حقوق کودک، مبحثی مهم شامل حقوق کودکان بر پایه آموزه های دینی و قوانین ملی و بینالمللی می باشد. کودکان، آسیب پذیرترین گروه جامعه انسانی، نخستین کسانی هستند که در معرض هجوم مستقیم انواع ناگواری ها، فشارها و مشکلات ناشی از زندگی بزرگترها قرار می گیرند و آن را تحمل می کنند. از این رو لازمست تا با آگاهی بخشی بیشتر جامعه در خصوص حقوق کودک، از آنها حمایت نمود.
امروزه جهان شاهد بی توجهی به حقوق کودک است و میلیون ها کودک در سراسر جهان به خاطر بی سرپرستی، آوارگی های ناشی از جنگ و بلاهای طبیعی، تغذیه نامناسب، آلودگی به انواع بیماری های خطرناک، اعتیاد والدین و مشکلات ناشی از طلاق، یا در شرایط دشواری به سر می برند یا در چنگال افراد پلید به انواع سوءاستفاده های انسانی مانند توزیع مواد مخدر، خودفروشی و کار اجباری تن می دهند و به تعبیری بهتر، حقوق آنها نقض می شود.
البته چگونگی نقض حقوق کودکان، در نقاط مختلف جهان متفاوت است. در کشورهای در حال توسعه، کودکان، بیشتر با فقر و پیامدهای ناشی از آن مانند سوءتغذیه، کمبود امکانات بهداشتی، درمانی و تحصیلی درگیرند، در حالی که در کشورهای توسعه یافته، مشکلات اخلاقی و ضعف بنیاد خانواده گریبانگیر کودکان است.
خوشبختانه در کشورهای مسلمان، به سبب وجود استحکام در بنیاد خانواده و گرایش های دینی و اعتقادی و آشنایی بیشتر با احکام اسلامی، وضعیت حقوق کودکان جایگاه نسبی مناسب تری دارد. بنابراین، بهتر است دیدگاه دین اسلام درباره حقوق کودک را بررسی کنیم و دستورهای پیشرفته آن را در این زمینه در نظر بگیریم و البته هیچ مکتب و آیینی به اندازه دین مقدس اسلام، به حقوق کودکان توجه نکرده و سفارش های لازم را نداده است.
پیام متن: حقوق کودک در اسلام از جایگاه ویژه ای برخوردار است و دین اسلام، بیش از مکتب های دیگر، برای کودکان ـ این گروه آسیب پذیر جامعه -حقوق قائل شده است؛ زیرا با رعایت این حقوق، آینده کشور با وجود انسان های شایسته، تضمین خواهد شد.
والدین، مسئول اصلی رعایت حقوق کودک
در کنوانسیون حقوق کودک، بیشترین مسئولیت در رعایت حقوق کودک، بر دوش والدین نهاده شده است، چنانکه در ماده ۱۸ کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «بیشترین تلاش خود را برای تضمین به رسمیت شناختن این اصل که پدر و مادر کودک، مسئولیت مشترکی در زمینه رشد و پیشرفت کودک دارند، به عمل آورند. والدین یا قیم قانونی، مسئولیت عمده را در رشد و پیشرفت کودک به عهده دارند و اساسی ترین مسئله آنان،(حفظ) منافع عالیه کودک است».
در آموزه های آسمانی اسلام نیز بیشترین مسئولیت در قبال کودک، بر دوش والدین است که به آن «حق الوَلَدِ عَلَی الوالِد» می گویند؛ زیرا کودک، برکت خانه و نعمت و حسنه ای است که خداوند به پدر و مادر ارزانی کرده است. از این رو، قدر و جایگاه آن را باید بدانیم و به وظایف خود در برخورد با این نعمت الهی عمل کنیم در غیر این صورت، عاق فرزندان خواهیم بود.
پیام متن: سزاوارترین افراد به رعایت حقوق کودک، پدر و مادر هستند؛ زیرا آنها دلسوزترین افراد در حق او هستند.
اسلام و سفارش به رعایت حقوق کودکان
در آموزه های آسمانی اسلام، نسبت به حقوق کودک بطور خاص سفارش شده و همه کودکان از دختر و پسر، حقوق و مزایای معیّنی دارند و همگان از اِعمال هر گونه خشونت و بی رحمی در حق آنان باز داشته شده اند. این در حالی است که پیش از اسلام، میان اعراب و دیگر قوم ها، نسبت به حقوق کودک توجه لازم نمی شد و کودکان در وضع نامناسبی قرار داشتند و از کمترین حقوق عادی نیز بهره مند نبودند. آنان با هر بهانه کوچکی از جمله رهایی از فقر و هزینه زندگی، آنها را از میان بر می داشتند.
در این میان، شرایط دختران بسیار دردناک تر بود. بزرگان عرب و افراد سرشناس، داشتن فرزند دختر را برای خود ننگ و عار می دانستند. آنها را زنده به گور می کردند، چنانکه خداوند در قرآن می فرماید: و هرگاه یکی از آنان را به دختر مژده دهند، چهره اش سیاه می شود، در حالی که خشم [و اندوه] خود را فرو می خورد و از بدی آنچه بدو بشارت داده شده، از قبیله [خود] روی می پوشانند که آیا او را با خواری نگاه دارد، یا در خاک پنهانش کند؟ و چه بد داوری می کنند.(۱)
اسلام با آمدن خود، در قالب تعبیرهای زیبا در این باره، نه تنها مردم را از آن عادت های زشت باز داشت، بلکه حقوق کودک را در جامعه نهادینه و ارزش کودکان را در جامعه افزایش داد و از آن پدران و مادران خواست که به بهانه های واهی فرزندان خود را نکشند و با آنها دلسوز باشند، آنجا که در قرآن آمده است: و از بیم تنگ دستی فرزندان خود را نکشید، ماییم که به آنها و شما روزی می بخشیم. آری، کشتن آنان همواره خطایی بزرگ است».(۲) همچنین رسول خدا (ص) می فرماید: «از ما نیست، کسی که به خردسالان رحم نکند».(۳)
جالب این که این حمایت ها از حقوق کودکان، زمانی مطرح شده که هیچ نهاد، سازمان یا کنوانسیون بین المللی برای دفاع از حقوق کودکان وجود نداشته است. اسلام با در نظر گرفتن همه نیازهای اولیه جسمی، روحی و روانی کودکان و دفاع از آن، زمینه را برای رشد و پیشرفت آنان در همه جنبه ها فراهم آورده است.
برخی از حقوق کودکان
۱-انتخاب نام نیکو
بنا بر بند ۱ ماده ۷ کنوانسیون حقوق کودک: «تولد کودک، بلافاصله پس از تولد باید ثبت شود و از حقوقی مانند داشتن نام، کسب تابعیت و در صورت امکان، شناسایی والدین بهره مند باشد.» در اسلام نیز یکی از نخستین وظایفی که بر عهده والدین، پس از تولد نوزاد نهاده شده، انتخاب نام نیکو و مناسب برای کودک است. امام رضا (ع) در این باره می فرماید: نخستین امری که پدر از آن راه به فرزندش احسان و نیکی می کند، انتخاب نام نیکوست. پس هر یک از شما برای فرزند خود نام نیکو قرار دهید.
همچنین رسول گرامی اسلام (ص) می فرماید: «حق فرزند بر والدین، آن است که نام او را نیکو انتخاب کند.» در واقع، انتخاب نام نیکو برای فرزند، در اسلام نوعی احسان و نیکی خوانده می شود که والدین به او روا می دارند؛ زیرا هم بخشی از نیازهای روحی و روانی کودک برآورده می شود و به او شخصیت و اعتبار می بخشد و هم او را از توهین و استهزای دیگران در حق وی دور می کند.
از نگاه اسلام، نام زیبا و نیک حتی می تواند، برای کودک امنیت و آسایش روانی پدید آورد. چنانکه در روایت است: وقتی امام صادق (ع) شنید کسی نام فرزندش را محمد گذاشته است، فرمود: «به کودک خود دشنام مده، او را کتک نزن و به او بدی نکن!»
پیام متن: انتخاب نام نیک برای فرزند، یکی از مهمترین حقوق کودک است و با انتخاب نام نیک برای فرزندان، گامی به سوی شکل دهی شخصیت متعالی در کودک برداریم.
۲-تأمین خوراک و تغذیه مناسب برای کودک
الف) تغذیه کودک با شیر مادر
بنا بر دستور الهی و قانون طبیعت، نوزاد پس از تولد باید از شیر مادر تغذیه کند. کارشناسان تغذیه نیز بر این باورند که شیر مادر همه مواد لازم برای رشد طبیعی نوزاد و پادتن های لازم برای مقابله بدن کودک با انواع بیماری ها را دارد. خداوند در قرآن کریم درباره شیرخوارگی کودک و مدت آن چنین می فرماید:
وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضاعَهَ؛(۴) مادران اگر می خواهند دوران شیرخوارگی فرزندان خود را تکمیل کنند، باید دو سال آنها را شیر دهند.
رسول اکرم (ص) درباره اهمیت شیر مادر در تغذیه کودک فرمود: «لَیسَ لِلصَّبِیِّ لَبَنٌ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ(۵)؛ هیچ شیری برای کودک، بهتر از شیر مادر نیست».
بر اساس آمارهای علمی، محرومیت کودک از شیر مادر، در برخی موارد سبب مرگ نوزاد می شود؛ زیرا دستگاه گوارش نوزاد شیرخوار پس از تغذیه با شیر گاو یا شیر خشک مختل می شود. در یکی از نشریه های سازمان جهانی بهداشت آمده است: مرگ و میر میان کودکانی که از شیر مادر تغذیه می کنند، شش بار کمتر از نوزادانی است که با دیگر شیرها و غذاها تغذیه می شوند؛ چه شیر مادر، شیر طبیعی و منحصر به فرد است و تهیه آن با وسایل مصنوعی امکانپذیر نیست.
ما را عواطف همه از شیر مادر است این رقتی که در دل و شوری که در سر است
شهریار
فواید شیر مادر
تغذیه کودک با شیر مادر، فواید زیادی هم برای نوزاد و هم برای مادر دارد. هنگامی که مادر به فرزند خود شیر می دهد، احساس لذت و رضایت خاطر می کند و با وجدانی آسوده، کودک خود را برای شیر دادن در آغوش می گیرد. اینگونه است که عمیق ترین تبادل احساس و عواطف میان مادر و فرزند صورت می پذیرد. شیر مادر، غذایی است کامل و آماده که همیشه و همه جا در دسترس مادر و نوزاد است و متناسب با رشد کودک، ترکیبات آن نیز تغییر می کند.
این شیر از نظر هضم غذایی، آلوده نبودن به میکروب ها و عفونت ها، نداشتن خاصیت حساسیت زایی و دیگر بیماری ها، کم نظیر است. از نظر ترکیبی نیز مواد پروتئینی، چربی، املاح و انواع ویتامین ها را دارد و درجه حرارت آن، مناسب بدن آدمی و درمان کننده عصبانیت کودک است.
«از آنجا که کودک در عمر نه ماهه جنینی خود با ارگانیزم وجودی مادر و از جمله ریتم قلب مادر مأنوس بوده است، هرگاه بر اثر بی غذایی، بی خوابی یا بیماری، عصبانیتی به کودک دست دهد، فقط با شیر سینه مادر و شنیدن صدای قلبی که در طول دوره جنینی بدان آشنا بوده است، سریعا تسکین می یابد.»
بنابراین، ضرباهنگ قلب مادر، زیباترین و آرامبخش ترین موسیقی برای کودک است. به گفته روانشناسان، از فاصله سی سانتیمتری، بهترین تبادل احساسی میان مادر و فرزند شیرخوارش به وجود می آید که هم سبب آرامش شیرخوار می شود و هم رضایت خاطر و ارضای روانی مادر را دربردارد.
آن شیرخواره کو به سرش نیست مادری زان دل خراش تر به خدا نیست منظری
شهریار
پیام متن
۱-تغذیه کودک با شیر مادر، یکی از اصلی ترین حقوق کودک است.
۲-تأکید اسلام بر شیر دادن کودک تا دو سالگی و اینکه هیچ غذایی جای شیر مادر را برای کودک نمی گیرد.
۳-شیر مادر، دربردارنده مواد لازم برای رشد کودک است.
۴-شیر مادر، سبب ایجاد ارتباط عاطفی عمیق میان مادر و فرزند می شود.
۵-شیر مادر، آرامش دهنده طفل است.
ب) تغذیه و خوراک مناسب
بهره مندی از تغذیه و خوراک مناسب، از حقوق مسلم کودک و برطرف کننده نیاز جسمی اوست. بر اساس بند «ج» ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک، کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «مبارزه با بیماری ها و سوء تغذیه را از راه فراهم کردن مواد غذایی مقوی و آب آشامیدنی سالم دنبال کنند».
در اسلام، بنا به فرموده رسول گرامی اسلام (ص): «هیچ کاری بهتر از سیر کردن شکم گرسنه نیست»(۶) و اگر این شکم گرسنه از آنِ فرزندان و کودکان او باشد، از وظایف و حقوق اوست، چنانکه رسول خدا (ص) می فرماید: «از حقوق فرزند بر پدر، آن است که جز غذای پاک و خوب به او ندهد».
البته اگر والدین توانایی تأمین مواد غذایی مناسب را نداشته باشند، این وظیفه دینی افراد جامعه است که نیازهای غذایی آنان را تأمین کنند، چنانکه رسول خدا (ص) می فرماید: «هر کس سیر بخوابد و همسایه او در کنارش گرسنه باشد و او بداند، به من ایمان ندارد».(۷)
پیام متن: جسم سالم بر سلامت روح تأثیرگذار است و تغذیه مناسب بر سلامت جسم. بنابراین، رسیدگی به وضع تغذیه کودکان، به شکل غیرمستقیم، سامان دادن به روح و روان او نیز به شمار می رود.
۳-حق تفریح و بازی
تفریح و بازی، یکی دیگر از مهمترین حقوق کودک است. یک ضرب المثل انگلیسی می گوید: «اگر کودکی را همیشه به کار واداری و از بازی و ورزش محرومش کنی، عاقبت احمق می شود».
اگرچه این مثل اغراق آمیز به نظر می رسد، واقعیت این است که حرکت و جنبش، اساس هر عمل غریزی و پایه وظایف زندگی است. به ویژه در دوران خردسالی و کودکی که زیربنای بنیه جسمی انسان را پی ریزی می کند. از این رو، امام صادق (ع) می فرماید: «باید هفت سال نخست زندگی کودک، آزادانه به بازی و جنبش بدنی صرف شود».
در واقع، در مراحل نخستین زندگی، نباید از کودکان انتظار داشت که دنیای سرشار از شادی و نشاط خود را با دنیای بزرگترها جابجا کنند، بلکه باید آنها را در بازی و تفریح آزاد گذاشت تا به تندرستی و سلامتی آنها آسیب وارد نشود. حتی بنا به سفارش رسول گرامی اسلام (ص)، باید در بازی های کودکانه نیز آنها را یاری داد، چنانکه می فرماید: «مَن کانَ عِندَهُ صَبِىٌّ فَلیَتَصابَ لَهُ؛(۸) کسی که کودکی نزد اوست، باید رفتار کودکانه را در پیش گیرد».
چون که با کودک سر و کارت فتاد پس زبان کودکی باید گشاد
(مولوی)
اسلام، حتی آموزش بازی ها و ورزش هایی مانند سوارکاری، شنا و تیراندازی به فرزندان را از حقوق کودک و وظایف والدین می داند. در این زمینه، رسول خدا (ص) می فرماید: «حق فرزند بر پدر آن است که نوشتن، شنا کردن و تیراندازی را به او بیاموزد».(۹)
در بند ماده ۳۱ کنوانسیون حقوق کودک نیز آمده است: «کشورهای طرف کنوانسیون، حق کودک را برای تفریح، آرامش، بازی، فعالیت های خلاق مناسبِ سن خود و شرکت آزادانه در حیات فرهنگی و هنری به رسمیت می شناسند».
پیام متن: میان بازی و تفریح به اندازه کودک و بهداشت روانی او، ارتباط تنگاتنگی وجود دارد.
۴-مهرورزی به کودک
برخورداری از مهر و محبت، یکی از نیازهای اصلی انسان و از اساسی ترین حقوق کودک است. آدمی در هر سن و موقعیتی که باشد، نیاز به مهر و محبت دارد. در این میان، کودکان بیش از همه به عطوفت و مهربانی نیاز دارند. تا از این رهگذر، مهرورزی را به نیکی بیاموزند. از امام صادق (ع) روایت شده است:
مردی از انصار از پیامبر اکرم (ص) پرسید: به چه کسی احسان کنیم؟ پیامبر فرمود: «به پدر و مادر خود». عرض کرد: آن دو درگذشته اند. حضرت فرمود: «به فرزند خود احسان کن».
پدران و مادران باید از زیاده روی یا کوتاهی در محبت کردن به فرزندان خودداری کنند و رفتاری میانه با آنان داشته باشند. امام باقر (ع) در این باره فرموده است: «بدترین پدران، کسانی هستند که در محبت به فرزند، زیاده روی کنند».(۱۰)
بدیهی است همانگونه که فقر عاطفی، نوعی کمبود پشتوانه روانی را برای فرزندان در پی دارد، زیاده روی در محبت نیز به تباهی شخصیت فرزند و ایجاد روحیه فرمانروایی در او می انجامد و او را دچار مشکلات فردی و اجتماعی بسیاری می سازد.
پیام متن
۱-مهرورزی به کودک، از حقوق اوست.
۲-در ابراز محبت به فرزند، باید اعتدال را رعایت کرد.
پرهیز از اعمال خشونت جسمی و روحی به کودک
خشونت جسمی و روحی، یکی از عوامل تخریب شخصیت کودکان است. به همین سبب، بنا بر بند ۱ ماده ۱۹ کنوانسیون حقوق کودک، کشورهای طرف کمیسیون متعهد شده اند: «اقدام های قانونی، اجرایی، اجتماعی و آموزشی را در جهت حمایت از کودک در برابر همه شکل های خشونت جسمی و روحی، آسیب رسانی و سوءاستفاده به عمل آورند».
در دین اسلام نیز به این مهم توجه جدی شده است، چنانکه وقتی مردی در حضور امام علی (ع) از فرزند خود شکایت کرد، امام (ع) فرمود: «او را نزن، [بلکه] از او دوری کن (قهر کن)، ولی نه طولانی».(۱۱)
در واقع، این حدیث بیان می کند که اگر تنبیه برای تربیت کودک انجام می گیرد، بهتر آن است که این تنبیه، تنبیه بدنی نباشد، بلکه از عواطف کودک استفاده شود؛ زیرا تنبیه بدنی کودکان، زمینه ساز مشکلات روحی و عاطفی فراوانی همچون سرخوردگی و تخریب شخصیت آنها می شود، ولی وقتی از کودک دوری شود، او خود، کم کم به اشتباه خود پی می برد.
البته این دوری نباید طولانی شود؛ زیرا ممکن است از یک سو روی عواطف کودک اثر عمیق بگذارد و زمینه ساز مشکلات روحی او را شود و از سوی دیگر، بر اثر طولانی بودن، از تأثیر این ابزار تربیتی کاسته شود. بنابراین، امام (ع) پس از دستور دادن به دوری، بی درنگ سفارش می کند که این فاصله گرفتن والدین، طولانی نشود.
رسول خدا (ص) می فرماید: «خداوند به هیچ چیز خشم نمی گیرد، آن چنانکه به خاطر زنان و کودکان خشم می گیرد».(۱۲)
پیام متن: خشونت نسبت به کودک با عزتمندی او ناسازگار است، به همین دلیل، در اسلام ـ تا حد ممکن و جز از سر ناچاری ـ از تنبیه جسمانی کودک پرهیز داده شده است.
۵-احترام به مقام کودک
احترام، یکی از مهمترین حقوق کودک است. کودکان مانند هر انسان دیگری، دوست دارند محبوب واقع شوند و به شخصیت آنها احترام گذارده شود. از این رو، رسول خدا (ص) سفارش می کند: «دوست بدارید کودکان خود را و به آنها ترحم و به وعده خود به آنان وفا کنید.»(۱۳) همچنین می فرماید: «اِذَا سَمَّیْتُم الْولَدَ فَأَکْرِمُوهُ وَ أَوْسِعُوا لَهُ فِی الْمَجالِسِ وَ لَاتُقَبِّحوا لَهُ وَجْها؛(۱۴) وقتی نام فرزندتان را می برید، او را گرامی دارید و جای نشستن را برای وی باز کنید و با او ترش رو نباشید». باز می فرماید: «اگر کسی فرزند خود را ببوسد، حسنه ای برای او نوشته می شود».
در واقع، همه این موارد، از مصادیق حقوق کودک و از نشانه های احترام گذاری درست و کامل به کودکان است که والدین می توانند، با رعایت کردن آن، به مقام کودک خود ارزش قائل شوند و نیازهای روانی او را برآورده کنند.
پیام متن: احترام به مقام کودک، به او اعتماد و حس خودباوری می بخشد. در نتیجه، او را از بسیاری از لغزش ها بازمیدارد و زمینه را برای تعالی روحی وی آماده می سازد.
۶-حق تحصیل
در اسلام، فراگیری دانش یک فریضه است، به گونه ای که پیامبر اسلام (ص) به مردم سفارش می کند: «از گهواره تا گور دانش بجویند»(۱۵) و آموختن دانش (خواندن و نوشتن) را از جمله حقوق کودک بر والدین می داند و می فرماید: «از جمله حقوق فرزند بر پدر، آموختن نوشتن است».
در واقع، پدر و مادر زمانی فرزند خود را احترام می کنند که به او سواد خواندن و نوشتن و آداب معاشرت بیاموزند و از آنجا که شخصیت کودک در مراحل نخستین زندگی، در خانواده شکل می گیرد، آموختن دانش (خواندن و نوشتن) به کودکان، بر عهده والدین نهاده شده است تا در ابتدای زندگی، آنها را به سلاح دانش مسلح کنند تا به وسیله آن بر مشکلات آینده چیره شوند و این، کوچکترین وظیفه ای است که از والدین انتظار می رود تا در حق فرزند و پاره تن خود روا دارند.
امروزه در جهان توسعه یافته، مراحل نخستین سوادآموزی، امری اجباری است و در این راه، گام های مؤثری نیز برداشته شده است و در کنوانسیون حقوق کودک، بر اساس بند ماده ۲۸، کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند:
«حقوق کودک را در قبال آموزش و پروش به رسمیت بشناسند و برای دستیابی تدریجی به این حق و بر اساس ایجاد فرصت های برابر اقدام هایی مانند: اجباری و رایگان کردن تحصیلات ابتدایی برای همگان، تشویق شکل های گوناگون آموزشی متوسطه و در دسترس قرار دادن آموزش عالی برای همگان براساس توانایی ها و به شیوه مناسب را معمول دارند».
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز حقوق تحصیلی برای کودکان و عموم مردم به رسمیت شناخته شده و آمده است: «دولت موظف است، وسایل آموزش و پرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا سرحد خودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد».(۱۶)
پیام متن: با آموختن سواد به کودکان، به آنها کرامت ببخشیم و کلید گشایش بسیاری از مشکلات زندگی را در اختیار آنان قرار دهیم.
نتیجه گیری
دین اسلام، با محوریت کرامت انسان، منشوری کامل و جامع در خصوص حقوق کودک به جامعه بشریت ارائه نموده که بر اساس آن، نسبت به موضوعاتی همچون انتخاب نام نیک، تغذیه مناسب، تفریح و بازی و حق تحصیل، به عنوان مهمترین حقوق کودک، به والدین و خانواده ها سفارش نموده است؛ این در حالیست که این حمایت ها از حقوق کودکان، زمانی مطرح شده که هیچ نهاد، سازمان یا کنوانسیون بین المللی برای دفاع از حقوق کودکان وجود نداشته است و اسلام با در نظر گرفتن همه نیازهای اولیه جسمی، روحی و روانی کودکان و دفاع از آن، زمینه را برای رشد و پیشرفت آنان در همه جنبه ها فراهم آورده است.
پی نوشت ها
۱-نحل/۵۸ و ۵۹
۲-اسراء/۳۱
۳-دیلمی، ارشاد القلوب، ج۱ ص۱۸۵
۴-بقره/۲۳۳
۵-علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۰ ص۳۲۳
۶-پاینده، نهج الفصاحه، حدیث ۲۵۸۳
۷-علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج۷۴ ص۱۵۱
۸-شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۸۳
۹-سیوطی، الدرر المنثور، ج۴، ص۸۸
۱۰-تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۲۰
۱۱-علامه مجلسی، بحارالانوار، ج ۲۳، ص۱۱۴
۱۲-علامه مجلسی، بحارالانوار، ج ۲۳، ص۷۳
۱۳-شیخ کلینی، اصول کافى، ج۶، ص۴۹
۱۴-شعیری، جامع الاخبار، ص۱۲۴
۱۵-آداب المتعلّمین، ص۱۱۱
۱۶-اصل سی ام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
منبع اقتباس: حوزه نت؛ نشریه طوبی؛ مهر ۱۳۸۵؛ شماره ۱۰؛ فرحناز فردوسیان؛ فروردین ۱۳۸۷؛ شماره ۲۷ صفحه ۱۰۵؛ حسین بافکار
