ربا در قرآن، یکی از محورهای مهم بحث در حوزه اقتصاد و اخلاق است. دین اسلام، معضل ربا خواری را بلایی خانمان سوز برای جامعه می داند که می تواند منجر به نابودی، عصیان، بی عدالتی و فساد گسترده شود. اقتصاد مبتنی بر ربا، نه تنها مانع از شکوفایی و پیشرفت جامعه می شود، بلکه توده های مردم را از نعمت های زندگی محروم کرده و به سوی تباهی می کشاند.[۱]
ربا در قرآن و نیز در روایات معصومان (ع) به صراحت محکوم شده و عواقب شوم آن برای فرد و جامعه بیان شده است. این معضل نه تنها از دیدگاه اقتصادی، بلکه از منظر اخلاقی و اجتماعی نیز بسیار خطرناک است. افزایش توان و رشد اقتصادی از طریق ربا، نه تنها حرام و گناه است، بلکه به معنای دور شدن از مسیر الهی و روی آوردن به ثروت های نامشروع است. به همین دلیل، دین اسلام به شدت از معضل ربا خواری نهی کرده و مؤمنان را به پرهیز از آن و رو آوردن به کسب درآمد حلال فرا می خواند.
ربا در قرآن، پلیدترین[۲] و خطرناک ترین[۳] شیوه کسب درآمد است. مستندات شرعی متعددی در مورد حرمت ربا وجود دارد. آیات و روایات بسیاری به صراحت از ربا به عنوان گناهی بزرگ یاد کرده و عواقب شوم آن را بیان می کنند. در ادامه به بررسی مسئله ربا در قرآن و روایات خواهیم پرداخت.
ربا در قرآن
موضوع ربا در قرآن از جمله مباحثی است که قرآن کریم به آن توجه ویژه ای داشته و در هشت آیه مختلف به آن پرداخته است. در این بخش، به تحلیل این آیات و حکم ربا در قرآن خواهیم پرداخت.
۱) «الَّذِینَ یأْکُلُونَ الرِّبا لا یقُومُونَ إِلَّا کَما یقُومُ الَّذِی یتَخَبَّطُهُ الشَّیطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَیعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللهُ الْبَیعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَهٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خَالِدُونَ؛
کسانی که ربا می خورند، (در قیامت) برنمی خیزند مگر مانند کسی که بر اثر تماسّ شیطان، دیوانه شده (و نمی تواند تعادل خود را حفظ کند؛ گاهی زمین می خورد، گاهی بپا می خیزد). این، به خاطر آن است که گفتند: «داد و ستد هم مانند ربا است (و تفاوتی میان آن دو نیست.)» در حالی که خدا بیع را حلال کرده، و ربا را حرام! (زیرا فرق میان این دو، بسیار است.)
و اگر کسی اندرز الهی به او رسد، و (از ربا خواری) خودداری کند، سودهایی که در سابق [قبل از نزول حکم تحریم ] به دست آورده، مال اوست؛ (و این حکم، گذشته را شامل نمی گردد؛) و کار او به خدا واگذار می شود؛ (و گذشته او را خواهد بخشید.) امّا کسانی که بازگردند (و بار دیگر مرتکب این گناه شوند)، اهل آتشند؛ و همیشه در آن می مانند.»[۴]
در این آیه، قرآن کریم با استفاده از تشبیهی زیبا و تاثیرگذار، حال ربا خواران را به فردی تشبیه می کند که شیطان بر او مسلط شده و دچار جنون شده است. این تشبیه به خوبی نشان می دهد که ربا در قرآن نه تنها از نظر شرعی حرام است، بلکه بر روح و روان انسان نیز اثرات مخربی دارد و او را از مسیر حق و عدالت دور می کند. ربا خواران در دنیا نیز به دلیل حرص و آز بی حد و حصر، زندگی بی تعادلی دارند و در آخرت نیز عاقبتی شوم در انتظارشان است.
قرآن در ادامه به یکی از توجیهات باطل ربا خواران اشاره می کند که آن ها بیع و ربا را یکسان می دانند و هر دو را نوعی مبادله با رضایت طرفین می شمارند. اما قرآن به صراحت بیان می کند که بیع حلال و ربا حرام است و این دو تفاوت اساسی با هم دارند. علت این تفاوت نیز به حکمت خداوند برمی گردد که در قرآن به طور کامل تشریح نشده است.
در پایان آیه، قرآن به توبه و بازگشت از ربا خواری اشاره می کند و می فرماید که هر کس از ربا خواری دست بردارد، سودهای گذشته او حلال است و خداوند به او رحم خواهد کرد. اما کسانی که بر روی گناه خود اصرار ورزند، عاقبتشان آتش دوزخ خواهد بود.
به طور خلاصه، این آیه به زیبایی نشان می دهد که ربا در قرآن نه تنها از نظر شرعی حرام است، بلکه آثار مخربی بر فرد، جامعه و اقتصاد دارد و عاقبت آن نیز بسیار شوم خواهد بود.
۲) «یمْحَقُ اللهُ الرِّبا وَ یرْبِی الصَّدَقاتِ؛ خداوند، ربا را نابود می کند؛ و صدقات را افزایش می دهد.»[۵]
در این آیه، خداوند با مقایسه ای روشنگر بین ربا و صدقه، به ما نشان می دهد که هرچند ربا به ظاهر موجب افزایش ثروت می شود، اما در واقع، این افزایش ثروت ظاهری است و در طولانی مدت، ربا به نابودی و کاهش برکت منجر می شود.
در مقابل، صدقه و انفاق، با وجود کاهش ظاهری مال، موجب افزایش برکت و رشد اقتصادی می شود. این آیه به ما می آموزد که ربا در قرآن نه تنها از نظر شرعی حرام است، بلکه از نظر اقتصادی نیز زیان آور است و موجب ایجاد جامعه ای ناامن و پر از اختلاف می شود.
این آیه به ما نشان می دهد که ربا در قرآن نه تنها یک گناه، بلکه یک بیماری اقتصادی است که باید ریشه کن شود.
با توجه به آیات ربا در قرآن، می توان نتیجه گرفت که برای داشتن جامعه ای سالم و پویا، باید از ربا پرهیز کنیم و به جای آن، به انفاق و کمک به نیازمندان روی آوریم.
۳) «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ذَرُوا ما بَقِی مِنَ الرِّبا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، و آنچه از (مطالبات) ربا باقی مانده، رها کنید؛ اگر ایمان دارید.»[۶]
در آیه مورد بحث، خداوند مؤمنان را به ترک ربا فرا می خواند. این آیه پس از آنکه به تفصیل به مضرات و پیامدهای زیان بار ربا پرداخته، با عبارتی روشن، حکم به حرمت ربا در قرآن می دهد. خداوند در این آیه، ربا را عملی می داند که با ایمان واقعی منافات دارد و هر کس به خدا ایمان دارد، باید از ربا دوری کند. این امر نشان می دهد که ربا در قرآن نه تنها از نظر شرعی حرام است، بلکه از نظر اخلاقی نیز مذموم بوده و با ارزش های انسانی در تضاد است.
۴) «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِکُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَ لَا تُظْلَمُونَ؛ اگر (چنین) نمی کنید، بدانید خدا و رسولش، با شما پیکار خواهند کرد! و اگر توبه کنید، سرمایه های شما، از آنِ شماست [اصل سرمایه، بدون سود]؛ نه ستم می کنید، و نه بر شما ستم وارد می شود.» [۷]
ربا در قرآن به صورت ویژه مورد بررسی قرار گرفته است. آیه مورد نظر در شرایطی نازل شد که ربا خواری به شکل گسترده ای در جامعه آن زمان رواج یافته بود. قرآن کریم با لحنی قاطع و تهدیدآمیز، این عمل را حرام اعلام کرد و به مسلمانان دستور داد که هرگونه معامله ربوی را متوقف کنند. عبارت «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ» نشان از شدت مخالفت اسلام با ربا خواری دارد.
در پایان آیه، خداوند به ربا خواران فرصت توبه می دهد و به آن ها اجازه می دهد که سرمایه های خود را بدون دریافت سود از بدهکاران پس بگیرند، به شرط آنکه خود نیز به دیگران ظلم نکنند. توجه و عمل به آیات ربا در قرآن بهترین دستورالعمل اقتصادی از جانب خداوند برای داشتن یک زندگی متعالی است.
۵و۶) «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَهً وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا (و سود پول) را چند برابر نخورید! از خدا بپرهیزید، تا رستگار شوید و بپرهیزید از آتش عذابی که برای کافران مهیا ساخته اند.»[۸]
این آیه به صراحت بر حرام بودن ربا در قرآن تأکید کرده و برای ربا خواران عذابی مشابه کفار وعده می دهد. بنابراین، حرمت ربا در قرآن و اسلام جای هیچ گونه تردیدی ندارد و ربا خواری همواره مورد نکوهش بوده است. اما در خصوص معنای دقیق عبارت «الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَهً» اختلاف نظر وجود دارد.
گروهی از مفسران این عبارت را به «ربح مرکب» تفسیر می کنند. به این معنا که پس از پایان دوره اول قرض و دریافت سود، در دوره های بعدی نیز بر سود اولیه سود دیگری محاسبه می شود و این روند منجر به افزایش تصاعدی بدهی و در نهایت ورشکستگی بدهکار می شود.[۹]
گروه دیگری از مفسران معتقدند منظور از «الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَهً» همان ربای جاهلی است که در آن، بدهکار در صورت عدم توانایی بازپرداخت قرض، از طلبکار مهلت می خواست و در مقابل، مبلغ بدهی را افزایش می داد.[۱۰]
۷) «وَ مَا آتَیْتُمْ مِنْ رِبًا لِیَرْبُوَ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَ مَا آتَیْتُمْ مِنْ زَکَاهٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ؛ آنچه به عنوان ربا می پردازید تا در اموال مردم فزونی یابد، نزد خدا فزونی نخواهد یافت؛ و آنچه را به عنوان زکات می پردازید و تنها رضای خدا را می طلبید (مایه برکت است؛ و) کسانی که چنین می کنند دارای پاداش مضاعفند.»[۱۱]
قرآن کریم، با زبانی لطیف و آموزنده، به مقایسه دو رویکرد متفاوت در معاملات مالی می پردازد: ربا و زکات. این آیه با اشاره به ماهیت ربا در قرآن، پاداش معنوی عظیم زکات را نیز متذکر شده و به زیبایی بر اهمیت کمک به نیازمندان و رضایت خداوند تأکید می کند.
در این آیه شریف، خداوند متعال می فرماید که هر آنچه را به عنوان ربا به دیگران می دهیم تا بر اموالشان بیفزاید، نزد او ارزشی ندارد. اما هر آنچه را به عنوان زکات پرداخت می کنیم و تنها رضای خدا را در نظر داریم، نزد او بسیار پسندیده و پاداش آن چند برابر خواهد بود. این مقایسه ظریف، نشان از آن دارد که ربا نه تنها سود دنیوی چندانی ندارد، بلکه از نظر معنوی نیز زیانی بزرگ به همراه دارد.
از سوی دیگر، این آیه به ما می آموزد که بسیاری از افرادی که به دنبال قرض های ربوی می روند، در واقع نیازمند و فقیر هستند. قرآن کریم به جای تشویق به ربا خواری، ما را به پرداختن زکات دعوت می کند. با پرداخت زکات، هم به نیازمندان کمک می کنیم و باری از دوش آنها برمی داریم و هم به رضای خداوند دست می یابیم. این عمل خیرخواهانه، علاوه بر اینکه به کاهش فقر و توزیع عادلانه ثروت کمک می کند، موجب تقویت پیوندهای اجتماعی و ایجاد جامعه ای برابرتر می شود.
بنابراین، این آیه ضمن بیان حکم ربا در قرآن، ما را به انتخابی روشن بین دو راه متفاوت دعوت می کند: ربا خواری که به جز زیان دنیوی و اخروی چیزی به همراه ندارد، و راه زکات که هم به نیازمندان کمک می کند و هم به رضای خداوند می انجامد.
۸) «فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَیْهِمْ طَیِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ کَثِیرًا وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا؛ به خاطر ظلمی که از یهود صادر شد و (نیز) به خاطر جلوگیری بسیار آن ها از راه خدا، بخشی از چیزهای پاکیزه را که بر آن ها حلال بود، حرام کردیم و (همچنین) به خاطر ربا گرفتن، در حالی که از آن نهی شده بودند؛ و خوردن اموال مردم به باطل؛ و برای کافران آن ها، عذاب دردناکی آماده کرده ایم.»[۱۲]
برای فهم دقیق گستره حکم ربا در قرآن، این آیات نقش کلیدی دارند. در این آیات به صراحت به برخی از گناهان یهودیان اشاره می کند که در نتیجه آن، خداوند بخشی از نعمت های حلال را از آنها دریغ کرده است. این گناهان عبارت اند از: ظلم و ستم، ممانعت از انجام کارهای خیر، ربا خواری و کسب مال به طرق حرام.
این آیه نشان می دهد که ربا خواری نه تنها در اسلام، بلکه در ادیان پیشین نیز محکوم بوده است. جالب توجه است که با وجود تحریفاتی که در طول زمان در تورات رخ داده، هنوز هم می توان شواهدی از تحریم ربا را در کتاب مقدس، به خصوص در سفر لاویان[۱۳] و سفر خروج[۱۴] یافت.
بنابراین، می توان نتیجه گرفت که حرام بودن ربا در قرآن منحصر نیست و حرمت آن، یک اصل مشترک در ادیان ابراهیمی است و ریشه های آن به زمان بسیار دور برمی گردد. این امر نشان می دهد که ربا در قرآن نه تنها از نظر اخلاقی ناپسند است، بلکه از نظر دینی نیز محکوم شده است.
ربا خواری در آینه روایات
بعد ار بررسی جایگاه ربا در قرآن اکنون به بررسی ربا در روایات می پردازیم.
۱) رسول اکرم (ص): «کیفر شخص رباخوار هفتاد گونه عذاب می باشد که کمترین آن مانند عذاب شخصی است که با مادر خود در خانه کعبه و مسجد الحرام زنا کرده باشد.» [۱۵]
مقایسه کیفر ربا با عذاب کسی که در خانه خدا مرتکب زشت ترین عمل شود، نشان از اهمیت و شدت این گناه در اسلام دارد. این مقایسه به قدری شدید است که تأثیر عمیقی بر شنونده می گذارد و او را از ارتکاب این گناه برحذر می دارد.
۲) حضرت رسول(ص) فرمود: «هر گاه در میان شما پنج چیز باشد به پنج بلا گرفتار خواهید شد هر گاه ربا بخورید زمین نعمتش را از شما دریغ دارد، هر گاه در میان شما زنا آشکار شد مرگ ناگهانى فراوان شود و…» [۱۶]
در این حدیث شریف، پیامبر اکرم (ص) به ارتباط مستقیم بین ربا و برخی از بلایای اجتماعی اشاره فرموده اند. ایشان بیان می دارند که اگر ربا در جامعه ای رواج یابد، زمین نعمت خود را از آن مردم دریغ خواهد داشت. این ارتباط بین ربا و کاهش برکت زمین، نشان از اهمیت اخلاقی و اجتماعی ربا خواری دارد.
۳) امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند: «هر کس ربا بخورد، خداوند شکم او را به اندازه همان ربایی که خورده از آتش جهنم پر می کند. و اگر از راه ربا ثروتی به دست آورد و آن را در راه خدا انفاق کند، خداوند هیچ عمل خیری از او نمی پذیرد. او همیشه در نفرین خدا و فرشتگان خواهد بود.»[۱۷]
این حدیث شریف، با زبانی صریح و روشنی، به شدت از ربا خواری نهی کرده و عواقب شوم آن را در دنیا و آخرت به تصویر می کشد.
این حدیث به این نکته مهم اشاره می کند که حتی اگر رباخوار تمام ثروت خود را که از راه ربا به دست آورده است، در راه خدا انفاق کند، باز هم خداوند اعمال نیک او را نمی پذیرد. این نشان می دهد که ربا خواری تمام اعمال نیک انسان را تحت الشعاع قرار می دهد و فرد رباخوار حتی اگر اعمال خیر زیادی انجام دهد، باز هم از رحمت خداوند دور خواهد ماند.
همچنین، این حدیث به این نکته اشاره می کند که رباخوار همواره در نفرین خداوند و فرشتگان خواهد بود. این نشان می دهد که ربا در قرآن و روایات نه تنها یک گناه فردی، بلکه یک گناه اجتماعی است که موجب خشم خداوند و دور شدن از رحمت او می شود.
۴) رسول اکرم (ص): «روزگاری برسد که یکی نماند مگر آنکه ربا خورد و اگر نخورد اثری و غباری از آن به وی برسد.»[۱۸]
این حدیث، تصویری تاریک از آینده ای را ترسیم می کند که در آن ربا خواری به عنوان یک بحران جدی، جامعه را تهدید می کند. این حدیث، مسلمانان را به این نکته مهم توجه می دهد که برای حفظ سلامت جامعه و جلوگیری از نابودی آن، باید با تمام توان با ربا خواری مبارزه کنند.
نتیجه گیری
بر اساس آیات قرآن کریم و روایات معصومین (ع)، ربا خواری یکی از گناهان بزرگ و حرام در اسلام محسوب می شود. این حکم الهی به دلایل متعددی از جمله ایجاد نابرابری های اجتماعی، فساد اقتصادی، تضعیف بنیان های خانواده و جامعه، و دور شدن انسان از خداوند بیان شده است.
ربا نه تنها به فرد رباخوار آسیب می رساند، بلکه بر کل جامعه تأثیر منفی می گذارد. لذا، اسلام با قاطعیت از ربا خواری نهی کرده و آن را بدترین نوع کسب وکار معرفی نموده است. پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) نیز بارها بر حرمت ربا و عواقب شوم آن تأکید کرده اند. بنابراین، هر مسلمانی موظف است از ربا خواری پرهیز کند و به دنبال کسب روزی حلال باشد. در مجموع می توان گفت که ربا در قرآن و روایات نه تنها یک عمل اقتصادی، بلکه یک گناه اخلاقی و اجتماعی است که عواقب وخیمی در پی دارد.
پی نوشت ها
[۱] نساء: ۱۶۰و ۱۶۱
[۲] حکیمی، ترجمه الحیاه، ج ۵، ص ۶۰۷
[۳] حکیمی، ترجمه الحیاه، ج ۵، ص ۶۰۸و ۶۰۹
[۴] بقره: ۲۷۵
[۵] بقره: ۲۷۶
[۶] بقره: ۲۷۸
[۷] بقره: ۲۷۹
[۸] آل عمران: ۱۳۰و۱۳۱
[۹] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۳،ص ۸۸
[۱۰] رشید رضا، تفسیر المنار، ج۴، صص ۱۴ – ۱۷
[۱۱] روم: ۳۹
[۱۲] نساء: ۱۶۰ و۱۶۱
[۱۳] سِفْرِ لاوِیانْ، فصل ۲۵
[۱۴] سِفْرِ خروج، فصل ۲۲
[۱۵] بروجردی، تفسیر جامع، ج۱، ص۳۹۳
[۱۶] دیلمی، ارشاد القلوب، ج۱، ص۱۷۵
[۱۷] بروجردی، تفسیر جامع، ج۱، ص۳۹۳
[۱۸] پاینده، نهج الفصاحه، حدیث ۲۳۶۵
منابع
- قرآن کریم
- حکیمی، محمدرضا، ترجمه الحیاه، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ نوزدهم، ۱۳۶۶ش.
- محمد رشید رضا، تفسیر المنار، بیروت، دارالمعرفت، ۱۴۰۵ ق.
- بروجردی، محمدابراهیم، تفسیرجامع، تهران، انتشارات کتابخانه صدر، ۱۳۶۶ش.
- دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، قم، انتشارات الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، نشر دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
منابع اقتباس
- مقاله ربا در قرآن. قسمت اقتصاد اسلامی، سایت هدایتگر دات آی آر.
- مقاله ربا در قرآن، سایت حوزه دات نت.
- ربا در قرآن کریم، آیین رحمت، سایت مکارم دات آی آر.
