خانه خدا اولین مسجد روی زمین است.[1] قرآن کریم می فرماید:«إِنَّ أَوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذی بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمینَ؛[2] نخستین خانه اى كه براى مردم (و نیایش خداوند) قرار داده شد، همان است كه در سرزمین مكه است، كه پر بركت، و مایه هدایت جهانیان است».
امروز خانه خدا قبله مسلمانان است. از حوادثی که در صدر اسلام از اهمیت خاصی برخوردار است تغییر قبله از بیت المقدس به سوی خانه خدا است. این حادثه هنگامی اتفاق افتاد كه پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) در حال نماز به طرف بیت المقدس بودند و در همان حال به دستور خداوند روی خود را به سوی كعبه برگرداند.
خانه خدا نخستین خانه مردم
خانه خدا نخستین خانه توحید است، و باسابقه ترین معبدى است كه در روى زمین وجود دارد، هیچ مركزى پیش از آن مركز نیایش و پرستش پروردگار نبوده، خانه اى است كه براى مردم و به سود جامعه بشریت در نقطه اى كه مركز اجتماع و محلى پربركت است ساخته شده است.
تاریخ و منابع اسلامى هم به ما مى گوید كه خانه كعبه به دست آدم (علیه السلام) ساخته شد و سپس در طوفان نوح آسیب دید و به وسیله حضرت ابراهیم (علیه السلام) تجدید بنا شد. جالب توجه اینكه در این آیه خانه خدا و کعبه كه نام دیگرش «بیت اللَّه» هست به عنوان خانه مردم معرفى شده، و این تعبیر بیان كننده این حقیقت است كه آنچه به نام خدا و براى خدا است باید در خدمت مردم و بندگان او باشد، و آنچه در خدمت مردم و بندگان خدا است براى خدا محسوب مى شود.[3]
خانه خدا از دیدگاه مشرکان قریش
عرب جاهلی اعتقاد به مقدس بودن خانه خدا داشتند و به همین دلیل بت های شان را در داخل و بیرون خانه خدا نصب کرده مراسمی را در کنار کعبه به سبک خود شان انجام می دادند. که به چند مورد آن اشاره می شود:
1. پاشیدن خون قربانی به اطراف خانه خدا
اعراب جاهلی و مشرکان قریش وقنی شتر را نحر می کردند، خون آن ها را به اطراف خانه خدا می پاشیدند تا خداوند از این کار آنان راضی شوند. وقتی مسلمانان نیز به تبیعت از مشرکان می خواستند این کار را انجام دهند، خداوند آنان را از این کار منع کرد و فرمود:
«لَنْ ینالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ ینالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ؛[4] نه گوشت ها و نه خون هاى آن ها، هرگز به خدا نمى رسد. آنچه به او مى رسد، تقوا و پرهیزگارى شماست»[5]
2. ذبح حیوانات در کنار خانه خدا
یکی از اعمال مشرکین در کنار خانه خدا این بود که حیوانات را در برابر بت ها و سنگ هایی که در اطراف خانه خدا نصب کرده بودند ذبح می کردند. آنان این سنگ ها و بت ها را مقدس می شمردند. این عمل از سنت های بت پرستی است که آنان انجام می دادند.[6] قرآن کریم مسلمانان را از خوردن این گونه ذبیحه منع کرد و فرمود:
«حُرِّمَتْ عَلَیكُم … ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُب ؛[7] و حیواناتى كه روى بت ها (یا در برابر آن ها) ذبح مى شوند، (همه) بر شما حرام شده است».
3. آب دادن حجاج (سقایة الحاج)
یکی از کارهایی که عرب جاهلی به آن اهمیت می دادند، آب دادن حاجیان بود. در روایات آمده كه عمل سقایت حاج و آب دادن به ایشان، یكى از مفاخر و از شئوناتى بوده كه مورد مباهات عرب جاهلیت بوده و در این روایات، سقایت به معناى مصدر (آب دادن) آمده. و نیز در آثار آمده كه سقایت حوض هاى كوچكى از چرم بوده كه در عهد قصى بن كلاب (یكى از اجداد پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آن را در سایه كعبه قرار داده و با شتر از چاه ها آب گوارا مىآوردند، و در آن مى ریختند تا زائرین كعبه بیاشامند.
قصى این سمت را در هنگام وفات به پسرش عبد مناف واگذار كرد. و از آن به بعد همواره در میان فرزندانش بود تا آنكه در آخر به عباس بن عبد المطلب رسید. در این روایت سقایت به معناى ظرف آب آمده، و هم اكنون سقایت عباس معروف است، و آن محلى است كه در عهد جاهلیت و اسلام آب در آنجا مىریختند، و آن محل در جهت جنوبى زمزم است، كه با چاه چهل ذراع فاصله دارد، و بنائى بر آن ساخته اند كه امروزه آن را «سقایة العباس» مى نامند.[8]
4. طواف در اطراف خانه خدا
خانه خدا محل عبادت اعراب جاهلی بود. یکی از مراسم خاص عبادی که در خانه خدا انجام می دادند طواف بر اطراف خانه خدا بود.
در تاریخ مى خوانیم كه گروهى از اعراب در زمان جاهلیت به هنگام طواف خانه كعبه لخت مادرزاد مى شدند، و سوت مى كشیدند و كف مى زدند و نام آن را عبادت مى گذاشتند. همچنین نقل شده هنگامى كه پیامبر در كنار حجر الاسود رو به سوى شمال مى ایستاد (كه هم مقابل كعبه باشد و هم بیت المقدس!) و مشغول نماز مى شد دو نفر از طائفه «بنى سهم» در طرف راست و چپ آن حضرت مى ایستادند یكى «صیحه» مى كشید و دیگرى «كف» مىزد تا نماز پیامبر را مشوش كنند.[9]
قرآن کریم این عبادت مشرکان را این گونه منعکس نموده است: «وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَیتِ إِلاَّ مُكاءً وَ تَصْدِیةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ [10]؛ آن ها كه مدعى هستند ما هم نماز داریم،) نمازشان نزد خانه خدا، چیزى جز «سوت كشیدن» «كف زدن» نبود؛ در تعقیب این جمله مى گوید اكنون كه همه كارهاى شما حتى نماز و عبادتتان این چنین ابلهانه و زشت و شرم آور است مستحق مجازاتید «پس بچشید عذاب الهى را به خاطر این كفرتان».[11]
هنگامى كه انسان صفحات تاریخ عرب جاهلى را ورق مى زند و قسمت هایى را كه از آن در قرآن آمده مورد بررسى قرار مى دهد مى بیند با كمال تعجب در عصر ما كه به اصطلاح عصر فضا و اتم نیز است كسانى هستند كه با تكرار اعمال زمان جاهلیت خود را در صف عبادت كنندگان مى پندارند؛ آیات قرآن و گاهى اشعارى كه در مدح پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و على (علیه السلام) است با نغمه هاى موسیقى توام مى كنند و حركاتى شبیه رقص به سر و گردن و دست هاى خود مى دهند و نام آن را بزرگداشت این مقدسات مى گذارند. این اعمال گاهى به نام و جد و سماع و زمانى به نام ذكر و حال و گاهى به نام هاى دیگر در خانقاه ها و غیر خانقاه ها انجام مى گیرد. در حالى كه اسلام از همه این كارها بیزار است و این اعمال نمونه دیگرى از اعمال جاهلى است.[12]
5. خانه خدا محل بت های مشرکان
در روزگار جاهلیت بت ها و مجسمه ها را در پیرامون و درون خانه كعبه می گذاشتند[13]هر قوم و هر طایفه ای بت مربوط با طایفه خود را در بیرون و داخل خانه خدا نصب نموده و آن ها را در این محل عبادت می کردند.
ابن عباس گوید: هنگامى كه رسول خدا (صلى الله علیه و آله) در روز فتح مکه وارد مسجد الحرام شد هم چنان كه سوار بر شتر بود اطراف خانه كعبه طواف كرد و متوجه شد كه مشركین بت هاى خود را به وسیله سرب در اطراف كعبه آویخته اند، رسول خدا (صلى الله علیه و آله) با عصایی كه در دست داشت به سوى آن ها اشاره كرده و میگفت:«جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً[14] یعنى حق آمد و باطل نابود گشت و به راستى كه باطل نابود شدنى است». و به هر یك از بت ها كه اشاره فرمود به رو یا به پشت در می افتاد و تمیم بن اسد خزاعى در این باره این شعر را گفته است:
و فی الاصنام معتبر و علم لمن یرجو الثواب او العقابا
(و در مورد بت ها عبرت و دانشى است براى كسى كه امید ثواب و یا عقابى داشته باشد).[15]
جمع بندی
خانه خدا که امروز قبله مسلمانان است در نزد اعراب جاهلی جایگاه خاصی داشته است و به دلیل اینکه این مکان برای آنان مقدس بوده است بت های خود را در داخل و بیرون خانه خدا نصب می کردند. اعراب جاهلی به گونه های مختلف ارادت خود شان را به بت ها در این محل مقدس ابراز می کردند و آنان را مورد عبادت و پرستش قرار می دادند. آنان حتی خانه خدا را با روش مفتضح طواف می نمودند.
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1]. تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج1، ص291.
[2] . آل عمران، 96.
[3]. تفسیر نمونه، ج3، ص9.
[4] . حج، 37.
[5]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج5، ص166.
[6]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج5، ص166.
[7]. مائده، 3.
[8]. ترجمه تفسیر المیزان، ج9، ص270.
[9]. تفسیر نمونه، ج7، ص157.
[10]. انفال، 35.
[11]. تفسیر نمونه، ج7، ص157
[12]. همان.
[13]. مقدمه ابن خلدون، ج2، ص704.
[14]. اسراء، 81
[15]. سیره نبویه (زندگانی محمد (ص)) ج2، ص280.
منابع
1. قرآن کریم.
2. ابن خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چ8، 1375ش.
3. ابن هشام، سیره نبویه (زندگانی محمد (ص)) ترجمه سید هاشم رسول، تهران، انتشارات کتابچی، چ10، 1371ش
4. طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات ، چ 2، 1390ق.
5. طباطبایى، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامى ، چ 5، 1374ش.
6. مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی ، چ 1، 1423 ق.
7. مكارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة ، چ 10، 1371 ش.
