقی می شود.
امام رضا از دیدگاه اهل سنت (قرن چهارم و پنجم)
۱. ابن حِبّان بُستی (۳۵۰ هـ . ق) محدث و فقیه شافعی می گوید: «ابوالحسن، علی بن موسی الرضا (ع)، از بزرگان و خردورزان اهل بیت (ع)، و از شخصیت های برجسته و بزرگوار بنی هاشم به شمار می آید و هرگاه حدیثی از او روایت گردد، باید بدان اهمیت داده شود».[۸]
۲. حاکم نیشابوری ( ۴۰۵ ه .ق) محدث برجسته اهل سنت درباره شخصیت علمی حضرت رضا (ع) می نویسد: «امام رضا (ع) با اینکه بیست و چند ساله بود، در مسجد رسول خدا (ص) می نشست و فتوا می داد. بزرگان اهل حدیث، مانند: آدم بن ابی ایاس، نصر بن علی جهنی و محمد بن رافع قشیری، از آن حضرت روایت نقل کرده اند».[۹]
سخنان حاکم نیشابوری حکایت از این دارد که از همان آغاز، امام رضا از دیدگاه اهل سنت شخصیتی دارای دانش و محدثی بزرگ بوده که این امر موجب توجه بزرگان اهل حدیث به امام (ع) شده است.
۳. ابن مأکولای شافعی (۴۷۵ ه .ق) درباره آن حضرت چنین می گوید: «ابوالحسن، علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (ع) …، در علم و دانش و فضیلت، از برجستگان خاندانش به شمار می آمد»[۱۰]
امام رضا از دیدگاه اهل سنت (قرن ششم و هفتم)
۱. سمعانی شافعی (۵۶۲ ه .ق) از دیگر عالمان اهل سنت می نویسد: «امام رضا (ع)، از دانشوران و اهل فضل و کمال بود و همچنین از جهت خانوادگی نیز بر همگان برتری داشته است».[۱۱].
۲. عبدالکریم رافعی (۶۲۵ ه .ق) از فقیهان قرن هفتم اهل سنت می نویسد: «علی بن موسی (ع)، کنیه اش ابوالحسن رضا، یکی از پیشوایان اهل بیت (ع) و از بزرگان و سروران و گرانقدران این خاندان است».[۱۲]
طبق این سخن امام رضا از دیدگاه اهل سنت، از بزرگان خاندان پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) می باشد و دارای جایگاه بزرگ و رفیع در این خاندان است.
۳. ابن نجار بغدادی شافعی (۶۴۳ ه .ق) می گوید: «علی بن موسی، از چنان جایگاه علمی و دینی والایی برخوردار بود که در بیست و چند سالگی، در مسجد رسول خدا (ص) فتوا می داد».[۱۳]
۴. ابن طلحه (۶۵۴ هـ.ق) یکی دیگر از دانشمندان سنی مذهب است که با سخنان خود، جایگاه امام رضا از دیدگاه اهل سنت را روشن می کند. او می نویسد:
«ابوالحسن، علی بن موسی الکاظم بن جعفر صادق (ع) از نظر فکر و اندیشه در حقیقت وارث امام صادق (ع) و امام سجاد(ع) بود. پس امام رضا (ع) سومین فردی است از امامان که ایمانش والا و مقامش برتر است. یاران و پیروانش فزونی یافتند و معجزاتش آشکارتر گردید، تا اینکه خلیفه عباسی، یعنی مأمون، او را شریک خود در امورات مملکت گردانید و خلافت را (در ظاهر) به او واگذار نمود. و دخترش را به ازدواج آن حضرت در آورد.
امام رضا (ع) مردی بود که دارای مناقب فراوان و صفات شریف و اخلاق نیکو و از خانواده پیامبر و بنی هاشم بود. پس مأمون هر فضیلتی را که در نظر می گرفت، امام برتر از آن را دارا بود و آن حضرت والاترین فضائل و صفات نیکو را دارا بود».[۱۴]
طبق سخنان ابن طلحه، امام رضا از دیدگاه اهل سنت همچون پدران بزرگوار خود، دارای برترین فضائل اخلاقی است و از رذائل و پستی ها اخلاقی به دور است.
۵. ابن ابی الحدید (۶۵۶ ه .ق) مورخ و شارح برجسته نهج البلاغه نیز جایگاه امام رضا از دیدگاه اهل سنت را با زبان پرسش و کنایه این چنین توصیف می کند:
«شما درباره علی بن موسی (ع) چه می دانید؟ وی در سراسر عمر خویش، با اینکه اموال فراوان و مزارع بسیار و در آمد سرشاری داشت، باز هم لباس پشمینه می پوشید».[۱۵] وی در بحث مفاخره بنی هاشم و بنی امیه می نویسد: «علی بن موسی الرضا (ع) سزاوار خلافت و نامزد ولایت عهدی و دانشمندترین، بخشنده ترین و بزرگوارترین مردم زمان خویش بود».[۱۶]
۶. ابن موصلی شافعی (۶۶۰ ه .ق) می نویسد: «علی بن موسی، احادیث بسیاری روایت کرده [است] و در بینش و فهم روایت، بسیار دقیق بود. او در علم و دانش، شخصیتی قدرتمند [بود] و در نهایت بردباری قرار داشت».[۱۷]
۷. ابن خَلِّکان (۶۸۱ ه .ق) مورخ و قاضی شافعی درباره امام رضا (ع) می نویسد: «ابوالحسن، علی بن موسی، یکی از پیشوایان دوازده گانه امامیه است… مأمون تمام بنی عباس را از بزرگ و کوچک گرد آورد که نزدیک به ۳۳۰ نفر بودند. آنگاه مأمون خطاب به عباسیان گفت: من به اولاد علی (ع) و عباس نگریستم و کسی را ندیدم به جز علی بن موسی (ع) که صلاحیت ولایتعهدی را داشته باشد».[۱۸]
در این عبارات نیز بیانگر آن است که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، شخصیتی متفاوت در میان مسلمانان به شمار می رود که مأمون از آن حضرت برای پذیرفتن ولایتعهدی خود دعوت به عمل می آورد.
امام رضا از دیدگاه اهل سنت (قرن هشتم و نهم)
۱. جوینی شافعی (۷۲۲ ه .ق) می نویسد: «… علی بن موسی الرضا (ع) سرور پاک و معصوم، آگاه به حقیقت علوم، دانا به امور پیچیده و نهانی، و خبردهنده از آینده و گذشته است…»[۱۹]
۲. ذهبی شافعی (۷۴۸ ه .ق) می نویسد: «پیشوای بزرگ، علی بن موسی الرضا (ع)، … از جهت دانش و دیانت و بزرگواری، از جایگاه ویژه ای برخوردار است.»[۲۰] وی در جای دیگری می گوید: «امام رضا (ع) از جایگاه والایی برخوردار بود. دانش و بیان او بسیار بود و در دل های مردم نفوذ داشت».[۲۱]
بیان این دانشمند اهل سنت نشان می دهد که جایگاه امام رضا از دیدگاه اهل سنت، بلندمرتبه است و آن حضرت نه تنها دلهای شیعیان بلکه قلوب تمام مسلمانان را با رفتار نیکو و پسندیده به تسخیرخود در آورده بود.
۳. جمال الدین محمد بن یوسف زرندی حنفی (۷۵۰ هـ .ق) می نویسد: «ابوالحسن، علی پسر موسی، ملقب به رضا، از دانشمندان زاهد و نیک و اولیای حکیم و نیکو بود…».[۲۲]
۴. یافعی (۷۶۸ ه .ق) از دیگر دانشمندان اهل سنت می نویسد: «پیشوای بزرگوار و با عظمت، از تبار بزرگان و بخشندگان، ابوالحسن علی بن موسی (ع) یکی از امامان دوازده گانه است. وی دارای فضائلی والاست که امامیه به آنان نسبت می دهند و مذهب خویش را بر آن عقیده استوار گردانیده اند. مأمون آن حضرت را ولیعهد خود گردانید؛ زیرا در آن زمان کسی را برتر و سزاوارتر از او به خلافت نیافت. بدین منظور با آن حضرت بیعت کرد».[۲۳]
در این کلمات یافعی که از علما و عرفای مشهور تاریخ به شمار می رود، نیز جایگاه امام رضا از دیدگاه اهل سنت، به عنوان فردی والامقام و شخصیتی با فضیلت روشن و آشکار است.
۵. ابن حجر عسقلانی (۸۵۲ ه .ق) می نویسد: «علی بن موسی (ع) فردی راستگو و از بزرگان طبقه دهم بود».[۲۴]
۶. نور الدین علی بن محمد (۸۵۵ ه .ق) فقیه و محدث مالکی معروف به ابن صباغ نیز از دیگر دانشمندان سنی است که جایگاه امام رضا از دیدگاه اهل سنت در کلمات او مشخص می شود؛ او در این باره می نویسد:
«برخی بزرگان از پیشوایان دانشمندان گویند فضائل علی بن موسی (ع) از برترین مناقب است. فضیلت ها و امتیازهای پیاپی او مانند پیاپی بودن کتاب هاست! شرافت او تمام شرق و غرب جهان را فرا گرفت. بنابراین، برتری های آن حضرت والا و صفاتش برجسته و اخلاقش نیکو بود. او از خاندان بنی هاشم و بزرگوار و از تبار پیامبر است. هرگاه فضائلی را برشمارند، وی بیشترین آنها را دارد و هرگاه مناقب وی را برشماریم، وی در اوج آنها قرار دارد».[۲۵]
۷. ابن تَغْری بَرْدی (۸۷۴ ه .ق) می نویسد: «امام رضا (ع) سرور بنی هاشم و گرانقدرترین آنان در زمان خود بوده است. مأمون او را بسیار گرامی می داشت و در برابرش بسیار کرنش می کرد».[۲۶]
امام رضا از دیدگاه اهل سنت (قرن دهم و یازدهم)
۱. ابن طولون (۹۵۳ ه .ق) از نویسندگان پر تالیف تاریخ اسلام درباره امام رضا (ع) می نویسد: «هشتمین امام شیعیان، ابوالحسن، علی بن موسی (ع) است. مأمون تمام فرزندان بنی عباس و فرزندان علی بن ابی طالب (ع) را جمع کرد، در زمان خود کسی را برتر و سزاوارتر به ولایت عهدی از امام رضا (ع) ندید».[۲۷]
سخنان ابن طولون نشان می دهد امام رضا از دیدگاه اهل سنت، دارای شأنی بلند مرتبه و والاست که کمتر کسی در میان مسلمانان از چنین عظمت و بزرگی برخودار است.
۲. ابن حجر هیتَمی (۹۷۴ ه .ق) درباره جایگاه فرزندان امام کاظم (ع) و به ویژه امام رضا از دیدگاه اهل سنت می نویسد: «موسی بن جعفر (ع) ۳۷ پسر و دختر داشت. یکی از آنان «علی الرضا» است که بزرگوارتر و جلیل القدرتر از دیگر فرزندان وی بود. بدین جهت مأمون وی را احترام می کرد و دخترش را به ازدواج وی در آورد، وی را ولیعهد خود گردانید و گروه فراوانی را بر این کارش گواه و شاهد گرفت».[۲۸]
۳. احمد بن یوسف دمشقی قرمانی (۱۰۱۹ ه .ق) از مورخان برجسته قرن یازدهم، امام رضا (ع) را این چنین توصیف می کند: «فضائل و مناقب امام رضا (ع) والا و صفاتش بسیار ارزنده است. آن حضرت اندک می خوابید و بسیار روزه می گرفت».[۲۹] در این سخنان نیز آشکار است که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، فردی عابد و متقی به شمار می رود.
۴. جمال الدین شَبْراوی (۱۱۲۷ ه .ق) از علمای بزرگ الازهر مصر می نویسد: «علی بن موسی الرضا (ع) مردی بزرگوار، بخشنده، دارای مهابت و باوقار بود. گفته اند: علی بن موسی الرضا (ع) هزار بنده آزاد کرده است. او تمام شب را تا به صبح وضو می گرفت و نماز می گزارد».[۳۰]
سخنان این دانشمند بزرگ مصری نشان می دهد که امام رضا از دیدگاه اهل سنت، عابدی خداترس است که در طول شب مشغول راز و نیاز و مناجات با خداوند است و در عین حال انسانی کریم و بخشنده که هزار بنده را در راه خداوند آزاد می کند.
امام رضا از دیدگاه اهل سنت (قرن دوازدهم تا دوران معاصر)
۱. عبدالرحمن سُوَیْدِی (۱۲۳۶ ه .ق) از دانشمندان برجسته بغداد می نویسد: «اخلاق امام رضا (ع) نیکو و صفاتش برازنده بود. کنیه اش ابوالحسن و القابش راضی، صابر، و زاکی است. معجزاتش فراوان و فضائلش آشکار می باشد، به گونه ای که در این بحث ما نمی گنجد».[۳۱]
صفات نیکو و عظمت مقام و جایگاه امام رضا از دیدگاه اهل سنت نیز در کلام این این عالم دینی اهل سنت به روشنی انعکاس پیدا کرده است.
۲. نَبهانی شافعی (۱۳۵۰ ه .ق) در کتاب خود آورده است: «علی بن موسی (ع)، از امامان بزرگ و مشعل های فروزان امت، از اهل بیت نبوت، معدن علم و عرفان، و بخشش و جوانمردی است. وی بلندجایگاه و نامش شهره آفاق [است] و کرامات بسیاری دارد».[۳۲]
۳. بهجت افندی شافعی (۱۳۵۰ه .ق) نیز آورده است: «امام رضا (ع) وارث علوم نبوت و امامت بود. آن حضرت عالم به اسرار مکنونات، و عواقب امور است».[۳۳] کلمات این فقیه شافعی بیانگر جایگاه عظیم و بزرگ امام رضا از دیدگاه اهل سنت می باشد.
۴. صعیدی (۱۳۷۷ه .ق) از دانشمندان برجسته مصری نیز در کتاب «المجدِّدون فی الاسلام» درباره امام رضا (ع) بیان می دارد: «علی بن موسی (ع) در سال ۱۵۰ه .ق (۷۶۷ م.) به دنیا آمده و در دانش و تقوا، جایگاه والایی داشته است».[۳۴]
۵. زرکلی دمشقی (م ۱۳۹۶ه .ق) می نویسد: «علی بن موسی (ع) ملقب به رضا [است] و بنا بر اعتقاد شیعیان، هشتمین امام از پیشوایان دوازده گانه آنان و از بزرگواران و دانشوران اهل بیت (ع) شمرده می شود».[۳۵].
۶. کامل مصطفی شیبی از دانشمندان و اساتید دانشگاه عراق در دوره معاصر آورده است: «[امام] رضا (ع) مانند جدّ و پدرش، با علم و دانش سروکار داشت. به گونه ای که عبدالله بن جعفر حمیری روایت کرده، که او به پانزده هزار مسئله پاسخ گفته است، و این ماجرا پیش از اتفاق مردم بر برتری علمی او بوده است… . در علم، نمونه جدش جعفر صادق (ع) بود، و نظریاتی پیرامون امامت و علامات آن داشت.»[۳۶]
جمع بندی
آنچه گذشت گوشه ای از نظرات دانشمندان و اندیشمندان اهل سنت در توصیف و تمجید شخصیت علمی و معنوی امام رضا (ع) بود. البته نباید انتظار داشت که آنان حق مطلب را درباره حضرت رضا (ع) ادا و تمام ابعاد شخصیتی امام را بیان کرده باشند. با این حال از این نقطه نظرات، روشن می شود که امام رضا از دیدگاه اهل سنت دارای جایگاه بلند مرتبه و بزرگی است.
پی نوشت ها
[۱] تاریخ های ذکر شده پس از نام افراد، تاریخ وفات ایشان می باشد.
[۲] ابن جوزی، تذکره الخواص، ص ۳۱۵.
[۳] طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج ۵، ص ۱۳۸.
[۴] نویری، نهایه الأرب فی فنون الأدب، ج ۵، ص ۱۶۸.
[۵] در برخی مدارک نام وی ابراهیم بن عباس آمده است؛ شبراوی، الاتحاف بحب الاشراف، ص ۳۳۸.
[۶] ابن صباغ، فصول المهمه، ص ۳۸۴.
[۷] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۵، ص ۱۳۷.
[۸] ابن حبان، الثقات، ج ۸، ص ۴۵۶.
[۹] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج ۲، ص ۱۹۹.
[۱۰] ابن مأکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب فی المؤتلف و المختلف فی الاسماء و الکنی و الأنساب، ج۴، ص ۷۵.
[۱۱] ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج ۷، ص ۳۳۹.
[۱۲] شوشتری، احقاق الحق، ج ۱۲، ص ۳۸۱.
[۱۳] ابن نجار، ذیل تاریخ بغداد، ج ۱۹، ص ۱۳۵.
[۱۴] نصیبی، مطالب السؤول، ص ۲۹۵.
[۱۵] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۵، ص ۲۷۳.
[۱۶] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۵، ص ۲۱۹.
[۱۷] ابن موصلی، النعیم المقیم لعتره النبأ العظیم، ص ۳۷۷.
[۱۸] ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج ۳، ص ۲۶۹.
[۱۹] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص ۱۸۷.
[۲۰] ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج ۹، ص ۳۸۷.
[۲۱] سیر أعلام النبلاء، ج۱۳، ص ۱۲۱.
[۲۲] زرندی، معارج الوصول الی معرفه فضل آل الرسول و البتول، ص ۱۵۷.
[۲۳] ذهبی، میزان الاعتدال، ج ۱۳، ص ۱۵۸.
[۲۴] ابن حجر عسقلانی، تقریب التهذیب، ج ۲، ص ۴۲.
[۲۵] ابن صباغ، الفصول المهمه، ص ۴۰۲.
[۲۶] ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، ج ۲، ص ۷۴.
[۲۷] ابن طولون، الشذرات الذهبیه، ص ۹۷.
[۲۸] ابن حجر هیتمی، صواعق المحرقه، ص ۲۰۴.
[۲۹] قرمانی، اخبار الدول و آثار الاول، ص ۱۱۰.
[۳۰] شبراوی، الاتحاف بحب الاشراف، ص ۱۵۵.
[۳۱] سویدی، سبائک الذهب، ص ۳۳۴.
[۳۲] نبهانی، جامع کرامات الاولیاء، ج ۲، ص ۳۱۱.
[۳۳] بهجت افندی، تشریح و محاکمه در تاریخ آل محمد، ص ۱۵۷.
[۳۴] صعیدی، المجددون فی الاسلام، ص ۶۹.
[۳۵] زرکلی، الأعلام، ج ۵، ص ۲۶.
[۳۶] شیبی، الصله بین التصوف و التشیع، ج ۱، ص ۲۳۶.
منابع
ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، قم، مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۳۶۳ش.
ابن تغری بردی، یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره، وزاره الثقافه و الإرشاد القومی، ۱۳۹۲ق.
ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی تذکره الخواص، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۶ش.
ابن حجر هیتَمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقه فی الرد علی أهل البدع و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بی تا.
قرمانی، احمد بن یوسف، أخبار الدول و آثار الأول فی التاریخ، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
ابن حبان، محمد بن حبان، الثقات، بیروت، مؤسسه الکتب الثقافیه، ۱۳۹۳ق.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دارصادر، بی تا.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تقریب التهذیب، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۸۰ق.
ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، بیروت، دارالفکر، بی تا.
ابن طولون، محمد بن علی، الشذرات الذهبیه فی تراجم الائمه الاثنی عشر عند الامامیه، قم، الشریف الرضی، بی تا.
ابن صباغ، علی بن محمد، الفصول المهمه فی معرفه الائمه (ع)، قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
ابن ماکولا، علی بن هبه الله، الاکمال فی رفع الارتیاب فی المؤتلف و المختلف فی الاسماء و الکنی و الأنساب، قاهره، دارالکتب الإسلامی، ۱۹۹۳میلادی.
ابن نجار، محمد بن محمود، ذیل تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتاب العربی، بی تا.
بهجت افندی، بهلول، تشریح و محاکمه در تاریخ آل محمد (ص)، ادیب، مهدی، تهران، طوبای محبت، ۱۳۸۷ش.
حموی جوینی، فرائد السمطین، بیروت، موسسه المحمودی، ۱۳۹۸ق.
ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۴ق.
ذهبی محمد بن احمد، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دار الکتب العلمیه، لبنان، ۱۴۱۶ق.
زرندی، محمد بن یوسف، معارج الوصول إلی معرفه فضل آل الرسول و البتول، تهران، مجمع إحیاء الثقافه الإسلامیه، ۱۴۲۵ق.
زرکلی، خیرالدین، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۹۸۹م.
سویدی، محمد امین، سبائک الذهب فی معرفه القبائل العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۳۶۸ش.
شبراوی، عبدالله بن محمد، الاتحاف بحب الاشراف، قم، دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۳ ق.
شوشتری، نور الله بن شریف الدین، احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
شیبی، کامل مصطفی، الصله بین التصوف و التشیع، بیروت، دارالأندلس، ۱۹۸۲م.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بی نا، بی تا.
الصعیدی، عبدالمتعال، المجدِّدون فی الإسلام، قاهره، مکتبه الآداب، ۱۴۱۶ق.
موصلی، عمر بن محمد، النعیم المقیم لعتره النبأ العظیم، قم، کلمه الحق، ۱۴۳۰ق.
نصیبی، محمد بن طلحه، مطالب السؤول، بیروت، مؤسسه البلاغ، ۱۴۱۹ق.
نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الأرب فی فنون الأدب، مصر، وزاره الثقافه و الإرشاد القومی، المؤسسه المصریه العامه، بی تا.
نبهانی، یوسف بن اسماعیل، جامع کرامات الاولیاء، بیروت، المکتبه الثقافیه، ۱۳۷۰ش.
منابع اقتباس:
طبسی، محمد محسن، امام رضا (ع) به روایت اهل سنت، نشریه فرهنگ کوثر، ش ۷۲، ۱۳۸۶.
موسسه ولی عصر، مقالات، مقاله امام رضا (ع) در بینش اهل سنت، ۱۳ مرداد ۱۳۹۶.
