به صرف این که هر کس ادعای ایمان کند، نمی توان او را مومن واقعی به حساب آورد. مومن واقعی دارای اوصافی است که موقعیت خاصی را برای او تعریف می کند. به همین دلیل قرآن کریم می فرماید: «قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإيمانُ في قُلُوبِكُمْ وَ إِنْ تُطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ[1]عرب هاى باديه نشين گفتند: «ايمان آورده ايم» بگو: «شما ايمان نياورده ايد، ولى بگوييد اسلام آورده ايم، اما هنوز ايمان وارد قلب شما نشده است!
در احادیث معصومین (علیهم السلام) اوصافی برای مومن واقعی بیان گردیده است که در این نوشتار، به احادیثی از امام صادق (علیه السلام) در صفات مومن واقعی اشاره می شود:
امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «لَا تَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّى تَكُونَ خَائِفاً رَاجِياً وَ لَاتَكُونُ خَائِفاً رَاجِياً حَتَّى تَكُونَ عَامِلًا لِمَا تَخَافُ وَ تَرْجُو؛[2] هرگز مومن واقعی و اهل ايمان نخواهى بود، مگر آن زمان كه داراى خوف و رجا باشى و خائف و راجى نخواهى بود مگر آن زمانى كه از آنچه مى ترسى بپرهيزى و به آنچه اميدوارى عمل كنى.
شرح حديث
براى حركت به سوى كمال و مقصود دو نيرو لازم است:
1. نيروى پيش برنده
2. نيروى باز دارنده
نيروى پيش برنده، نيرويى است كه دستگاه را به سوى مقصود پيش مى برد و نيروى بازدارنده دستگاه را در جايى كه مى خواهد منحرف شود، حفظ مى كند. تمام دستگاه هايى كه حركت مادى يا معنوى دارد اين دو نيرو را در مقابل هم لازم دارد تا سالم به مقصد برسد.
خوف و رجا به عنوان دو نيروى بازدارنده و پيش برنده، نقش مهمى در مسائل اخلاقى دارد و در روايات بر آن تاكيد فراوانى شده است. در بعضى از روايات آمده است كه اگر تمام عبادت عابدان دنيا را انجام دهى، بايد از عمل خود خوف داشته باشى و اگر تمام گناهان را مرتكب شدى، مايوس نباش، شايد در مسير صحيح قرار بگيرى.
امام صادق (عليه السلام) در اين روايت مى فرمايد تو با ايمان نمى باشى و مومن واقعی نیستی، مگر اين كه اين دو نيرو در تو زنده باشد و اين دو نيرو دو نشانه دارد كه امام آن دو را بيان كرده و مى فرمايد: اگر از غضب خدا مى ترسى، گناه نكن كه اگر گناه كنى خوف تو دروغين است و اگر اميد به رحمت خدا دارى، بايد كارى كنى كه مورد رحمت خدا قرارگيرى و اگر چنين نكنى، رجاى تو دروغين است.
بنابراين اگر بخواهيم انسان هاى با ايمان و مومن واقعی را بشناسيم نشانه آن خوف و رجا است و علامت خوف و رجاى راستين اين است كه در عمل ظاهر باشد (عمل او نشان دهنده حالت درونی اش باشد).
اين دو مقياس در جامعه هم هست، يعنى همان گونه كه انسان نبايد مغرور و مايوس باشد، جامعه هم بايد چنين باشد، به اين معنى كه بايد به پيروزيش اميدوار باشد ولى از ضربات دشمن هم بترسد و بين خوف و رجا باشد، چرا كه خوف او سبب مى شود خود را در مقابل دشمن مجهز كرده و اميدش سبب مى شود كه با دلگرمى به سوى مقصود پيش رود.
حضرت على (عليه السلام) در عهد نامه مالك اشتر كه نامه اى براى ديروز، امروز و فرداهاست و در سازمان ملل هم به عنوان منشور اداره جامعه ترجمه شده است، مى فرمايد:
اگر دشمن از در صلح درآمد با او از در صلح درآى ولى بعد از صلح هم از دشمن غافل نباش، چون گاهى خودش را نزديك مى كند و غافلگيرانه ضربه مى زند.
دشمنان اسلام و كشور ما اعلام كرده اند كه فلان مبلغ را براى براندازى حكومت ايران قرار داده اند كه اين سبب شده مسئله خوف و رجا زنده شود و بدانيم كه دشمن ما دشمنى نيست كه بتوان با آن صحبت كرد و بايد بدانيم در مقابل دشمن مغرورى قرار داريم كه احمقانه نقشه خود را فاش مى كند كه موجب بيدارى ما مى شود.
با چنين دشمنى نمى توان كنار آمد چون با صراحت مى گويد مى خواهيم ريشه شما را بكنيم و از اين هم فراتراست و معلوم مى شود كه منحصر به كشور ما نيست، بلكه تمام كشورهاى اسلامى مد نظر آن ها است.
آن ها كشورهاى داراى حكومت دست نشانده مى خواهند و حتى حكومت هاى دست نشانده شوروى سابق را هم مى خواهند دست نشانده خود كنند. پس دنياى اسلام بايد بيدار شوند وقتى امام راحل (ره) مى فرمود: اين ها با اسلام مخالفند، امروز معلوم مى شود كه در واقع هم همين بوده است. خوشبختانه اين نقشه در كشور ما نقش بر آب شده چرا كه جوانان و اقشار مختلف جامعه بيدار هستند و در مقابل دشمن در صحنه حاضرند.[3]
ويژگی هاى مومن واقعی
امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «المُؤْمِنُ مَنْ طَابَ مَكْسَبَهُ وَ حَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ وَ صَحَّتْ سَرِيرَتُهُ وَ أنْفَقَ الفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أمْسَكَ الفَضْلَ مِنْ كَلَامِهِ».[4]
مومن واقعی كسى است كه كسب و كارش پاك و پاكيزه، اخلاقش خوب، و درون، نيت و باطنش درست است، اگر اضافه اى بر نياز زندگى دارد، انفاق مى کند و اضافات سخن را حذف مى كند.
شرح حديث
ادعاى ايمان بسيار ساده ولى رسيدن به حقيقت آن بسيار مشكل است. در اين روايت امام صادق (عليه السلام) پنج صفت براى مومن بيان مى كند:
1. پاكيزگى در كسب و كار
انسان بايد بداند در آمدش از كجاست؟ آيا حلال است يا حرام؟ بسيارند كسانى كه ادعاى ايمان مى كنند ولى در امور مالى مشكل دارند.
در زمان ما جمعيتى هستند كه ادعاى ايمان مى كنند ولى در آخر سال بازار سياه درست مى كنند و مردم را به زحمت مى اندازند تا در آمد بيشترى بدست آورند، كه اين طيب مكسب نيست؛ و يا در امور مربوط به ارثيه ها، دختران يا مادر را از ارث محروم مى كنند كه اين برنامه زمان جاهليت است؛ و يا صندوق هايى به نام قرض الحسنه با سود 28% و يا 30% به نام كارمزد درست كرده اند، آيا اين كارمزد است؟! كار مزد حداكثر 2% مى شود و بيشتر از آن ربا است و يا موسساتى مانند گلدكوئيست و امثال آن يك كلاهبردارى آشكار است.
2. خوش خلقى
اخلاق مومن واقعی خوب است و با همسر، فرزند، همسايه، دوست و دشمن و … خوش اخلاق و خوش برخورد است و اگر امر به معروف و نهى از منكر و ارشاد جاهل هم مى كند، با زبان خوب است.
3. پاكى درون
مومن واقعی حسن خلقش تصنعى نيست؛ ظاهر و باطنش يكى است و در باطن هم خيرخواه مردم است. درون او پاك است و حسود و بخيل نيست.
4. انفاق در راه خدا
کسی مومن واقعی باشد اضافات اموالش را در راه خدا انفاق مى كند. بسيار هستند كسانى كه اموال را جمع كرده و فقط ذخیره کننده برای دیگران هستند و در روز قيامت فقط بايد جواب اموال را بدهند و بهره اى از آن نمى برند.
بايد توجه داشت وقتى انسان انفاق مى كند، ابتدا به دست خدا مى رسد. عده اى در ابتداى سال تمام لوازم منزل را نو مى كنند، در مقابل عده اى بايد حسرت بخورند، آيا اگر انسان وجدان داشته باشد اين برايش گواراست؟!
5. كم حرفى
کم حرفی یکی دیگر از ویژگی های مومن واقعی است؛ چرا كه بدبختى انسان در زياد سخن گفتن او است كه دشمنى ايجاد كرده و انسان را از خدا غافل مى كند و به سبب آن انسان وارد غيبت مى شود. اين روايت يك برنامه پنج ماده اى است كه اگر پياده شود بسيار موثر است. ما داراى چنين فرهنگ غنى و قوى هستيم.
چهار ويژگى مومن واقعی
امام صادق (علیه السلام) چهار ویژگی دیگری هم برای مومن واقعی بیان کرده اند و فرموده است: «أرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُؤمِناً وَ إنْ كَانَ مَنْ قَرْنِهِ إلى قَدَمِهِ ذُنُوباً: الصِّدْقُ وَالْحَيَاءُ وَ حُسْنُ الخُلْقِ وَ الشُّكْرُ؛[5] چهار چيز است كه اگر در هر كس باشد مومن است اگر چه از فرق سر تا پاها غرق در گناه باشد: راستگويى، حيا، حسن خلق و شكر.
شرح حديث
اين حديث يك معناى ابتدايى دارد كه غير قابل تصور است ولى اگر مورد تامل قرار بگیرد معنايى لطيف و دقيقی دارد. معناى ابتدايى آن اين است كه هر گناهى كه شخص مرتكب شود ولى اين چهار صفت را داشته باشد، مومن است كه اين معنا، مفهوم و معقول نيست؛ ولى معناى دقيق روايت اين است كه كسى كه آلوده همه گناهان است، اگر اين چهار صفت را پيدا كند، از گناهان ديگر پاك مى شود و اين چهار صفت، بسيارى از آن گناهان را از انسان دور مى كند.
1. صداقت
اين صفت موجب مى شود بسيارى از گناهان مانند كم فروشى، احتكار، تقلب، دزدى، … از بين برود چرا كه اگر اين گناهان را مرتكب شود، مجبور است براى پوشاندن آن دروغ بگويد. نمونه آن داستان جوانى است كه خدمت پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) آمد و عرض كرد: آلوده جميع گناهان هستم، چه كنم؟ حضرت به او فرمود: فقط دروغ نگو كه اين امر باعث شد سراغ هيچ گناهى نرود، چون اگر هر گناهى را مرتكب مى شد و خدمت پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) مى رسيد، مجبور بود براى پوشاندن آن دروغ بگويد.
2. حيا
حيا به معنى نگه داشتن نفس از قبیح است يعنى در مقابل زشتی ها رو برگرداند و وقتى كه از قبائح حيا كند، بسيارى از گناهان را ترك مى كند.
3. حسن خلق
حسن خلق عامل شستشوى از گناه است، چون انسان بسيارى از گناهان را در حال عصبانيت انجام مى دهد و كسى كه حسن خلق دارد، عصبانى نمى شود و به همين جهت گناه نمى كند.
4. شكر
معنى شكر اين است كه هر عضوى را در جاى خودش و در راهى كه خدا آن را آفريده استفاده كند و اگر شكر اين نعمت ها را به جاى آورد ديگر گناه نمى كند.[6]
نتیجه گیری
از آنچه بیان گردید این نتیجه حاصل می گردد که برای شناخت مومن واقعی، اوصاف و ویژگی هایی وجود دارد. کسی که ادعای ایمان می کند، بدون داشتن این اوصاف و ویژگی ها، مومن واقعی محسوب نمی شود. بنابراین کسی که می خواهد به این درجه از ایمان برسد، لازم است این اوصاف را کسب نموده و اعمالش بر موافق با معیارهایی باشد که در این احادیث بیان گردیده است.
پی نوشت ها
[1] . سوره حجرات، آیه 14.
[2] . مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 75، ص 253.
[3]. مکارم شیرازی، ناصر، مشكات هدايت، ص 48 – 51.
[4] . کلینی، محمد بن یعقوب، اصول كافى، ج 2، ص 235.
[5] . بحار الأنوار، ج 75، ص 253.
[6] . مکارم شیرازی، ناصر، مشكات هدايت، ص 58 – 62.
منایع
1. قرآن کریم.
2. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول كافى.
3. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار.
4. مکارم شیرازی، ناصر، مشكات هدايت، تهيه و تنظيم: حجة الإسلام مسعود مكارم و حجة الإسلام والمسلمين محمد رضا حامدى، قم، مدرسة الامام على بن ابى طالب( ع)، چ1، 1385ش.
منبع
مشکات هدایت؛ آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی
