جایگاه مومن از جهات مختلف قابل توجه است. مومن به کسی اطلاق می شود که به خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و هر آنچه را که رسول خدا آورده است ایمان داشته باشد. حقیقت ایمان عبارت است از تسليم در ظاهر و باطن در برابر حق؛ بنابراين اگر كسى به چيزى يقين دارد اما تسليم آن نيست به آن ايمان ندارد، بلكه داراى كفر جحودى است. لذا امام صادق (عليه السلام) يكى از اقسام كفر را كفر جحودى مى داند.[1]
ایمان درجاتی دارد از این رو بین مومنین ممکن است از حیث ایمان تفاوت هایی وجود داشته باشد. همان طور كه كفر مراتب دارد ايمان هم مراتب دارد و در حديثی نقل شده که ايمان ده درجه دارد كه درجه دهم آن درجه عاليه ايمان است و يك مسلمان نبايد به اين ايمانى كه دارد قانع باشد بلكه بايد سعى كند كه خود را به درجه عاليه ايمان برساند.
در حديثى از امام صادق (عليه السلام) آمده كه مى فرمايند:
«إنّ اللَّهَ عزّوجَلّ وَضَعَ الْإيمانَ عَلى سَبْعَةِ أسْهُمٍ: عَلَى البِرِّ والصِّدْقِ و اليَقينِ و الرِّضا و الوَفاءِ و العِلْمِ و الحِلْمِ، ثمّ قَسَّمَ ذلِكَ بَيْنَ النَّاسِ، فَمَن جَعَلَ فيهِ هذِهِ السَّبْعَةَ الأسْهُمَ فهو كامِلٌ مُحْتَمِلٌ وَ قَسّم لِبَعضِ النّاسِ السَّهْمَ و لِبعضٍ السَّهْمَيْنِ و لبَعْضِ الثَّلاثةِ حتّى انْتَهَوا إلى السّبعَةِ، ثُمَّ قالَ: لا تَحْمِلوا عَلى صاحِبَ السّهْمِ سَهْمَيْنِ وَ لا عَلى صاحِبَ السَّهْمَينِ ثلاثةً فَتُبهِضُوهُمْ؛[2]
خداوند ايمان را بر هفت سهم تقسيم كرده: نيكى، صدق، يقين، رضا، وفا، علم و حلم، سپس آن را در ميان مردم توزيع نمود و كسى كه تمام اين هفت سهم را دارد مومن كامل و متعهد است و براى بعضى از مردم يك سهم و بعضى دو سهم و بعضى سه سهم قرار داده، تا به هفت سهم مى رسد، سپس امام فرمود: آنچه را وظيفه صاحب دو سهم است بر دوش صاحب يك سهم حمل نكنيد، و آنچه مربوط به صاحب سه سهم است بر دوش صاحب دو سهم ننهيد مبادا بارشان سنگين شود و به زحمت افتند».[3]
در قرآن و احادیث معصومین (علیهم السلام) درباره ایمان و ایمان دار مطالبی زیادی منعکس شده است. در اینجا چند حدیثی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که بیانگر جایگاه مومن و ارزش اوست.
جایگاه مومن از حیث یاران معنوی
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «الْعِلْمُ خَدِينُ الْمُؤْمِنِ وَ الْحِلْمُ وَزِيرُهُ وَ الْعَقْلُ دَلِيلُهُ وَ الصَّبْرُ أَمِيرُ جُنُودِهِ وَ الرِّفْقُ وَالِدُهُ وَ الْبِرُّ أَخُوهُ وَ النَّسَبُ آدَمُ وَ الْحَسَبُ التَّقْوَى وَ الْمُرُوءَةُ إِصْلَاحُ الْمَالِ»؛
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دانش دمساز مومن است، بردبارى وزیر اوست، عقل راهنمایش، شكیبایى فرمانده سپاه او، نرمش پدرش و نیكى برادرش است و نژاد از آدم (علیه السلام) دارد، خاندان از پارسایى و مردانگى در پاك سازى مال.
در حدیث دیگر فرموده است: «الْعِلْمُ خَلِيلُ الْمُؤْمِنِ وَ الْحِلْمُ وَزِيرُهُ وَ الْعَقْلُ دَلِيلُهُ وَ الْعَمَلُ قَيِّمُهُ وَ الصَّبْرُ أَمِيرُ جُنُودِهِ وَ الرِّفْقُ وَالِدُهُ وَ الْبِرُّ أَخُوهُ وَ النَّسَبُ آدَمُ وَ الْحَسَبُ التَّقْوَى وَ الْمُرُوءَةُ إِصْلَاحُ الْمَالِ»؛
علم و دانش، دوست مؤمن است و بردبارى، وزیرش و عقل، راهنمایش و كردار، سرپرستش و شكیبایى، فرمانده لشكرش و نرم رفتارى، پدرش و نیكوكارى، برادرش؛ نژاد او از آدم علیه السلام است و اصالت خانوادگىاش در پارسایى است و مردانگى او در پاكسازى مالش مىباشد.
نتیجه شماتت مومن
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَةً كَانَ كَمُبْدِيهَا وَ مَنْ عَيَّرَ مُؤْمِناً بِشَيْءٍ لَمْ يَمُتْ حَتَّى يَرْكَبَهُ»؛
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر كس هرزگى شخصى را فاش سازد همچون آغازگر آن هرزگى است و هر كس مومنى را به خاطر عیب او سرزنش و شماتت نماید، نمیرد تا خود گرفتار آن عیب گردد.
جایگاه مومن در قضای الهی
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «عَجَباً لِلْمُؤْمِنِ لَا يَقْضِي اللَّهُ عَلَيْهِ قَضَاءً إِلَّا كَانَ خَيْراً لَهُ سَرَّهُ أَوْ سَاءَهُ إِنِ ابْتَلَاهُ كَانَ كَفَّارَةً لِذَنْبِهِ وَ إِنْ أَعْطَاهُ وَ أَكْرَمَهُ كَانَ قَدْ حَبَاهُ»؛
رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: شگفتا بر مومن! خداوند هیچ قضایى بر او جارى نسازد مگر آن كه خیرش در آن است چه خوشایندش باشد و چه نباشد. اگر مبتلایش نماید كفاره گناهش باشد و اگر عطایش نماید و گرامیش دارد عنایتى است به او.
از این حدیث به دست می آید مومن نزد خداوند سیار عزیز است و اگر در زندگی مشکلاتی متوجه او می شود از باب دوستی است. خداوند می خواهد بنده مومنش به سعادت ابدی برسد و مال دنیا ارزشی ندارد که مومن برای آن خود را به زحمت بیندازد.
جایگاه مومن از حیث دوستی و دشمنی برای خدا
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «وُدُّ الْمُؤْمِنِ الْمُؤْمِنَ فِي اللَّهِ مِنْ أَعْظَمِ شُعَبِ الْإِيمَانِ وَ مَنْ أَحَبَّ فِي اللَّهِ وَ أَبْغَضَ فِي اللَّهِ وَ أَعْطَى فِي اللَّهِ وَ مَنَعَ فِي اللَّهِ فَهُوَ مِنَ الْأَصْفِيَاء»ِ.
دوستى مومن با مومن از بزرگترین شاخه هاى ایمان است و هر كس براى خدا دوست بدارد و براى خدا دشمن بدارد و براى خدا عطا نماید و به خاطر خدا دریغ كند، از برگزیدگان به شمار آید.
این حدیث جایگاه مومن را در حوزه مقوله دوست داشتن بیان کرده است. مومن باید هر چیز را که دوست می دارد برای خداوند دوست داشته باشد. یعنی معیار و آیین دوستی در نزد مومن خدا است نه چیزی دیگر.
جایگاه مومن در رعایت حرمت های سه گانه
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «الْحُرُمَاتُ الَّتِي تَلْزَمُ كُلَّ مُؤْمِنٍ رِعَايَتُهَا وَ الْوَفَاءُ بِهَا حُرْمَةُ الدِّينِ وَ حُرْمَةُ الْأَدَبِ وَ حُرْمَةُ الطَّعَامِ»؛
حرمت هایى كه لازم است هر مومنى رعایت نماید و به آن ها وفا كند عبارتند از: حرمت دین، حرمت ادب و حرمت خوراك.
تفاوت جایگاه مومن با منافق
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «الْمُؤْمِنُ دَعِبٌ لَعِبٌ وَ الْمُنَافِقُ قَطِبٌ غَضِبٌ» ؛
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مومن، خوش برخورد و بذله گو است و منافق، اخمو و خشم جوست.
جایگاه مومن در مسئله تربیت
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَأْخُذُ بِأَدَبِ اللَّهِ إِذَا أَوْسَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ اتَّسَعَ وَ إِذَا أَمْسَكَ عَنْهُ أَمْسَكَ»؛
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: همانا مومن تربیت شده خداست، هر گاه خدا به او گشایش دهد، او نیز گشاده دست مى گردد و چون خداوند از او دریغ نماید، او چاره جز دریغ ندارد.
جایگاه مومن از حیث خوی
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «يُطْبَعُ الْمُؤْمِنُ عَلَى كُلِّ خَصْلَةٍ وَ لَا يُطْبَعُ عَلَى الْكَذِبِ وَ لَا عَلَى الْخِيَانَةِ»؛
مومن هر خویى تواند داشت ولى به دروغ و خیانت خوى نگیرد.
جایگاه مومن از حیث احترام
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «الْمُؤْمِنُ حَرَامٌ كُلُّهُ عِرْضُهُ وَ مَالُهُ وَ دَمُهُ»؛
مؤمن همه چیزش محترم است: آبرویش، مالش و خونش.
جایگاه مومن از حیث اوصاف
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «مَنْ أَصْبَحَ مِنْ أُمَّتِي وَ هِمَّتُهُ غَيْرُ اللَّهِ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ وَ مَنْ لَمْ يَهْتَمَّ بِأُمُورِ الْمُؤْمِنِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ أَقَرَّ بِالذُّلِّ طَائِعاً فَلَيْسَ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ»؛
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر كس از امت من صبح كند در حالى كه همت او جز خدا باشد، از خدا نیست؛ و هر كس به كارهاى مومنان اهتمام نورزد از مومنان نباشد؛ و هر كس با میل و اراده زیر بار ذلت برود از ما اهل بیت به شمار نمى آید.
توصیه های رسول خدا (ص) برای یک مومن
وَ قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «إِنَّمَا تَكُونُ الصَّنِيعَةُ إِلَى ذِي دِينٍ أَوْ ذِي حَسَبٍ وَ جِهَادُ الضُّعَفَاءِ الْحَجُّ وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ لِزَوْجِهَا وَ التَّوَدُّدُ نِصْفُ الدِّينِ وَ مَا عَالَ امْرُؤٌ قَطُّ عَلَى اقْتِصَادٍ وَ اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ أَبَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ رِزْقَ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ يَحْتَسِبُونَ» ؛
همانا احسان باید به دین دار یا شخصى كه عیال وار است داده شود و جهاد ناتوانان، گزاردن حج است و جهاد زن، خوب شوهردارى كردن است و مهرورزى، نیمى از دین است. هر مردى كه در زندگى صرفه جویى نماید هرگز روى فقر نبیند. روزى را بر خویشتن با صدقه دادن فرود آرید؛ خدا نخواسته است روزى بندگان مومن خود را از آنجا كه خود آنان پیش بینى مى كنند و انتظار دارند برساند.
نتیجه گیری
از این احادیث این نتیجه حاصل می شود که یک انسان مومن، ویژگی ها، وظایف و تکالیف خاصی دارد که او را از دیگران متمایز می گرداند. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در این احادیث مومن را از ابعاد مختلف مورد مطالعه قرار داده و اوصافی را برای او بیان نموده که در حقیقت مومنین را ترغیب نموده که این اوصاف و خصلت ها را کسب کنند.
پی نوشت ها
[1] . گفتار معصومين (علیهم السلام)، ج2، ص 135.
[3] . گفتار معصومين (علیهم السلام)، ج2، ص 135.
منابع
1. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
2. کلینی، محمد بن یعقوب، الكافي، محقق / مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چ4، 1407ق.
3. مکارم شیرازی، ناصر، گفتار معصومين (علیهم السلام)، ج2، ص 135، قم، مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، چ1، 13187ش.
