خزیمه بن ثابت بن فاکه انصاری اوسی (خُزَیمة بن ثابت بن فاکِه اَنصاری اَوسی)، از اصحاب پیامبراکرم و از دوستداران اهل بیت او (علیهم السلام) بوده است؛ پیامبر خدا گواهی او را، در حکم دو شاهد قرار داد که به «ذو الشهادتین» مشهور شد.
سابقه اسلام خزیمه بن ثابت
خزیمه بن ثابت از اولین ساکنان مدینه بود که ندای رسول الله (صلی الله علیه و آله) را لبیک گفت و به دین اسلام مشرف گردید و جزء اصحاب خاص ایشان شناخته می شود.[1] وی بت های بنیخطمه را به دست خود شکست.[2]
خزیمه بن ثابت از مسلمانانی بود که در غزوه بدر و جنگ ها و غزوات پس از آن شرکت کرد[3]؛ به روایتی، وی نخستین بار در غزوه احد حضور یافت.[4] خزيمه بن ثابت در هنگام فتح مكه، پرچم طايفه بنى خطمه را حمل مى كرد.[5]
اشعار خزیمه بن ثابت
از برخی منابع تاریخی به دست می آید که خزیمه بن ثابت ذوق شاعری داشته و اشعار بسيارى به او منسوب است. بعضى او را در زمره شعراى شيعه برشمرده اند كه در وقايعى چون سقيفه بنى ساعده، جمل[6] و صفين[7] در تفضيل و ستايش اميرمومنان علی (عليه السلام) و حمايت از آن حضرت اشعار فراوانى سروده است.[8]
خزیمه بن ثابت و دفاع از ولایت
خزیمه از معدود کسانی است که پس از پیامبر (صلی الله علیه وآله) بر «خلافت حق»، استوار ماند و از جمله کسانی بود که فریاد دفاع از خلافت حضرت علی (علیه السلام) را در مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) سرداد.
برخی منابع از حضور خزیمه در سقیفه بنی ساعده[9] خبر داده اند. به گزارش این منابع خزیمه در این اجتماع به عنوان اولین سخنران به بیان فضائل انصار پرداخت و از آن ها خواست که با مردی بیعت کنند که قریش از وی حساب برده و انصار از آسیبش در امان باشند.[10]
شهادت خزيمه بن ثابت انصارى براى اميرالمومنين على (عليه السلام)
خزيمه بن ثابت كه از اعيان اصحاب رسول بود بر پاى خواست و گفت: اى معشر مردمان! آيا ميدانيد كه رسول آخر الزمان شهادت مرا به جاى دو كس از اهل ايمان قبول مي نمود و با هيچ احدى از شما اين احسان نمى نمود. گفتند: بلى چنين بود.
پس آنگاه گفت: من شهادت مي دهم و خداى عالم را به شهادت مى آرم كه من از حضرت رسول شنيدم كه فرمود: اهل بيت من فاروق بين الحق و الباطل اند.
زيرا كه ايشان ائمه دين و حافظ شرع سيد المرسلين اند؛ اقتدا و اقتفا به ايشان واجب و لازم و فرض و متحتم است و من بنا بر آيه «ذو المنن وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ» آنچه واجب و لازم بود از تبليغ آن، به شما رسانيدم و ذمه خود را از آن برى گردانيدم.[11]
داستان شهادت خزیمه برای رسول الله (صلی الله علیه و آله)
گواهى خزيمه درباره اسبى بود به نام مُرْتَجِز، كه پيامبر در بازار تطحا آن را از يك اعرابى خريد و چون بازگشت تا بهاى آن را بپردازد، آن اعرابى در اثر اغواى عده اى از منافقان، معامله را انكار كرد. خزيمه كه با گروهى از اصحاب در آنجا حضور داشت، به نفع رسول خدا شهادت داد. اعرابى اعتراض كرد كه او شهادت مى دهد در حالى كه حضور نداشته است.
چون پيامبر از خزيمه پرسيد كه آيا هنگام خريد و فروش حضور داشته است، خزيمه پاسخ داد: نه، اما مى داند كه پيامبر آن را خريده است. او افزود آيا پيامبر خدا را به آنچه از سوى خدا آورده است تصديق كند، اما وى را عليه اين اعرابى پليد تصديق نكند. پيامبر از جواب او تعجب كرد و به او گفت شهادتش همچون شهادت دو نفر است. پس از آن، پيامبر فرمود هر کسی که خزيمه، به نفع يا بر ضد وى براى او شهادت دهد، او را بس است.[12]
خزیمه بن ثابت و روایت حدیث
خزیمه بن ثابت در زمره راویان حدیث و از ثقات به شمار مى رود و بى واسطه از رسول خدا نقل حدیث کرده است.[13] کسانى نیز از خزیمه بن ثابت روایت کرده اند، از جمله فرزندش عماره، جابر بن عبداللّه انصارى، عماره بن عثمان بن حنیف، عمرو بن میمون، ابراهیم بن سعد بن ابى وقاص، ابوعبدالله جدلى، عبدالله بن یزید خطمى و عطاء بن یسار.[14]
خزیمه بن ثابت در جنگ جمل
در جنگ جمل (سال ۳۶)، خزیمه بن ثابت از بزرگان انصار[15] بود که برای یاری امام علی (علیه السلام) اعلام آمادگی کرد و برای جنگ با پیمان شکنان، همراه امام از مدینه عازم بصره شد.[16]
وی در حالی که عمامه ای زرد و جامه ای سپید پوشیده و شمشیری بر کمر بسته و کمانی بر گردن نهاده بود، سوار بر اسبی وارد بصره شد و در پی او هزار سوار بودند.
فرزندان خزیمه بن ثابت
خزیمه دو همسر به نام های جمیله دختر زید بن خالد از بنی قوقل و صفیه دختر عامر از بنی خطمه داشت. عبد الرحمن و عبد الله از همسر اول و عماره از صفیه متولد شدند. در جریان شهادت خزیمه در صفین از دختری به نام ضبیعه یا نعیمه نام برده شده که در شهادت پدرش مرثیه خواند.[17]
جمع بندی
یکی از اصحاب مخلص رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) خزیمه بن ثابت انصاری است، ایشان جایگاه خاصی نزد رسول لله (صلی الله علیه و آله) داشته به گونه ای که شهادت وی را مطابق با شهادت دو نفر می پذیرفته است. خزیمه بن ثابت در دفاع از ولایت و امامت نیز حاضر بود، در جنگ صفین بعد از شهات عمار یاسر آماده نبرد با شامیان گردید تا اینکه به درجه رفیع شهادت نائل آمد.
پی نوشت ها
[1] . الاصابة فی تمییز الصحابة، ابن حجر عسقلانی، ج۲، ص۲۷۸.
[2] . اُسْد الغابة فی معرفة الصحابة، ابناثیر، ج۲، ص۱۱۴.
[3] . اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابناثیر، ج۲، ص۱۱۴.
[4] . الاصابة فی تمییز الصحابة، ابنحجر عسقلانی، ج۲، ص۲۷۹؛ اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابن اثیر، ج۲، ص۱۱۴.
[5] . ابن عبدالبر، الاستیعاب،ج 2، ص 448؛
[6] . «جنگ جمل» نخستین فتنه بر علیه امام علی (علیه السلام) پس از پذیرش خلافت اسلامی از سوی آن حضرت بود. جنگ جمل در جمادى اول یا جمادى ثانى سال ۳۶ هجرى اتفاق افتاد و بیش از یک روز به درازا نکشید. محل وقوع جنگ مکانی به نام خریبه بود، که از پاره ای نشانه ها چنین به نظر می رسد که در شمال غرب بصره و در بالای مربد واقع بوده است، گرچه شعار عاملان جنگ جمل خونخواهی عثمان بود، اما این در حقیقت بهانه آن ها بود، چرا که گزارش های تاریخی نشان می دهد طلحه و زبیر خود از عاملان اصلی قتل عثمان بودند»؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج ۲، ص: ۴۰۴. نقل از شیعه در تاریخ، زین، محمد حسن، ترجمه عطائی، محمد رضا، ص۱۴۹.
[7] . «جنگ صفین از مهم ترین نبردهای زمان خلافت امام علی (علیهالسلام) بود که در سال ۳۷ هجری بین آن امام بزرگوار و معاویة بن ابی سفیان در سرزمین صفین که در ناحیه غربی عراق بین رقه و بالس قرار دارد رخ داد؛ ازهمین رو به جنگ صفین شهرت یافت. عمار كه پیامبر فرموده بود تو به دست گروهی متجاوز كشته می شوی و همه مردم نیز این خبر را شنیده بودند، در یكی از روزهایی كه جنگ با شدت در جریان بود به شهادت رسید.»
[8] . نصربن مزاحم، وقعة صفين، ص 398.
[9] . «واقعه سقیفه بنی ساعده نخستین واقعه پس از رحلت پیامبر اسلام (ص) در سال ۱۱ق بود که در آن ابوبکر بن ابی قحافه به عنوان خلیفه مسلمانان انتخاب شد.»
[10] . ابن اعثم کوفی، ج۱، ص۷۰.
[11] . ترجمه و شرح الاحتجاج ، ج1، ص:311
[12] . كلينى، کافی، ج 7، ص 401
[13] . ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج۱۶، ص۳۵۸، ۳۶۶؛ ابناثیر، ۱۹۷۰ـ۱۹۷۳، ج۲، ص ۱۳۳.
[14] . ابن حجر عسقلانى، الاصابه، ۱۴۱۵، ج۲، ص۵۵۶.
[15] . «انصار یا انصار النبی (ص) لقب مسلمانان مدینه از تیره های اوس و خزرج است که پیش از هجرت، با پیامبر اکرم (ص) هم پیمان شدند و پس از هجرت در حمایت و یاری آن حضرت و مهاجران، پایداری کردند. انصار در دوره خلافت امیرالمومنین (ع) جایگاه خاصی نزد حضرت داشتند و آنان نیز همواره از ایشان حمایت می کردند.»
[16] . مروج الذهب و معادن الجوهر، علی بن حسین مسعودی، ج۳، ص۱۰۳-۱۰۴.
[17] . نصربن مزاحم، وقعة صفين، ص۳۶۵ـ۳۶۶
منابع
- الاصابة فی تمییز الصحابة، ابن حجر عسقلانی، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
- اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابن اثیر، چاپ محمد ابراهیم بنا و محمد احمد عاشور و محمود عبدالوهاب فاید، قاهره ۱۳۹۰-۱۳۹۳/۱۹۷۰-۱۹۷۳.
- مروج الذهب و معادن الجوهر، علی بن حسین مسعودی، (بیروت).
- ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، چاپ على شيرى، بيروت 1415ـ1421/1995ـ2001.
- نصر بن مزاحم، وقعه صفين، چاپ عبد السلام محمد هارون، قاهره 1382، چاپ افست قم، 1404.
- ابن عبدالبر، الاستيعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ علىمحمد بجاوى، بيروت 1412/1992.
- المنقري، نصر بن مزاحم، وقعة صفين، مكتبة آية الله المرعشي النجفي، قم، دوم، 1404 ق.
