مقام پدر و مادر در آیات قرآن و روایات اهل بیت (ع)، جایگاهی گرانقدر و کم نظیر است. بر اساس آنچه در آموزه های اسلامی آمده است، تکریم و اطاعت از والدین در قرآن و روایات، یکی از مهمترین عوامل سعادت انسان به شمار می رود و آثار اخروی و دنیوی بسیاری دارد. در این نوشتار، به برخی از آیات و روایات در باب اهمیت مقام پدر و مادر و برخی از وظایف فرزندان نسبت به والدین و همچنین نتایج و آثار نیکی به ایشان اشاره می کنیم.
مقام پدر و مادر نزد خداوند
همه انسانها، در هر رتبه و شرایطی، مدیون والدین خویش هستند، لذا احترام به والدین، حقی است انسانی نه فقط اسلامی؛ حتی به والدینی که کافر باشند، هم باید احسان کرد. از همین رو تکریم مقام پدر و مادر و احسان به ایشان، از جایگاه بسیار بلندی برخوردار است و خداوند همواره پس از بیان حکم وجوب پرستش خویش، به احترام و تکریم مقام پدر و مادر اشاره کرده و حکم می فرماید: «وَ إِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا؛[۱] و به یاد آورید زمانى را که از بنى اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید؛ و به پدر و مادر نیکى کنید.»
قرآن در این آیه، احسان به پدر و مادر را به عنوان پیمان خداوند با بنی اسرائیل یاد کرده است. همچنین در چهار مورد دیگر از جمله در سوره اسراء آیه ۲۳ هنگامی که خداوند به مردمان فرمان می دهد که تنها او را بپرستند، بی درنگ حکم و فرمان احسان و نیکی به پدر و مادر را مطرح می سازد که بیانگر میزان اهمیت و ارزش مقام پدر و مادر در پیشگاه خداوند است، به این معنا که پرستش خدای یگانه و احسان به والدین، در کنار هم آمده تا مردمان از مقام پدر و مادر آگاه شوند. اگر خداوند به عنوان آفریدگار و پروردگار می بایست پرستش شود، پدر و مادر نیز به عنوان واسطه فیض وجود و نعمت های خداوندی بر انسان، باید مورد احترام و احسان قرار گیرند.
از این رو خداوند امور چندی را که می تواند نسبت به خویش و پدر و مادر به جا آورده شود در کنار هم می آورد. به سخن دیگر اگر عبودیت و پرستش کسی غیر از خدا جایز بود، آن شخص همان والدین هستند و از آنجایی که چنین امری، کفر و شرک است، خداوند فرمان می دهد که به جای پرستش ایشان، در حق آنان احسان شود.
احسان، برترین حالتی است که پس از پرستش می توان تصور کرد؛ به این معنا که احسان، مرتبه دوم پرستش است و اگر پرستشی به غیر خدا جایز بوده، حکم به آن می شد و چون امکان پذیر نیست، مرتبه دوم آن مورد تاکید قرار گرفته است. امور دیگری که جایز است انسان هم نسبت به خدا و هم غیر خدا به جا آورد، خداوند در آیات قرآنی به آنها فرمان داده و از مردمان خواسته است تا آنها را انجام دهند. از این رو در قرآن فرمان می دهد: «أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ؛[۲] براى من و براى پدر و مادرت شکر به جا آور.» امام رضا (ع) در این باره می فرماید: «خدا امر فرموده به شکرگذاری از خودش و برای والدین، پس اگر کسی والدین را شکر نکند، خدا را هم شکر نمی کند.»[۳]
برخی از مفسران با توجه به نکره بودن احسان در آیه «وَ قَضَى رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا؛[۴] و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید؛ و به پدر و مادر نیکى کنید.» بر این باورند که نکره آوردن، به معنای آن است که فرزندان می بایست در همه امور در حق آنان مراعات احسان را بکنند و چیزی را فروگذار نکنند و همواره مقام پدر و مادر را ارج بنهند.
امام باقر (ع) می فرمایند: «موسی بن عمران (ع) در مناجات خود به خدا وند متعال عرض کرد: «مرا سفارش و مو عظه کن» خداوند متعال سه بار به او فرموند: «اوصیک بی؛ تو را به (ارتباط و یاد) خودم سفارش می کنم». موسی (ع) عرض کرد: باز مرا مو عظه کن، خداوند متعال دو بار به او فرمود: «اوصیک بامّک» تو را به نیکی به مادرت سفارش می کنم» و یکبار فرمود: «تو را به نیکی به پدرت سفارش می نمایم».[۵]
روش های احسان و تکریم مقام پدر و مادر
پاسداشت مقام پدر و مادر و احسان و احترام به ایشان، با توجه به سنت ها و فرهنگ ها متفاوت است، ولی اصولی انسانی است که می توان در همه جا آن را یافت و بدان پایبند بود، که عبارتند از:
۱. برخورد پسندیده بر اساس عرف هر جامعه و به کارگیری واژگان زیبا و شیوا
۲. تواضع و فروتنی
۳. مهربانی و محبت
۴. دعای خیر کردن برای ایشان
۵. تشکر و سپاسگزاری از زحمات ایشان
۶. آنان را به اسم صدا نزند و جلوتر از آنان راه نرود: مردی از رسول اکرم (ص) سوال کرد، حق پدر بر فرزندش چیست؟ حضرت فرمودند: «پدرش را با اسم صدا نزند و جلو او راه نرود و قبل از او ننشیند و باعث دشنام او نشود»[۶]. مولای متقیان حضرت علی (ع) می فرمایند: «به احترام پدر و معلمت، از جای برخیز، اگرچه پادشاه باشی»[۷].
۷. پرهیز از اذیت و آزار والدین: پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «ملعون است معلون، کسی که پدر و مادرش را بزند، ملعون است ملعون، کسی که پدر و مادرش را آزار دهد»[۸]. در جای دیگر می فرمایند: «بزرگترین گناهان، شرک به خدا و آزار دادن پدر و مادر است»[۹]
۸. دوری از تندی و درشت گویی حتی به کار نبردن واژه اُف: امام صادق (ع) می فرمایند: «اگر چیزی کمتر از «اُف» وجود داشت، خدا از آن نهی می کرد و این حداقل مخالفت و بی احترامی نسبت به پدر و مادر است و منظور از این جمله، نظر تند و غضب آلود به پدر و مادر کردن می باشد.»[۱۰]
اطاعت کامل از پدر و مادر، امری است که قرآن بدان فرمان داده و تنها موردی که استثنا شده و شخص می تواند از دستور پدر و مادر اطاعت نکند و با حفظ احترام ایشان از آن سرپیچی کند، دستور آنها به کفر خداست که در این مورد می توان از حکم و فرمانشان اطاعت نکرد. اما در همه موارد دیگر می بایست از ایشان اطاعت کرد و فرمان برد. تعبیر «جِناحَ الذُلّ؛[۱۱] و پر و بال تواضع خویش را از روى محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر» نیز نگاه با رافت و رحمت و دوری از نگاه های تیز و تند و بلند نکردن صدا و بالا نبردن دست و پیش نیفتادن از آنان معنا شده است.
جایگاه و مقام پدر و مادر در کلام پیامبر (ص)
پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «خداوند با خشنودی والدین، خشنود می شود و با خشمگین شدن والدین، خشمگین می گردد.»[۱۲] و این نشان دهنده توجه و عنایت ویژه پروردگار نسبت به جایگاه و مقام پدر و مادر می باشد. همچنین پیامبر بزرگوار و عظیم الشان اسلام (ص) درباره رفتار خداپسندانه با والدین می فرماید: «هر که روز را آغاز کند و در کار پدر و مادر خویش مطیع خدا باشد [و چنانکه خدا می پسندد با ایشان رفتار کند]، دو در از بهشت بر او گشوده باشد.»[۱۳]
ایشان در حدیثی دیگر «دو چیز را خداوند در این جهان کیفر می دهد: تعدی [ستم به دیگری] و ناسپاسی با پدر و مادر»[۱۴] و باز پیامبر (ص) رافت و رحمت، از عشق به مادر چنین می فرماید: «هر که پیشانی مادر خویش را ببوسد، از آتش جهنم مصون شود»[۱۵]. رسول اکرم (ص) درباره قطع رابطه با پدر می گوید: «دوستی پدر خویش را حفظ کن و رشته آن را قطع نکن؛ زیرا [در این صورت] خداوند نور تو را خاموش می کند»[۱۶]. همچنین می فرماید: «هر که از روی مهربانی به چهره پدر و مادر خویش نگاه کند، خدا به پاداش آن، برای وی حج مقبول نیکویی رقم می زند»[۱۷].
آیا تقابل با والدین جایز است؟
یکی از مسائل روز جامعه و سئوالات جوانان، در مورد نوع رفتار با والدین می باشد، اعم از اینکه والدین خوب، بداخلاق، معتاد و غیره باشند، در این صورت وظیفه ما چیست؟ امام باقر (ع) می فرماید: «سه چیز است که خداوند به هیچکس اجازه ترک آنها را نداده است:
۱. اداء امانت به صاحبش چه نیکوکار باشد چه گناهکار
۲. وفاء به عهد و پیمان با هرکس چه نیکوکار باشد چه گناهکار
۳. نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند چه گناهکار.[۱۸]
یکی از مهمترین عوامل موفقیت در زندگی و سلوک الی الله، رضایت پدر و مادر از فرزند است. سهل انگاری در این مسئله، باعث بی برکتی و تنزل انسان در دنیا و آخرت خواهد شد. و در این مسئله، هیچ فرقی بین والدین خوب و بد نیست. ایشان در مقابل اشتباهات خود در زندگی و ظلم به فرزندان در هر مرتبه که باشد، به خداوند متعال پاسخگو خواهند بود، ولی فرزندان اجازه محاکمه، برخورد، بی احترامی و غیره را ندارند؛ زیرا در نزاع بین فرزند و والدین، قطعاً متضرر فرزند خواهد بود و این مسئله، یک مسئله عقلایی است.
اگر قرار باشد، فرزندان در مقابل والدین خود بایستند، اولین پیامد این تقابل بوجود آمدن باب بی احترامی در خانواده خواهد بود و دومین پیامد آن، ایجاد یک نوع تسلسل حرمت شکنی در نسل های بعدی است؛ یعنی فتح البابی می شود برای اینکه نوه و نتیجه هم در این گردونه قرار گیرند، لذا اسلام برای مقابله با این ساختارشکنی اجازه هیچگونه بی احترامی را به فرزندان نمی دهد.
اتفاقاً یکی از مهمترین علل رشد و عدم رشد انسان در مسیر زندگی در تمام ابعاد اعم از مالی، خانوادگی و تحصیلی و غیره به همین قضیه یعنی نوع رفتار با پدر و مادر و رضایت و عدم رضایت ایشان بر می گردد. نیکی به والدین، فرزند را از فرش به عرش می برد و مقابله با آنان، انسان را از بالا به پایین می آورد.
به هر حال تکریم و احترام به پدر و مادر امری است که بیش از هر کار دیگری بدان تأکید شده و نمی توان از آن چشم پوشید. نادیده گرفتن و بی احترامی به ایشان در این دنیا موجب می شود، تا شخص گرفتار مصیبت ها و بلایا گردد و خیر و برکت از زندگی او برود و در آخرت نیز خوار و ذلیل شود.
آثار نیکی و احترام به والدین
نیکی و احترام به پدر و مادر و راضی و خشنود نمودن آنان، آثار و فواید بسیار مهم و ارزنده و سعادت دنیوی و اخروی را در پی خواهد داشت. در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم:
۱. خشنودی خداوند و غفران الهی
خشنودی خداوند، یکی از مهمترین نتایج نیکی و احترام به والدین است چنانکه امام صادق (ع) می فرماید: «حسن سلوک و نیکی به والدین، از حسن شناخت و معرفت عبد به خداوند تعالی است؛ زیرا هیچ عبادتی، انسان را به سرعت نیکی به پدر و مادر به خشنودی خداوند تعالی نمی رساند آن هم احسانی که محض تحصیل رضای پروردگار باشد».[۱۹]
بدین جهت خداوند در قرآن در مقام بیان جایگاه پدر و مادر بعد از آنکه انسان را به نیکی کردن و احترام به پدر و مادر دستور می دهد، می فرماید: «پروردگارتان به آنچه در درون شماست، آگاه تر [از خودتان]است. اگر صالح باشید، قطعاً او آمرزنده توبه کنندگان است»[۲۰]
بنابراین از آنجا که گاهی درباره حفظ حقوق پدر و مادر و احترام آنها و تواضعی که بر فرزند لازم است ممکن است لغزش هایی پیش بیاید که انسان آگاهانه یا ناآگاه به سوی آن کشیده شود؛ چنانچه بلافاصله پشیمان شود و در مقام جبران برآید، مسلماً مشمول عفو خدا خواهد شد.
۲. طول عمر
یکی دیگر از آثار احترام به والدین و پاسداشت مقام پدر و مادر، طولانی شدن عمر انسان است. پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرماید: «در آنچه خدای متعال در«الواح» به موسی(ع) داد، از جمله چنین بود: «… مرا و پدر و مادرت را سپاسگزاری کن، تا تو را از نابود شدن ها حفاظت کنم و اجلت را به تأخیر بیندازم و به تو زندگی ای پاک ببخشم و تو را از این زندگی به سوی بهتر از آن، ببرم».[۲۱]
۴. آسان شدن مرگ
مرگ، یک رخداد طبیعی در زندگی انسان است و در روایتی از امام رضا (ع) به عنوان یکی از وحشتناک ترین مراحل زندگی انسان معرفی شده است.[۲۲] در حالی که مرگ برای انسان مؤمن و صالح، آسان و بنا به سخن امام علی (ع)، ارزشمندترین هدیه برای او می باشد آنجا که فرمود: «أَفْضَلُ تُحْفَهِ اَلْمُؤْمِنِ اَلْمَوْتُ.»[۲۳]
امام صادق (ع) راحتی در هنگام مرگ و آسان شدن سکرات موت را از دیگر آثار احترام و نیکی به والدین برشمرده و می فرماید: «کسی که دوست دارد خدای متعال سختی های مرگ را بر او آسان سازد، نسبت به خویشان و نزدیکان و پدر و مادرش نیکوکار باشد و اگر چنین کند، خدای متعال سختی های مرگ را بر او آسان می کند.»[۲۴]
۵. ورود به بهشت و برخورداری از درجات بالای بهشتی
از جمله آثار اخروی که در نتیجه احترام به مقام پدر و مادر برای انسان حاصل می شود، رسیدن به بهشت و بهره مندی از نعمت های فراوان آن است. خداوند در قرآن سعادت و شقاوت انسان را بسته به اعمال او می داند و برای هر یک از اعمال انسان درجه و مرتبه ای قرار داده است: «برای هر یک، برابر اعمالی که انجام داده اند درجاتی است، که پروردگار تو از آنچه می کنند، غافل نیست».[۲۵]
اگر احترام به پدر و مادر، نزد خدا در مرتبه ای بسیار بالا قرار دارد، پس چه پاداشی بهتر و ارزشمندتر از بهره مندی از بهشت و درجات بالای آن برای انسان می تواند وجود داشته باشد؟ امام باقر (ع) در مورد مؤمنان برخوردار از جایگاه والای بهشتی می فرماید: «اگر مؤمنی چهار ویژگی در خود داشته باشد، خداوند او را در بالاترین و شریفترین جایگاه قرار خواهد داد: کسی که یتیمی را پناه داده و بر او پدرانه نظر افکند، کسی که ضعیفی را مورد ترحم قرار دهد و در حد کفایت به او کمک کند، کسی که به والدین خود انفاق و با آنان مدارا کند، و [آن که] به ایشان نیکی کرده و از نگران ساختن آنها اجتناب نماید»[۲۶].
۶. همنشینی با نیکان
یکی از پیامدهای نیکی به والدین و پاسداشت مقام پدر و مادر، همنشینی با نیکان در آخرت است. بزرگترین آرزو و خواسته اهل ایمان، همنشینی با «ابرار» چه در دنیا و چه در آخرت است. آنان از خدا می خواهند که با نیکان بمیرند و با ایشان محشور شوند: «پروردگارا! گناهان ما را بیامرز و زشتی های ما را بپوشان و ما را با نیکان بمیران».[۲۷]
کسی که به خدا ایمان داشته باشد، برای جلب رضایت خدای متعال و برخورداری از فضل و رحمت الهی تمام سعی و تلاش خود را به کار می گیرد و با اعمال شایسته، راه رسیدن به رستگاری را می پیماید. یکی از آن اعمال نیک، احترام به پدر و مادر است که سعادت آخرت و همنشینی با نیکان را به دنبال خواهد داشت. پیامبر اکرم (ص) در بیان نیکی به پدر و مادر و نتیجه آن در آخرت و روز قیامت می فرماید: «کسی که برای پدر و مادرش حج انجام دهد و یا بدهکاری آنها را بپردازد، خداوند او را در روز قیامت با نیکان برمی انگیزد».[۲۸]
۷. اجابت دعای والدین در حق فرزندان
انسان، موجودی است که همیشه به خداوند محتاج است و همواره در تمام کارها باید به او متوسل شود و از او کمک بخواهد. دعا، بهترین وسیله ارتباط بین خدا و انسان است. خداوند بزرگ، بندگان خود را به دعا کردن سفارش نموده و وعده استجابت به آنان داده است، چنانکه در قرآن می فرماید: «دعای دعا کننده را، به هنگامی که مرا می خواند، پاسخ می گویم».[۲۹]
البته خداوند متعال برای دعا و استجابت آن و همچنین برای درخواست کنندگان آن شرایطی قرار داده است که باید به آن شرایط عمل نمود. در این خصوص پدر و مادر از جمله کسانی هستند که دعایشان در حق فرزندان خوش رفتار مستجاب می شود. امام صادق (ع) در اهمیت دعای والدین در حق فرزندان می فرماید: «خداوند دعای سه کس را رد نخواهد کرد: دعای پدر در حق فرزند در هنگام نیکی به او، دعای پدر بر ضد فرزند (نفرین) هنگامی که مورد عاق او واقع شود و دعای مظلوم بر ظالم».[۳۰]
جمع بندی
مقام پدر و مادر در آیات قرآن، بعد از پرستش خداوند قرار گرفته که نشان دهنده اهمیت مقام پدر و مادر در اسلام است. در روایات معصومان (ع)، سفارشات بسیاری از جمله فروتنی، رفتار مودبانه و پرهیز از آزار و اذیت برای تکریم مقام پدر و مادر توصیه شده است. از نظر اسلام بی احترامی به والدین به هیچ عنوان جایز نیست. پاسداشت مقام پدر و مادر و نیکی به آنان آثار فراوانی از جمله خشنودی خداوند و افزایش طول عمر دارد.
پی نوشت ها
[۱] بقره/۸۳.
[۲] لقمان/۱۴.
[۳] مجلسی، بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۱۲.
[۴] اسراء/۲۳.
[۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۶۶.
[۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۴۵.
[۷] آمدی، غررالحکم، ص ۱۳۶.
[۸] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۳۵۵.
[۹] نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۳۵۷.
[۱۰] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۸۳.
[۱۱] اسراء/۲۴.
[۱۲] متقی هندی، کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۷۰.
[۱۳] متقی هندی، کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۶۷.
[۱۴] متقی هندی، کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۶۴.
[۱۵] متقی هندی، کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۶۲.
[۱۶] متقی هندی، کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۶۴.
[۱۷] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۷۳.
[۱۸] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۵۶.
[۱۹] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۷۷.
[۲۰] اسراء/۲۵.
[۲۱] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۳، ص ۳۵۸.
[۲۲] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۴، ص ۲۴۶.
[۲۳] آمدی، غررالحکم، ص ۲۱۷.
[۲۴] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۸۱.
[۲۵] انعام/۱۳۲.
[۲۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۱۴۰.
[۲۷] آل عمران/ ۱۹۳.
[۲۸] متقی هندی، کنز العمال، ج ۱۶، ص ۴۶۸.
[۲۹] بقره/۱۸۶.
[۳۰] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۷۲.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، درالکتب الإسلامی، ۱۴۱۰ ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل، و مستنبط المسائل، بیروت، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
- متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، بی جا، موسسه الرساله، ۱۴۰۱ق.
منبع اقتباس: یادداشتی از مصطفی حاجی امیری، وبلاگ رایحه وصال.
سلام علیکم. تشکر از مطالب خوبتون. لطفا آدرس اون حدیث رو بدهید که امام صادق علیه السلام دیدند فرزندی به فاصله ی چند قدم از پدر خود جلوتر راه میرود و حضرت به او فرمود بخاطر این کارت سی سال از عمرت کم شد. تشکر