زهد و حكمت در کلام امام زین العابدین (علیه السلام)

زهد و ساده ‏زيستى از اصول زندگى پیامبران الهی و پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصوم (علیهم‌ السلام) بوده است.

امام على (عليه السلام) در تعريف زهد مى ‏فرمايد: «الزُّهْدُ كُلُّهُ بَيْنَ كَلِمَتَيْنِ مِنَ الْقُرْآنِ»^[1] زهد در دو جمله قرآن بيان شده است. آنجا كه در سوره حديد مى‏ فرمايد: «لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ»^[2]

زهد این است که اگر دنيايى كه داريد از شما گرفته شود غمزده نشويد و غم دنيا شما را نگيرد و اگر چيزى نداريد و دنيا يك مرتبه به شما روی آورد، شاد نشويد؛^[3]

زهد به این معنا نیست که انسان خود را در زندگی دنیا به مشقت بیندازد و از نعمت های خداوند به صورت حلال استفاده نکند بلکه زهد صفتی است معنوی، که انسان را از گرایش به دنیا و تجملات آن و قدرت طلبی و تکبر و امثال این ها باز می دارد. صفت زهد برای انسان زمانی حاصل می گردد که در برابر جذابیت های دنیا و امور دنیوی خود را نبازد و آخرت و قیامت را فراموش نکند.

امام زین العابدین (علیه‌ السلام) خطبه ای درباره زهد و طریق حصول آن ایراد کرده اند که از آن روشن می شود اگر انسان بتواند به این دستورات امام عمل کند، به مرحله زهد رسیده و حقایق دنیا را درک کرده و به بی ارزشی آن پی می برد.

متن خطبه امام زین العابدین (علیه‌ السلام) درباره زهد و حکمت

كَفَانَا اللَّهُ وَ إِیاكُمْ كَیدَ الظَّالِمِینَ وَ بَغْی الْحَاسِدِینَ وَ بَطْشَ الْجَبَّارِینَ. أَیهَا الْمُؤْمِنُونَ لَا یفْتِنَنَّكُمُ الطَّوَاغِیتُ وَ أَتْبَاعُهُمْ مِنْ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِی الدُّنْیا الْمَائِلُونَ إِلَیهَا الْمَفْتُونُونَ بِهَا الْمُقْبِلُونَ عَلَیهَا وَ عَلَى حُطَامِهَا الْهَامِدِ وَ هَشِیمِهَا الْبَائِدِ غَداً. وَ احْذَرُوا مَا حَذَّرَكُمُ‏ اللَّهُ مِنْهَا وَ ازْهَدُوا فِیمَا زَهَّدَكُمُ اللَّهُ فِیهِ مِنْهَا وَ لَا تَرْكَنُوا إِلَى مَا فِی هَذِهِ الدُّنْیا رُكُونَ مَنْ أَعَدَّهَا دَاراً وَ قَرَاراً.

 وَ بِاللَّهِ إِنَّ لَكُمْ مِمَّا فِیهَا عَلَیهَا دَلِیلًا مِنْ زِینَتِهَا وَ تَصْرِیفِ أَیامِهَا وَ تَغْییرِ انْقِلَابِهَا وَ مَثُلَاتِهَا وَ تَلَاعُبِهَا بِأَهْلِهَا إِنَّهَا لَتَرْفَعُ الْخَمِیلَ‏ وَ تَضَعُ الشَّرِیفَ وَ تُورِدُ النَّارَ أَقْوَاماً غَداً فَفِی هَذَا مُعْتَبَرٌ وَ مُخْتَبَرٌ وَ زَاجِرٌ لِمُنْتَبِهٍ.

‏ وَ إِنَّ الْأُمُورَ الْوَارِدَةَ عَلَیكُمْ فِی كُلِّ یوْمٍ وَ لَیلَةٍ مِنْ مُظْلِمَاتِ الْفِتَنِ‏ وَ حَوَادِثِ الْبِدَعِ وَ سُنَنِ الْجَوْرِ وَ بَوَائِقِ الزَّمَانِ وَ هَیبَةِ السُّلْطَانِ وَ وَسْوَسَةِ الشَّیطَانِ لَتُثَبِّطُ الْقُلُوبَ عَنْ نِیتِهَا وَ تُذْهِلُهَا عَنْ مَوْجُودِ الْهُدَى‏ وَ مَعْرِفَةِ أَهْلِ الْحَقِّ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ عَصَمَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ.

 فَلَیسَ یعْرِفُ تَصَرُّفَ أَیامِهَا وَ تَقَلُّبَ حَالاتِهَا وَ عَاقِبَةَ ضَرَرِ فِتْنَتِهَا إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ وَ نَهَجَ سَبِیلَ الرُّشْدِ وَ سَلَكَ طَرِیقَ الْقَصْدِ ثُمَّ اسْتَعَانَ عَلَى ذَلِكَ بِالزُّهْدِ فَكَرَّرَ الْفِكْرَ وَ اتَّعَظَ بِالْعِبَرِ وَ ازْدَجَرَ فَزَهِدَ فِی عَاجِلِ بَهْجَةِ الدُّنْیا وَ تَجَافَى عَنْ لَذَّاتِهَا وَ رَغِبَ فِی دَائِمِ نَعِیمِ الْآخِرَةِ وَ سَعى‏ لَها سَعْیها وَ رَاقَبَ الْمَوْتَ وَ شَنَأَ الْحَیاةَ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ فَعِنْدَ ذَلِكَ نَظَرَ إِلَى مَا فِی الدُّنْیا بِعَینٍ نَیرَةٍ حَدِیدَةِ النَّظَرِ وَ أَبْصَرَ حَوَادِثَ الْفِتَنِ وَ ضَلَالَ الْبِدَعِ وَ جَوْرَ الْمُلُوكِ الظَّلَمَةِ.

 فَقَدْ لَعَمْرِی اسْتَدْبَرْتُمْ مِنَ الْأُمُورِ الْمَاضِیةِ فِی الْأَیامِ الْخَالِیةِ مِنَ الْفِتَنِ الْمُتَرَاكِمَةِ وَ الِانْهِمَاكِ فِیهَا مَا تَسْتَدِلُّونَ بِهِ عَلَى تَجَنُّبِ الْغُوَاةِ وَ أَهْلِ الْبِدَعِ وَ الْبَغْی وَ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ بِغَیرِ الْحَقِّ فَاسْتَعِینُوا بِاللَّهِ وَ ارْجِعُوا إِلَى طَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ مَنْ هُوَ أَوْلَى بِالطَّاعَةِ مِنْ طَاعَةِ مَنِ اتُّبِعَ وَ أُطِیعَ.

 فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ مِنْ قَبْلِ النَّدَامَةِ وَ الْحَسْرَةِ وَ الْقُدُومِ عَلَى اللَّهِ وَ الْوُقُوفِ بَینَ یدَیهِ وَ تَاللَّهِ مَا صَدَرَ قَوْمٌ قَطُّ عَنْ مَعْصِیةِ اللَّهِ إِلَّا إِلَى عَذَابِهِ وَ مَا آثَرَ قَوْمٌ قَطُّ الدُّنْیا عَلَى الْآخِرَةِ إِلَّا سَاءَ مُنْقَلَبُهُمْ وَ سَاءَ مَصِیرُهُمْ وَ مَا الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَ الْعَمَلُ بِطَاعَتِهِ‏ إِلَّا إِلْفَانِ مُؤْتَلِفَانِ فَمَنْ عَرَفَ اللَّهَ خَافَهُ فَحَثَّهُ الْخَوْفُ عَلَى الْعَمَلِ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَ إِنَّ أَرْبَابَ الْعِلْمِ وَ أَتْبَاعَهُمُ الَّذِینَ عَرَفُوا اللَّهَ فَعَمِلُوا لَهُ وَ رَغِبُوا إِلَیهِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ «إِنَّما یخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ».

 فَلَا تَلْتَمِسُوا شَیئاً فِی هَذِهِ الدُّنْیا بِمَعْصِیةِ اللَّهِ وَ اشْتَغِلُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیا بِطَاعَةِ اللَّهِ وَ اغْتَنِمُوا أَیامَهَا وَ اسْعَوْا لِمَا فِیهِ نَجَاتُكُمْ غَداً مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَقَلُّ لِلتَّبِعَةِ وَ أَدْنَى مِنَ الْعُذْرِ وَ أَرْجَى لِلنَّجَاةِ فَقَدِّمُوا أَمْرَ اللَّهِ وَ طَاعَتَهُ وَ طَاعَةَ مَنْ أَوْجَبَ اللَّهُ طَاعَتَهُ بَینَ یدَی الْأُمُورِ كُلِّهَا وَ لَا تُقَدِّمُوا الْأُمُورَ الْوَارِدَةَ عَلَیكُمْ مِنْ طَاعَةِ الطَّوَاغِیتِ وَ فِتْنَةِ زَهْرَةِ الدُّنْیا بَینَ یدَی أَمْرِ اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ.

 وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ عَبِیدُ اللَّهِ وَ نَحْنُ مَعَكُمْ یحْكُمُ عَلَینَا وَ عَلَیكُمْ سَیدٌ حَاكِمٌ غَداً وَ هُوَ مُوقِفُكُمْ وَ مُسَائِلُكُمْ فَأَعِدُّوا الْجَوَابَ قَبْلَ الْوُقُوفِ وَ الْمُسَاءَلَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى رَبِّ الْعَالَمِینَ یوْمَئِذٍ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ‏ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا یصَدِّقُ كَاذِباً وَ لَا یكَذِّبُ صَادِقاً وَ لَا یرُدُّ عُذْرَ مُسْتَحِقٍّ وَ لَا یعْذِرُ غَیرَ مَعْذُورٍ بَلْ لِلَّهِ الْحُجَّةُ عَلَى خَلْقِهِ بِالرُّسُلِ وَ الْأَوْصِیاءِ بَعْدَ الرُّسُلِ.

 فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْتَقْبِلُوا مِنْ إِصْلَاحِ أَنْفُسِكُمْ‏ وَ طَاعَةِ اللَّهِ وَ طَاعَةِ مَنْ تَوَلَّوْنَهُ فِیهَا لَعَلَّ نَادِماً قَدْ نَدِمَ عَلَى مَا قَدْ فَرَّطَ بِالْأَمْسِ فِی جَنْبِ اللَّهِ وَ ضَیعَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ‏.

 وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ وَ تُوبُوا إِلَیهِ فَإِنَّهُ‏ یقْبَلُ التَّوْبَةَ … وَ یعْفُوا عَنِ السَّیئاتِ وَ یعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ‏ وَ إِیاكُمْ وَ صُحْبَةَ الْعَاصِینَ وَ مَعُونَةَ الظَّالِمِینَ وَ مُجَاوَرَةَ الْفَاسِقِینَ احْذَرُوا فِتْنَتَهُمْ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ سَاحَتِهِمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ خَالَفَ أَوْلِیاءَ اللَّهِ وَ دَانَ بِغَیرِ دِینِ اللَّهِ وَ اسْتَبَدَّ بِأَمْرِهِ دُونَ أَمْرِ وَلِی اللَّهِ فِی نَارٍ تَلْتَهِبُ تَأْكُلُ أَبْدَاناً قَدْ غَابَتْ عَنْهَا أَرْوَاحُهَا غَلَبَتْ عَلَیهَا شِقْوَتُهَا فَهُمْ مَوْتَى لَا یجِدُونَ حَرَّ النَّارِ.

فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ وَ احْمَدُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ. وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَا تَخْرُجُونَ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ إِلَى غَیرِ قُدْرَتِهِ وَ سَیرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ‏ ثُمَ‏ إِلَیهِ تُحْشَرُونَ. فَانْتَفِعُوا بِالْعِظَةِ وَ تَأَدَّبُوا بِآدَابِ الصَّالِحِینَ.^[4]

ترجمه خطبه

فلسفه زهد در برابر دنیاگرایی

خدا ما و شما را از مكر ستمگران، تجاوز حسودان، و فشار گردنكشان نگه دارد. مومنان! مبادا سركشان و دنباله رو های آنها، دنیاطلبان دلباخته و شیفته دنیا كه به این جهان و علوفه ‏هاى پژمرده و گیاه هاى خشكیده ‏اش كه فردا همه نابود شود روى آورده ‏اند، شما را بفریبند. از آنچه خدا بر حذرتان داشته بپرهیزید. در آنچه‏ كه خدا شما را از آن بر كنار داشته زهد ورزيد، شما بدان چه در اين دنيا است اعتماد نكنيد مانند اعتماد كسى كه آن را خانه ابدى و قرارگاه هميشگى خود دانسته‏ است.

به خدا وضع دنیا خود هویت آن را روشن مى‏ كند. زیورها، گردش روزگار، دگرگونى احوال و مكافات ها و بازى با جهانیان كه فرومایگان گمنام را بالا مى ‏برد، شریفان را فرو می نهد و فردا گروه هایى را به دوزخ مى‏ فرستد، اینها همه براى بیداردلان عبرت است و آزمون و جلوگیر.

جریان هایى كه هر شب و روز رخ مى ‏دهد، از فتنه ‏هاى تاریك، بدعت هاى نو، سنت هاى ظالمانه، مصیبت هاى دوران، هیبت سلطان و وسوسه شیطان، دل ها را از مقاصد و منویات خود باز دارد، از راه راست، و معرفت حق پرستان غافل سازد، به جز اندكى كه خداى عزوجل نگاهشان دارد.

بازدارندگی زهد و پارسایی از افراط و تفریط

و هیچ كس گردش ایام، زیر و رو شدن احوال، و عواقب زیان فتنه ‏هاى دنیا را نشناسد جز آن كه خدایش نگه دارد، راه هدایت پیماید، سالك طریق میانه (و از افراط و تفریط به دور) باشد و (براى ادامه این روش) از پارسایى كمك گیرد، بسیار بیندیشد، از عبرت ها پند گیرد و باز ایستد، از طراوت نقد دنیا دل بر كند، از كامرانی ها كناره گیرد، به نعمت جاوید آخرت دل بندد، و براى آن بكوشد، چشم به راه مرگ باشد، و زندگى با ستمگران را خوش ندارد. آنگاه است كه متاع دنیا را با چشمى روشن و تیزبین بنگرد، و (با این دید) حوادث فتنه‏ ها و گمراهى بدعت ها و جور پادشاهان ستمگر را ببیند.

به جان خودم سوگند كه شما چندان فتنه‏ هاى متراكم، و اصرار بر فتنه ‏ها در دوران هاى گذشته را پشت سر نهاده‏ اید كه مى ‏توانید با تجربه ‏اى كه از آن ها اندوخته ‏اید، از گمراهان، بدعت گذاران، ستمگران و آن ها كه به ناحق در زمین فساد كنند دورى جویید. پس از خدا كمك خواهید، به طاعت او و طاعت آن ها كه از دیگران به پیروى و اطاعت سزاوارترند، باز گردید.

معصیت خدا، راهی به سوی عذاب

زنهار! زنهار! پیش از پشیمانى و حسرت و ورود بر خدا و ایستادن در برابر او. به خدا، هیچ قوم از (كوى) معصیت خدا به سویى نرفتند جز به سوى عذاب او، و هرگز مردمى دنیا را بر آخرت نگزیدند جز اینكه‏ سرانجامشان بد شد. خداشناسى و اطاعت او جز دو یار هماهنگ نیستند. هر كه خدا را شناسد از او بترسد و ترس، او را به طاعت وا دارد. علما و پیروانشان، آنهایند كه خدا را بشناسند، براى خدا كار كنند و مشتاق او باشند. خدا فرموده: «در میان بندگان تنها علما از خدا مى ‏ترسند.».^[5]

هیچ چیز دنیا را از راه معصیت نجویید. در این جهان به طاعت خدا پردازید، عمر را غنیمت شمارید و براى آنچه فردا شما را از عذاب نجات بخشد، بكوشید. كه این (روش) كیفرش كمتر و به عذر نزدیكتر و براى نجات امیدبخش تر است. فرمان و اطاعت خدا، و اطاعت آن ها را كه واجب الاطاعه دانسته، بر همه چیز مقدم دارید. كار هاى دیگر چون اطاعت گردنكشان و شیفتگى زیور دنیا را بر امر و اطاعت خدا و طاعت اولو الامر مقدم ندارید.

اصلاح خود و اطاعت خدا در سایه زهد

بدانید كه شما همه بنده خدایید، ما هم با شماییم. فردا سرورى حاكم، بر ما و شما حكم كند، شما را سر پا نگه دارد و بازخواست كند. پیش از بازداشت و پرسش و به پیشگاه پروردگار جهانیان در آمدن، آماده پاسخ باشید، «آن روز هیچ كس جز به اجازه او دم نزند». بدانید كه خدا دروغگویى را تصدیق نكند، راستگویى را تكذیب نفرماید، پوزش معذورى را رد ننماید، غیر معذورى را معذور ندارد. خدا به واسطه (ابلاغ) پیامبران و جانشینانشان بر همه حجت دارد.

پس، از خدا پروا كنید، به اصلاح خود و اطاعت خدا و اطاعت آن ها كه ولایتشان را پذیرفته ‏اید بپردازید. امید است كسى از آن تقصیر ها كه در حق خدا و در تضییع حقوق او كرده پشیمان شود.

از خدا آمرزش خواهید، به سوى او باز گردید كه خدا توبه را مى ‏پذیرد. از بدی ها مى‏ گذرد و آنچه مى‏ كنید مى ‏داند. از همنشینى گنهكاران و همكارى با ستمگران و همسایگى فاسقان بگریزید. از فتنه ‏هاى آنان حذر كنید، از درگاهشان دور شوید و بدانید هر كه با دوستان خدا مخالفت كند به آیینى غیر از دین خدا گراید، بى‏اعتنا به دستورهاى ولى خدا مستبدانه رفتار كند، به آتشى فروزان در آید؛ آتشى كه طعمه‏ اش بدنهائى است كه شقاوت بر آنها غلبه كرده است.

پس اى صاحب دیدگان عبرت گیرید، شكر كنید كه خدا شما را هدایت كرده و بدانید كه نمی توانید از قدرت خدا گریخته به قدرت دیگرى پناهنده شوید، به زودى اعمالتان بر خدا عرضه گردد و به سوى او محشور شوید، پس از موعظه بهره گیرید، و آداب شایستگان و صالحان را بپذیرید.^[6]

نتیجه گیری

زهد سلاحی است در قلب مومن در برابر لذت های گذرای دنیوی و مکر های حسودان و ستمگران تا خود را به سلامت به ساحل نجات برساند. زهد، انسان را از معصیت خدا نیز حفظ می کند و باعث می گردد که انسان در برابر دیگران تکبر نورزد و استکبار نجوید. زهد مورد تایید اسلام بر پایه اعتدال و میانه روی است و زاهد از نعمت های الهی به صورت درست و منطقی استفاده می کند اما در برابر دنیا و لذت های آن مقاوم بوده و فریب آن را نمی خورد.

پی نوشت ها

[1]. نهج البلاغه، حكمت 439.

[2] .حديد، 23.

[3] شهيد مطهرى، مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى ، ج16، ص 70، تهران، صدرا، بی‌تا.

[4] . ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول‏، ص 252 – 255، مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.

[5] . فاطر، 28.

[6] . ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، ص402 – 405، ترجمه: احمد جنتی، قم، انتشارات آل علی (علیه السلام)‏، چ1، 1382ش.

منابع

1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول‏، مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
4. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، ترجمه: احمد جنتی، قم، انتشارات آل علی علیه السلام‏، چ1، 1382ش.
5. شهيد مطهرى، مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى، تهران، صدرا، بی‌تا.