توحید افعالی از انديشه هاى اساسى اسلام است كه برگرفته از قرآن است، توحيد افعالى يا همان قول به «لا مؤثر في الوجود الا الله» است. قرآن كريم به شيوه اى خاص رابطه خداوند با جهان و انسان را تبيين می كند.
قرآن به انسان مى فهماند كه او نمى تواند به حقيقت افعال الهى همچون شناخت ذات و كنه صفات الهى پى ببرد؛ در عين حال با روشى خاص مى كوشد كه معرفت انسان به افعال الهى را به تدريج بالا ببرد و رابطه اى را كه خدا با جهان و انسان دارد، روشن سازد. قرآن در موارد گوناگون، كيفيت رابطه خدا با خلق را به صورت هاى مختلف بيان كرده است.
به طور كلى، آيات شريفه قرآن درباره دخالت مستقيم يا غيرمستقيم خداوند در امور عالم و تأثير يا بى تأثيرى علل ثانيه، سه دسته اند: دسته اى كه تمام پديده هاى هستى را بى واسطه به خداوند نسبت مى دهد و دسته اى ديگر، هريك از اين پديده ها را به مجراى طبيعى خود منسوب می كند، و دسته سوم، آثار و افعال موجودات را هم به خود آن ها و هم به خداوند نسبت مى دهد. از همين رو براى بيان معناى توحيد افعالى از ديدگاه قرآن بايد نگاهى اجمالى به اين آيات داشته باشيم.
1. انتساب بى واسطه پديده ها به خداوند
آياتى كه تمام پديده هاى هستى را بى واسطه به خداوند نسبت مى دهد؛ مانند:
الف) خلقت بى واسطه همه چيز
آياتى كه فقط خدا را خالق جهان می دانند:
– ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ (انعام: 102)
اين است پروردگار شما! هيچ معبودى جز او نيست؛ آفريدگار همه چيز است.
– هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ (فاطر: 3)
آيا آفريننده اى جز خدا هست؟
– أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ (اعراف: 54)
آگاه باشيد كه آفرينش و تدبير [جهان]، از آن او [و به فرمان او] ست.
ب) تخلف ناپذيرى اراده خداوند
تخلف ناپذير دانستن اراده الهى در اين دسته آيات، بيانگر اين موضوع اند كه خداوند هر چه را بخواهد، صرف اراده او براى تحقق يافتن آن كافى است؛ مانند:
– إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (يس: 82)
فرمان او چنين است كه هرگاه چيزى را اراده كند، تنها به آن مى گويد: «موجود باش!» آن نيز بىدرنگ موجود می شود.
– إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (هود: 107)
پروردگارت هر چه را بخواهد، انجام می دهد.
– ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (بروج: 15- 16)
صاحب عرش و داراى مجد و عظمت است، و آنچه را مىخواهد، انجام می دهد!
ج) خلق اعمال انسان
در دسته اى ديگر از آيات، افعال انسان مستقيما به خداوند نسبت داده شده است؛ مانند:
– وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى (انفال: 17)
و اين تو نبودى [اى پيامبر كه خاك و سنگ به صورت آنها] انداختى. بلكه خدا انداخت.
– أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ، أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ … أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ، أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ … (واقعه: 58 و 59، 63 و 64)
آيا از نطفه اى كه در رحم می ريزيد، آگاهيد؟! آيا شما آن را [در دوران جنينى] آفرينش [پى در پى] می دهيد يا ما آفريدگاريم؟ … آيا هيچ درباره آنچه كشت می كنيد، انديشيده ايد؟! آيا شما آن را می رويانيد، يا ما می رويانيم؟!
د) نيازمندى همه مخلوقات به خدا و تسليم بودن در برابر او
– يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (فاطر: 15)
اى مردم شما [همگى] نيازمند به خداييد. تنها خداوند است كه بىنياز و شايسته هرگونه حمد و ستايش است!
– وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ (يوسف: 21)
خداوند بر كار خود پيروز است.
– وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ (انعام: 18)
اوست كه بر بندگان خود، قاهر و مسلط است.
– لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ (انبياء: 23)
هيچ كس نمی تواند بر كار او خرده بگيرد؛ ولى در كارهاى آنها، جاى سوال و ايراد است.
آيات مذكور و آياتى ديگر[1]، خداوند متعال را خالق همه هستى و از آن ميان آفريننده آسمان و زمين و حتى افعال انسان معرفى می كنند. اين آيات در واقع خلق، تدبير، خالقيت و ربوبيت را منحصر در خداوند مىدانند و هر چيزى را كه «شيء» بر آن اطلاق شود، آفريده خدا معرفى می كنند. پس آفرينش الهى هر موجودى را كه در عالم وجود داشته باشد، در بر می گيرد.
2. انتساب پديده ها به مجراى طبيعى خود و توحید افعالی
آياتى كه فاعليت و تأثير ديگر موجودات را مطرح می سازند و هر يك از پديده ها را به مجراى طبيعى خود منتسب می كنند؛ مانند:
الف) تأثير ديگر موجودات در خلقت
– أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً (سجده: 27)
آيا نديدند كه ما آب را به سوى زمين هاى خشك مى رانيم و به وسيله آن، زراعت هايى مى رويانيم.
– أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ (بقره: 22)
و از آسمان آبى فرو فرستاد؛ و به وسيله آن، ميوه ها را پرورش داد؛ تا روزى شما باشد.
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَ يَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (روم: 48)
خداوند همان كسى است كه بادها را مىفرستد تا ابرهايى را به حركت در آورند، سپس آنها را در پهنه آسمان آن گونه كه بخواهد، می گستراند و متراكم می سازد؛ در اين هنگام، دانه هاى باران را مىبينى كه از لا به لاى آن بيرون می آيد. هنگامى كه اين [باران حياتبخش] را به هركس از بندگانش كه بخواهد، می رساند، ناگهان خوشحال می شوند ….
– وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (انعام: 97)
او كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد، تا در تاريكی هاى خشكى و دريا، به وسيله آنها راه يابيد! ما نشانه ها (ى خود) را براى كسانى كه مى دانند (و اهل فكر و انديشه اند)، بيان داشتيم!
– هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ (يونس: 5)
او كسى است كه خورشيد را روشنايى و ماه را نور قرار داد؛ و براى آن منزلگاه هايى مقدر كرد، تا عدد سال ها و حساب [كارها] را بدانيد.
ب) انتساب افعال بندگان به خود آنها
– (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (بقره: 79)
پس واى بر آنها كه نوشته اى با دست خود می نويسند، سپس می گويند: اين، از طرف خداست.
– وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ … (توبه: 105)
بگو: عمل كنيد! خداوند و فرستاده او و مؤمنان، اعمال شما را می بينند!
– وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى* وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (نجم: 39- 40)
اين كه براى انسان بهره اى جز سعى و كوشش او نيست، و اين كه تلاش او به زودى ديده می شود.
– إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ (يونس: 9)
كسانى كه ايمان آوردند و كارهاى شايسته انجام دادند، پروردگارشان آنها را در پرتو ايمانشان هدايت می كند.
– وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ (نساء: 124)
و كسى كه چيزى از اعمال صالح را انجام دهد، خواه مرد باشد يا زن، در حالی كه ايمان داشته باشد، چنان كسانى داخل بهشت می شوند.
– فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ (كهف: 29)
هر كس مى خواهد ايمان بياورد، و هر كس مى خواهد كافر شود.
– إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (حمد: 5)
(پروردگارا!) تنها تو را مى پرستيم؛ و تنها از تو يارى مى جوييم.
همچنين ده ها آيه ديگر كه در آنها وعد و وعيد يا مدح و ذم انسان مطرح شده و حكايت از استناد افعال به آنان است يا آياتى كه برخى انسان ها به گناهان خود اعتراف دارند و حاكى از استناد فعل به خود آن هاست، و يا آياتى كه بيانگر تحسر و طلب رجعت كفار در آخرت اند و از انتساب فعل به خود آنها حكايت دارد و …..
3. انتساب افعال به خدا و ديگر موجودات
دسته اى ديگر از آيات، آثار و افعال موجودات را هم به خود آن ها و هم به خداوند نسبت می دهد؛ مانند:
– وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ (صافات: 96)
با اين كه خداوند هم شما را آفريده و هم بت هايى كه می سازيد!
– وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى (انفال: 17)
و اين تو نبودى (اى پيامبر كه خاك و سنگ به صورت آن ها) انداختى؛ بلكه خدا انداخت.
آياتى ديگر مانند وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً (فرقان: 2) و إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (قمر: 49) و قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً (طلاق: 3) و وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (حجر: 21)، تقدير موجودات به وسيله خداوند را مطرح می سازند و از آنجايى كه تقدير هر چيز عبارت است از اين كه آن را به حدود علل مادى و شرايط زمانى و مكانی اش محدود كنند، در اين آيات نيز آثار و افعال، هم به خداوند و هم به خود موجودات نسبت داده شده است.
جمع بين آيات در توحید افعالی
ميان اين سه دسته از آيات، تعارضى ظاهرى ديده مى شود كه هريك از مذاهب اسلامى و فرق پيش گفته، راهكارى براى رفع اين ناسازگارى و جمع بين اين آيات و بيان توحيد افعالى مطرح كرده اند.
اشاعره و توحید افعالی
با توجه به اين كه اشاعره توحید افعالی را به معناى صدور همه افعال از خداوند به صورت مستقيم و بدون تأثير و دخالت ديگر موجودات مىدانستند، براى رفع اين تعارض ظاهرى، از جمع بين آيات اينگونه نتيجه گرفته اند كه پس از تعارض ظاهر اين آيات و تساقط آن ها، به حكم عقل مراجعه مى كنيم[2]، و آن ها تأثير را منحصر در خداوند مى دانند. از اين رو اسناد فعل به اسباب و علل را در دسته دوم از آيات- به قرينه عقلى- مجازى می دانند و براين باورند كه اسناد فعل به خداوند در دسته اول از آيات، حقيقى است.
معتزله و توحید افعالی
مشهور است كه معتزله توحید افعالی را قبول ندارند، يا آن را به معناى يكتايى و بىنيازى خداوند در افعال خود و دخالت نداشتن او در كارهاى ديگر موجودات به دليل تفويض استقلال و اختيار به آن ها مى دانند. از اين رو ايشان دسته اول از آيات را كه همه چيز آفريده خدا و مخلوق بى واسطه او دانسته شده است- به قرينه عقلى وجوب تنزه خدا از شر، ظلم و قبح- حمل بر مجاز مى كنند و دسته دوم از آيات را كه افعال را به اسباب و علل اسناد مى داد، حقيقت مىدانند.
متكلمان اماميه و توحید افعالی
متكلمان اماميه اصل عليت را پذيرفته اند و بر اين باورند كه تمام موجودات عوالم امكانى با حفظ مراتب، قوه و قدرت، داراى تأثيرند، مسبب از مرتبه مافوق، و سبب مادون خودند؛ در عين حال همه موجودات با حفظ سلسله مراتب مستند به ذات خداوند، و قائم به اويند. از ديدگاه ايشان بين اين آيات تعارضى وجود ندارد. بنابراين هر يك از موجودات جهان آفرينش مبدأ يك سلسله آثار و خواص ويژه اى مى باشند و نسبت اين موجودات به اين آثار، از قبيل نسبت فاعل به فعل و علت به معلول است؛ ولى همه اين مؤثرها و اثرها، فاعل ها و فعل ها، با اعتراف به وجود پيوند و معلوليت ميان آن ها، همگى مخلوق خدا و آفريده اويند و رشته عليت به او منتهى مى شود. اين دو نسبت، در عرض يكديگر نيستند، بلكه در طول يكديگرند. يكى مستقل است و ديگرى وابسته، يكى اصيل و بالذات است و ديگرى بالتبع و بالغير. در اين صورت، هيچ گونه تعارض و تزاحمى ميان سببيت خدا و غيرخدا نخواهد بود. بنابراين اين دو نوع نسبت، نه با هم اختلافى دارند و نه مزاحم توحيد افعالى اند.
حكماى مشاء و توحید افعالی
حكماى مشاء توحید افعالی را به معناى «لا مؤثر مستقلًا في الوجود الّا الله» تلقى كردند و در عين حال، فاعليت ديگر علت ها را هم براساس سلسله طولى علل پذيرفتند، و خدا و اسباب و علل ثانيه را فاعل دانستند. ايشان نيز بر اين باورند كه بين اين آيات تعارضى وجود ندارد؛ از اين رو در اين آيات، خداوند در مقام فاعل و علت بعيد و ديگر اسباب به عنوان فاعل و علت قريب مطرح شده اند.
حكمت متعاليه و توحید افعالی
در حكمت متعاليه، هم بر اساس اصالت وجود و تشكيك در مراتب آن، فاعليت قريب و بىواسطه خداوند براى تكتك معاليل و موجودات ثابت می شود و هم براساس ديدگاه وحدت شخصى وجود، كه تنها واجب الوجود از وجود حقيقى برخوردار است و ما سوی الله از شئونات، تجليات و مظاهر او به شمار مى آيند، فاعليت حقيقى تنها از آن خداوند است و افعال صادره از ديگر موجودات، جلوه افعال او محسوب می شوند و يك فعل با يك استناد، هم به خدا و هم به علل ثانيه اسناد داده می شود. در حكمت متعاليه نيز بين اين آيات تعارضى وجود ندارد.
به نظر مى رسد با تأمل در اين آيات و ديگر آيات قرآن كه به تفسير يكديگر مى پردازند، ديدگاه خود قرآن در اين باره به دست مى آيد؛ با اين توضيح كه اين آيات، بيانگر اين موضوع اند كه خداوند، كه خالق و فاعل همه پديده ها و افعال است، هر چيزى را با حفظ مبادى و علل طبيعى خاص آن آفريده است؛ از اين رو اذن تكوينى و فاعليت او در همه پديده ها و حوادث و افعال اختيارى انسان مطرح است. يعنى خداوند، فاعل بعيد و مسبب الاسباب است و علل طبيعى و اختيار، فاعل قريب و سبب مباشر و در طول اذن تكوينى او مى باشند. البته فاعليت خداوند، با حفظ علل و اسباب طبيعى، در همه مراحل و مراتب، حقيقتاً مطرح است؛ زيرا او خالق و موجد همه چيز است. بنابراين طبق اين بيان، ضمن حفظ عموميت توحيد افعالى، هريك از اسباب و علل طبيعى پديده ها نقش و تأثير اعطايى خود را تحت قيوميت و ربوبيت خداى سبحان و در طول فاعليت او به خوبى ايفا می كنند.[3]
پی نوشت ها
[1] . آل عمران: 26 و 189؛ غافر: 6؛ نساء: 79؛ شعراء: 8؛ لقمان: 11؛ روم: 48؛ يس: 83؛ هود: 56؛ عنكبوت: 61؛ يونس: 31؛ بقره: 165؛ نجم: 50؛ هود: 89؛ شعراء: 81؛ رحمن: 30؛ حديد: 4 و ….
[2] . مير سيد شريف جرجانى در اين باره مى گويد:« و انت تعلم ان الظواهر اذا تعارضت لم تقبل شهادتها خصوصاً فى المسائل اليقينية و وجب الرجوع الى غيرها من الدلائل العقلية القطعية و قد مرّ ما فيه الكفاية لاثبات مذهبنا».(شرح المواقف، ج 8، ص 159).
[3] . توحيد در قرآن، عبدلله جوادى آملى، صص 447- 451 (تلخيص).
منابع
شرح المواقف، مير سيد شريف جرجانى، تحقيق: علىبن محمد الجرجانى، اول، مطبعة السعادة، مصر، 1907 م.
توحيد در قرآن، عبدالله جوادى آملى، اول، إسراء، قم، 1383 ه. ش.
نهاية الحكمة، محمدحسين طباطبايى، اشراف: عبدالله نورانى، مؤسسة النشر الاسلامى، قم، بىتا.
الأمالى، شيخ صدوق، تحقيق: قسم الدراسات الإسلامية- مؤسسة البعثة، مركز الطباعة والنشر فى مؤسسة البعثة، الأولى، قم، 1417 ه. ق.
التوحيد، شيخ صدوق، تصحيح: سيد هاشم حسينى طهرانى، جامعة المدرسين، قم، 1357 ه. ش.
الإختصاص، محمد بن محمد مفيد، مصحح: على اكبر غفارى، و محمود محرمى زرندى، اول، الموتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، قم، 1413 ه. ق.
الذريعة الى حافظ الشريعة، رفيع الدين محمد بن محمد مومن جيلانى، محقق: محمد حسين درايتى، اول، دار الحديث، قم، 1429 ه. ق.
