در رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، ایشان حقوقی را بیان نموده اند که لازم است انسان آن ها را در زندگی خود رعایت کند. در ابتدا به صورت اجمال به بسیاری از حقوق اشاره نموده و سپس به تفصیل به هرکدام از آنها پرداخته است. امام سجاد (علیه السلام) در فراز دوم رساله حقوق برخی عباداتی را که خداوند بر عهده انسان گذاشته نام برده و حق آنها را نیز بیان کرده است.
در این فراز رساله حقوق امام سجاد (ع)، از حق نماز، حق روزه، حق صدقه و حق قربانی سخن فرموده و در حقیقت آدابی را در هنگام انجام این اعمال و افعال بیان نموده است که اهتمام به آنها باعث رشد و کمال انسان می شود.
متن حدیث
فَأَمَّا حَقُّ الصَّلَاةِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا وِفَادَةٌ إِلَى اللَّهِ وَ أَنَّكَ قَائِمٌ بِهَا بَینَ یدَی اللَّهِ فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ كُنْتَ خَلِیقاً أَنْ تَقُومَ فِیهَا مَقَامَ الذَّلِیلِ الرَّاغِبِ الرَّاهِبِ الْخَائِفِ الرَّاجِی الْمِسْكِینِ الْمُتَضَرِّعِ الْمُعَظِّمِ مَنْ قَامَ بَینَ یدَیهِ بِالسُّكُونِ وَ الْإِطْرَاقِ وَ خُشُوعِ الْأَطْرَافِ وَ لِینِ الْجَنَاحِ وَ حُسْنِ الْمُنَاجَاةِ لَهُ فِی نَفْسِهِ وَ الطَّلَبِ إِلَیهِ فِی فَكَاكِ رَقَبَتِكَ الَّتِی أَحَاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُكَ وَ اسْتَهْلَكَتْهَا ذُنُوبُكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.
وَ أَمَّا حَقُّ الصَّوْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ حِجَابٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِكَ وَ سَمْعِكَ وَ بَصَرِكَ وَ فَرْجِكَ وَ بَطْنِكَ لِیسْتُرَكَ بِهِ مِنَ النَّارِ وَ هَكَذَا جَاءَ فِی الْحَدِیثِ الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ فَإِنْ سَكَنَتْ أَطْرَافُكَ فِی حَجَبَتِهَا رَجَوْتَ أَنْ تَكُونَ مَحْجُوباً وَ إِنْ أَنْتَ تَرَكْتَهَا تَضْطَرِبُ فِی حِجَابِهَا وَ تَرْفَعُ جَنَبَاتِ الْحِجَابِ فَتَطَّلِعُ إِلَى مَا لَیسَ لَهَا بِالنَّظْرَةِ الدَّاعِیةِ لِلشَّهْوَةِ وَ الْقُوَّةِ الْخَارِجَةِ عَنْ حَدِّ التَّقِیةِ لِلَّهِ لَمْ تَأْمَنْ أَنْ تَخْرِقَ الْحِجَابَ وَ تَخْرُجَ مِنْهُ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.
وَ أَمَّا حَقُّ الصَّدَقَةِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا ذُخْرُكَ عِنْدَ رَبِّكَ وَ وَدِیعَتُكَ الَّتِی لَا تَحْتَاجُ إِلَى الْإِشْهَادِ فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ كُنْتَ بِمَا اسْتَوْدَعْتَهُ سِرّاً أَوْثَقَ بِمَا اسْتَوْدَعْتَهُ عَلَانِیةً وَ كُنْتَ جَدِیراً أَنْ تَكُونَ أَسْرَرْتَ إِلَیهِ أَمْراً أَعْلَنْتَهُ وَ كَانَ الْأَمْرُ بَینَكَ وَ بَینَهُ فِیهَا سِرّاً عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ لَمْ تَسْتَظْهِرْ عَلَیهِ فِیمَا اسْتَوْدَعْتَهُ مِنْهَا بِإِشْهَادِ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَبْصَارِ عَلَیهِ بِهَا كَأَنَّهَا أَوْثَقُ فِی نَفْسِكَ لَا كَأَنَّكَ لَا تَثِقُ بِهِ فِی تَأْدِیةِ وَدِیعَتِكَ إِلَیكَ ثُمَّ لَمْ تَمْتَنَّ بِهَا عَلَى أَحَدٍ لِأَنَّهَا لَكَ فَإِذَا امْتَنَنْتَ بِهَا لَمْ تَأْمَنْ أَنْ تَكُونَ بِهَا مِثْلَ تَهْجِینِ حَالِكَ مِنْهَا إِلَى مَنْ مَنَنْتَ بِهَا عَلَیهِ لِأَنَّ فِی ذَلِكَ دَلِیلًا عَلَى أَنَّكَ لَمْ تُرِدْ نَفْسَكَ بِهَا وَ لَوْ أَرَدْتَ نَفْسَكَ بِهَا لَمْ تَمْتَنَّ بِهَا عَلَى أَحَدٍ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.
وَ أَمَّا حَقُّ الْهَدْی فَأَنْ تُخْلِصَ بِهَا الْإِرَادَةَ إِلَى رَبِّكَ وَ التَّعَرُّضَ لِرَحْمَتِهِ وَ قَبُولِهِ وَ لَا تُرِیدَ عُیونَ النَّاظِرِینَ دُونَهُ فَإِذَا كُنْتَ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنْ مُتَكَلِّفاً وَ لَا مُتَصَنِّعاً وَ كُنْتَ إِنَّمَا تَقْصِدُ إِلَى اللَّهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ یرَادُ بِالْیسِیرِ وَ لَا یرَادُ بِالْعَسِیرِ كَمَا أَرَادَ بِخَلْقِهِ التَیسِیرَ وَ لَمْ یرِدْ بِهِمُ التَّعْسِیرَ وَ كَذَلِكَ التَّذَلُّلُ أَوْلَى بِكَ مِنَ التَّدَهْقُنِ لِأَنَّ الْكُلْفَةَ وَ الْمَئُونَةَ فِی الْمُتَدَهْقِنِینَ فَأَمَّا التَّذَلُّلُ وَ التَّمَسْكُنُ فَلَا كُلْفَةَ فِیهِمَا وَ لَا مَئُونَةَ عَلَیهِمَا لِأَنَّهُمَا الْخِلْقَةُ وَ هُمَا مَوْجُودَانِ فِی الطَّبِیعَةِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ .[1]
بیان حق نماز در رساله حقوق امام سجاد (ع)
و اما حق نماز اینست كه بدانى نماز ورود به درگاه خدا است و تو در نماز برابر خدا می ایستى و چون بدین عقیده مند باشى شایسته است كه چون بنده ذلیل در نماز بایستى كه راغب و راهب و خائف و امیدوار و گدا و زارى كن است؛
و آنچه كه برابرش ایستاده به وسیله آرامى و سر به زیرى و خشوع اعضا و فروتنى تعظیم می كند و به خوبى از دل با او راز می گوید و می خواهد كه گردن او را از زیر بار خطا ها كه تو را فرا گرفتند و گناهانى كه به پرتگاه نابودیت كشاند آزاد كند و لا قوة الا باللَّه.
توضیح
نماز محکم ترین رشته الفت بین بندگان و خدا است و وای بر آن بدبختی که از این پیوند پرصفای الهی جداست و زندگی اش از نور این عبادت پرقیمت بی بهره است. نماز زنده کننده جان، صفا بخش حیات جاودان، روشنی راه رهروان، تکیه گاه سالکان، راز و نیاز عارفان، سرمایه مستمندان و دوای درد بی درمان است.
نماز مایه ای است که بدون داشتن آن کسی لایق بارگاه قرب نیست و زمینه ایست که بدون آن فیض خاص از پیشگاه با عزت ربوبی برای هیچ کس امکان ندارد.[2]
خداوند فرموده است: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَر؛ نماز (انسان را) از زشتی ها و گناه باز مى دارد و یاد خدا بزرگتر است»[3]؛ باتوجه به این آیه شریفه هر نمازی انسان را از فحشا و منکر باز نمی دارد بلکه آن نمازی انسان را از فشحا و منکر باز می دارد که حق آن رعایت شود و بر طبق آنچه امام سجاد (علیه السلام) در رساله حقوق فرموده، برپا داشته شود.
حق روزه در رساله حقوق امام سجاد (ع)
و اما حق روزه آنست كه باید بدانى روزه پرده و حجابی است که خداوند بر زبان، گوش، چشم، عورت و شکم تو کشیده است، تا تو را از آتش مصون دارد و در حدیث نبوی آمده است که روزه سپر آتش است.
پس اگر اعضای بدنت در پس این پرده آرام گرفت، امیدوار باش که مصونیت یافته ای واگر رهایشان کردی که به پریشانی و حرکات خارج از قاعده خود ادامه دهند و پرده حجاب را بالا زنند، بی جا و از روی شهوت نظر کنند و پا را از حدود تقوای الهی بیرون کنند، ایمن مباش که آن پرده دریده شود و از آن خارج شوی. و لا قوة الا باللَّه.
توضیح
روزه، دارای آثار متعدد است. یکی از آثار آن این است که روزه یک درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است؛ زیرا با انجام این دستور مذهبی، افراد متمکن وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس می یابند، به شرطی که حق روزه بر طبق آنچه که در رساله حقوق بیان شده رعایت گردد.
به همین دلیل امام صادق (علیه السلام) فرموده است: «إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الصِّیامَ لِیسْتَوِی بِهِ الْغَنِی وَ الْفَقِیر»[4]؛ یعنی روزه در اسلام واجب شده تا فقرا و اغنیا یکسان و برابر گردند.
یکی از فواید دیگر روزه تربیت روح و تقویت اراده و تعدیل غرایض انسانی است. همچنین روزه دارای آثار بهداشتی و درمانی است که امروز علم پزشکی نیز آن را تایید می کند و بسیاری از امراض به وسیله روزه درمان می شود.[5] پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «صوموا تصحوا ؛ روزه بگیرید تا سالم شوید»؛[6]
بیان حق صدقه در رساله حقوق امام سجاد (ع)
و اما حق صدقه آن است كه بدانى ذخیره توست نزد پروردگار تو، سپرده ای که نیاز به شاهد و گواه گرفتن ندارد. چون این را دانستی اعتماد و اطمینانت به آنچه در نهان به امانت می سپاری بیشتر است تا از آن چه آشکار می دهی و شایسته است که این کار، سر و رازی باشد میان تو و خدای تو و هیچ کسی را بر آن آگاه ننمایی؛
و گوش و دیده های دیگران را به دلیل اینکه به آن ها بیشتر اعتماد داری، پشتوانه عمل خود قرار ندهی، نه از آن رو که از سپرده گذاریت نزد خدا مطمئن نیستی برای اینکه می دانی صدقه بلا ها و امراض را از تو دور می کند و در آخرت تو را از آتش و عذاب می رهاند.
همچنین در پرداخت صدقه بر هیچ کس منت نگذار که این کار فقط به نفع توست و اگر چنین کردی خود را از گرفتاری به سرنوشت آن شخص که بر او منت نهاده ای ایمن ندان؛ زیرا تو با این کار نشان داده ای که به دنبال منفعت خود بوده ای و گر نه هرگز بر کسی منت نمی نهادی.
توضیح
صدقه مطلق، انفاق در راه خدا است، خواه واجب باشد و یا مستحب و انفاق از بزرگ ترین چیز هایی است که اسلام در یکی از دو رکنش که عبارت از حقوق مردم است، به آن اهمیت داده و برای آن به طرق مختلفی از قبیل زکات، خمس، کفارات مالی و وقف و هبه و سایر انفاقات واجب و مستحب متوسل شده است.
منظور این است که سطح زندگی طبقات پایین جامعه که نمی توانند نیازمندی های زندگی را بدون کمک دیگران دفع کنند، بالا رود تا با اهل نعمت و ثروت قریب الافق شود.[7]
حق قربانی در رساله حقوق امام سجاد (ع)
حق قربانى اینست كه با قصد خالص براى پروردگارت باشد و تنها به منظور رحمت او و قبول او باشد و براى جلب نظر مردم نباشد و اگر چنین باشى، خود فروش و ظاهر ساز نیستى و همانا قصد خدا را دارى و بدان كه با آنچه میسور است، باید خدا را خواست نه بدان چه دشوار است؛
چنانکه خدا هم به خلق خود تكلیف آسان كرده و تكلیف دشوار نكرده و همچنین فروتنى براى تو اولى است از خودنمایى و خان منشى؛ زیرا خان ها هستند كه خود فروشى و پر خرجى می كنند و اما فروتنى و درویش مآبى نه كلفت دارد و نه خرج زیرا موافق سرشت آفرینش اند و در طبیعت مخلوق اند؛ و لا قوة الا باللَّه.[8]
جمع بندی
افعال و عباداتی را که خداوند بر ما واجب یا مستحب کرده، حقوقی بر ما دارند. معنای آن این است که این افعال آن گونه که شایسته است انجام شوند. نمازی که حق آن رعایت نشود نمازی بی روح و بی اثر خواهد بود و هچنین سایر عبادات، اگر بر طبق آنچه که امام سجاد (علیه السلام) در رساله حقوق بیان فرموده انجام نشود، آثار آن ها در زندگی ما نمایان نخواهد شد.
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص 258 – 260
[2] . شرح رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، ص 158.
[3] . سوره عنکبوت، آیه 45.
[4]. من لا یحضره الفقیه، ج2، ص73.
[5] . رک: شرح رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، ص 174 – 175.
[6] . بحار الانوار، ج 93، ص 255.
[7] . رک: شرح رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، ص197.
[8] . ترجمه تحف العقول، ترجمه کمره ای، ص 264 – 265.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ2، 1413ق.
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق/ مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
- ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، مترجم: كمره اى، محمد باقر، مصحح: غفارى، على اكبر، تهران، کتابچی، چ6، 1376ش.
- حیدری نراق، علی محمد، شرح رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام) قم، انتشارات مهدی نراقی، چ7، 1386ش.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، مصحح: جمعى از محققان، بیروت، دار احیا التراث العربی، چ2، 1403ق.
