شعر و ادبیات آیینی در فرهنگ اسلامی و ایرانی جایگاه ویژه ای دارد و به عنوان یکی از ابزارهای مهم تربیتی و انتقال دهنده ارزش ها شناخته می شود. این نوع ادبیات آیینی با الهام از منابع دینی مانند قرآن، نهج البلاغه و سخنان اهل بیت (ع)، به ترویج مفاهیم معنوی و اخلاقی می پردازد. در این میان، شعر شیعه با تأثیر از شخصیت حضرت علی (ع) و نیز رویداد عاشورای حسینی، نقش مهمی در تقویت و ترویج باورهای دینی و مذهبی ایفا می کند.
۱. تعریف ادبیات
ادبیات عبارت است از تمام ذخایر و مواریث ذوقی و فکری اقوام و ملل جهان که مردم در ضبط، نقل و نشر آن ها اهتمام ورزیده اند. این میراث ذوقی و فکری از گذشتگان به ما رسیده و آیندگان نیز همواره بر آن چیزی خواهند افزود و همواره موجب استفاده و لذت اقوام و افراد جهان خواهد بود.[۱] ادبیات سخنانی است که از حد سخنان عادی فراتر و والاتر بوده و مردم آن سخنان را در خود ضبط و نقل کرده و از خواندن و شنیدن آن ها دچار تحولی عاطفی، چون احساس غم و شادی و لذت می شوند.
زرین کوب در کتاب نقد ادبی بیان می کند: «آن مفهوم و معنایی که به سبب نبودن لفظ مناسب دیگر، از آن به لفظ ادب تعبیر می کنند، عبارت است از مجموعه آثار مکتوبی که بلندترین و مهم ترین افکار و خیالات را در عالی ترین و بهترین صورت ها تعبیر کرده باشد».[۲]
۲. تعریف آیین
آیین، واژه ای با معانی بسیار و متنوع است. دهخدا این واژه را در معانی چون سیرت، رسم، عرف، طبع، عادت، ادب، روش، خصلت، شریعت، دین، سنت، راه، طریق، جشن، شیوه، گونه، صفت، کردار، مانند، ابزار، وسایل، آذین، شهرآرایی، زینت، آداب، مراسم و اراده آورده است.[۳]
در زبان عربی «آیین» با معادل هایی چون «منهج»، «احکام»، «اجرائیات»، «لایحه» و «مدونه» آمده است که تقریباً با همان معانی در لغت نامه دهخدا و فرهنگ فارسی معین برابری می کند. شاید بتوان گفت به دلیل نزدیکی زبان فارسی و عربی، این اشتراکات معنایی امری طبیعی به نظر می رسد.
نکته جالب این است که «آیین» به معنای «شریعت» نیز به کار رفته است که معادل دین است؛ مانند «الشریعت الموسویه» که آیین یهود را به همین معنا بازمی نمایاند. واژه آیین در عربی امروزین نیز به معنای «قانون» و «نظام» استفاده می شود.[۴] یکی از ابزارهای شناخت آیین در هر قومی، مطالعه تاریخ و اساطیر آن قوم است و انسان معاصر نیز از این شناخت بی نیاز نیست.[۵]
تعبیر «آیین» در طول تاریخ، به ویژه در دوره معاصر، مفهومی با ابهام و ایهام یافته که گاه مجموعه ای از خرده فرهنگ ها و سنت های ملی را در بر گرفته و گاه در مناسک و مراسم دینی و مذهبی محدود شده است. ادبیات نیز از این تعریف تأثیر پذیرفته و در فرآیند دوره های تاریخی دستخوش تغییرات زیادی شده است.[۶]
۳. تعریف ادبیات آیینی
ادبیات آیینی نوعی از ادبیات به شمار می آید که گستره ای وسیع دارد و از نظر معنا و محتوا می تواند به جنبه های دینی و معنوی بپردازد. ادبیات آیینی می تواند از آموزه های وحیانی، فرهنگ عترت و ولایت، و تاریخ اسلام سرچشمه بگیرد یا جنبه ای ملی گرایانه داشته باشد و از سنت ها و آیین های ملی، قومی و محلی الهام بگیرد.
۴. انواع ادبیات آیینی مذهبی
گونه های شعر و ادبیات آیینی مذهبی را می توان به صورت زیر دسته بندی کرد:
شعر توحیدی یا کبریایی: این گونه شامل موضوعات پرستش، نیایش و ستایش ربوبی است.
شعر ماورایی: به تبیین مفاهیمی همچون معرفت، بصیرت، عدالت، مروت و عرفان می پردازد.
شعر خودپیرایی: در این نوع شعر، مفاهیم پندآموز، اندرزگونه و اخلاقی نمود پیدا می کند.
شعر رهایی: این نوع شعر به موضوعاتی می پردازد که از یک سو، در بُعد شخصی باعث رهایی انسان از شر نفس حیوانی و وسوسه های شیطانی می شود و از سوی دیگر، با تأکید بر آموزه های دفاع، اعتراض، بیداری، مقاومت، جهاد و شهادت، زمینه رهایی جامعه را از سلطه حکومت های استعماری و یوغ قدرت های خودکامه جهانی فراهم می کند.
شعر ولایی: این گونه از شعر به مدح ذوات مقدس حضرات معصومین (ع)، پیامبران، اولیای الهی و خاندان عترت اختصاص دارد. مهم ترین زیرمجموعه های این گونه شامل شعر نبوی، علوی، فاطمی، بقیع، عاشورایی، رضوی و مهدوی است.[۷]
۵. ادبیات آیینی اجتماعی و سیاسی
۵-۱. آیین های ازدواج
از آداب و آیین های ازدواج که برخی از آن ها هنوز هم پا برجاست، می توان به مراسم خواستگاری، آزمودن خواستگار، انتخاب ساعت و روز خوش یمن، پیشکش آوردن، تعیین مهریه، جهیزیه، مراسم حنابندان، رد و بدل کردن نشان عهد و پیمان، قربانی کردن، شستن پای عروس و داماد، و برگزاری جشن و پایکوبی اشاره کرد.[۸]
۵-۲. آیین های درباری و حکمرانی
در گذشته، هر دربار آداب و رسوم خاص خود را داشته است، از جمله آیین های مربوط به جنگ و صلح، شیوه های کشورداری، آداب ویژه پادشاهان و اصول معاشرت درباریان (شاهزادگان، وزرا، دبیران و دیگران). برای مثال، در ایران باستان، نگارش نامه با مواد معطر بر روی حریر انجام می گرفت.
۶. آیین های اساطیری
اساطیر با آیین ها پیوندی ژرف و نزدیک دارند. «اسطوره های هر قوم درباره خلق هستی، خدایان، انسان، و در نهایت، معنای هستی سخن می گویند و توجیه کننده ساختارهای اجتماعی، آیین ها، و الگوهای اخلاقی و رفتاری هر جامعه ابتدایی اند».[۹]
اسطوره همچون سندی کهن و ضامن واقعی بودن و قدمت آیین هاست. آیین های بسیاری با الهام از اساطیر شکل گرفته اند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: آیین های نیایشی مانند تکریم و بزرگداشت مهر و ایزد میترا و الهه آناهیتا در ایران باستان یا تقدیس آتش.
۷. آیین های عهد و پیمان
در آیین های عهد و پیمان، به عنوان نمونه، در ایران و هند، افراد باید در برابر آب مقدس سوگند یاد کنند یا هنگام ادای سوگند آب در دست داشته باشند. گونه دیگری از مراسم سوگند، که در داستان سیاوش و در شاهنامه فردوسی به آن اشاره شده، شامل پوشیدن لباسی پاکیزه و عبور از آتش برای اثبات بی گناهی است.
۸. ویژگی های شعر در ادبیات آیینی
ساختار شعر آیینی
ساختار شعر و ادبیات آیینی در سروده های کهن غالباً در قالب مثنوی، قطعه، ترکیب بند و ترجیع بند است و کمتر به قالب غزل سروده می شود. در شعر معاصر، علاوه بر بهره مندی شاعران از قالب های نو مانند نیمایی و سپید، قالب غزل نیز برای بیان مفاهیم شعر آیینی فارسی به کار گرفته شده است. رباعی، مثنوی و غزل-مثنوی نیز از دیگر قالب هایی هستند که شاعران معاصر در سروده های آیینی خود در ادبیات آیینی از آن بهره می گیرند.
در ادبیات آیینی مهم ترین عامل در استفاده از قالب های گوناگون در شعر آیینی معاصر، فراهم آمدن بستر مناسب برای بیان موضوعات و مفاهیم متنوع در گستره شعر آیینی است.[۱۰] مضامین و محتوای شعر و ادبیات آیینی نیز از آغاز تا دوره معاصر، روندی رو به رشد و تحول داشته و این رشد همچنان در دوران معاصر ادامه دارد.
با بررسی شواهد موجود در آثار شعر و ادبیات آیینی فارسی، دو رویکرد متفاوت در فضای فکری و نگرش شاعران نسبت به نحوه پرداختن به منقبت و مرثیه اهل بیت (ع) مشاهده می شود:
۱. پرداختن به مدح و منقبت و گاه مرثیه ائمه اطهار (ع) و پیشوایان دین با نفوذ خاص
دریافته های شخصی شاعر در این آثار نشان می دهد که هنگامی که به منظور مدح و منقبت به سیره پیشوایان دین پرداخته می شود، اندیشه های نه چندان بارور و درخور مقام و مرتبه این بزرگان مطرح می گردد.
مگر در آثار تعداد محدودی از شاعران که با فرازهای زیبا و دلپسند همراه است، مانند نعت پیامبر اکرم (ص) در خمسه نظامی و یا سروده های مولانا در مثنوی. اما هنگامی که شاعر با نگاهی مرثیه گون و سوگ به شهادت و رحلت ائمه اطهار (ع) می پردازد، می بینیم که تنها سوگ و حزن و اندوه غالب است، که سیر یکنواخت و گاه ملال آوری دارد. شاعر در این مراثی نتوانسته به شکوه و ارزشمندی حرکت، قیام و شهادت بزرگان دین بپردازد.
کاربرد واژگان و گاه صفاتی که در توصیف رزم و شهادت آن ها مشهود است، بیش از هر چیز بیانگر مظلومیت صرف و پامال شدن حقی است که غالباً توسط حاکمان عصر اعمال می شده است. با این حال، در این فضا و محتوا نیز آثاری چون «گنجینه الاسرار» عمان سامانی را نمی توان نادیده انگاشت.
در این اثر گرانسنگ، سراسر یاد کرد قیام عاشورا و پاسداشت حماسه آفرینان آن مطرح است، هرچند وجه غالب همان گونه که اشاره شد، مظلومیت و حزن است.[۱۱]
۲. شعر و ادبیات آیینی در دوره معاصر، علاوه بر بهره مندی از موضوعات گسترده و متنوعی مانند شهادت، دفاع مقدس، فرهنگ عاشورا و… در سروده هایی که به نوعی در منقبت و مرثیه ائمه اطهار (ع) و دیگر بزرگان مذهب برجای مانده است، شاعر به شکوه و حماسه آفرینی آن ها و هدفمند بودن شهادت طلبی و آرمان های آن ها اشارات خاصی داشته و بیشتر به این ابعاد پرداخته است تا به سوگ صرف و مرثیه ای اندوهبار. در واقع، تمرکز شاعر و نویسنده بیشتر بر اندیشه و محتوای قیام هایی چون قیام حسینی است تا پرداختن به مصائب آن حضرت.[۱۲]
۹. ویژگی های فکری شعر و ادبیات آیینی
کمتـر کسی به نقش آگاهی از تحولات تاریخی و دستیابی به دانش و بینش دینی در ارزشمندی و ماندگاری یک اثر توجه می کند. اگر در گذشته شعر مذهبی حول چند موضوع با ابهام فلسفی می چرخید، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شاعرانی چون علی معلم، سلمان هراتی، سیدحسن حسینی، قیصر امین پور و… به فلسفه و نگرشی صحیح در مضامین دینی دست یافتند. مطالعات دقیق و عمیق آن ها در قلمرو مفاهیم دینی به آنان کمک بسیاری کرد.
حضور شخصیت های مطرح انقلابی چون شهید مرتضی مطهری و علی شریعتی که با سخنرانی ها و کتاب های ارزنده در ارائه دانش و بینش مذهبی به جامعه، در پیرایش تاریخی مسائل دینی گام های مؤثری برداشتند، عاملی اساسی در ایجاد فضای مناسب برای ظهور و پیدایش ادبیات آیینی، انقلابی و مذهبی به شمار می آید.
در هیچ دورانی از هزار سال شعر فرهیخته و بلند پایه فارسی، شعر عاشورایی به این گستردگی، ژرفا و نگاه همه سو نگرانی چون روزگار ما به خود ندیده است. چهار بعد حادثه عظیم عاشورا، یعنی سوگ، حماسه، اندیشه و عرفان، در هیچ عصری به روشنی و زیبایی عصر ما در شعر حضور نیافته است.[۱۳]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جریانی اصلاح گرا و سالم در حوزه شعر و ادبیات آیینی شکل گرفت که از یک سو در احیای شخصیت های تحریف شده دینی تلاش کرد و از سوی دیگر در ارائه بینش صحیح به جامعه و تغییر ساختار فکری در حیطه ادبیات فارسی، گام برداشت.
نتیجه نگرش تاریخی صحیح به واژه ها و همراهی با اصالت و هویت آن ها، در کنار پرورش اندیشه در پس بهره مندی از هر عنصر مذهبی، شعر را از حالت روایی و تکیه گاهی به عرصه ادب فرازمانی سوق داد و در آثار شاعران آیینی، فرازهایی ژرف و ماندگار پدید آورد.
شاعر آیینی، کسی است که خالق و آفریننده شعر و ادبیات آیینی است. او باید به چند عنصر مسلح باشد. اول این که شعر را بشناسد و با تمامی ویژگی های شعری، اعم از ساختار و درون مایه و مضمون، آشنایی داشته باشد. دوم این که به تاریخ شعر فارسی اشراف داشته باشد و بداند که میراث دار کدام فرهنگ است. قطعاً شعر شاعری که گسسته و بریده از گذشته باشد، تأثیر گذار نخواهد بود.[۱۴]
نکته سوم اینکه شاعر باید با فرهنگ و درون مایه دینی، به خصوص در قلمرو شیعه، آشنایی کامل داشته باشد. در ادبیات آیینی اگر شاعری بخواهد درباره واقعه عاشورا شعر بگوید، باید با تاریخ کربلا و تحریف هایی که در آن وارد شده، آشنا باشد.
شاعر آیینی غیرتمندانه و با نشاط به هر آن چه در جامعه رخ می دهد، می نگرد و تلاش می کند زیبایی ها را زیباتر از آن چه هستند، به آرایه های کلامی زینت بخشد و حال آن ها را در کام خوانندگان وارد کند. بی تفاوتی در آیین شاعر آیینی جایی ندارد. از آن جا که شعر آیینی در ماهیت خود دارای سرشتی روحانی و قدسی است، به دل و جان انسان می نشیند و روح و روان را صیقل می دهد.
می توان ادبیات آیینی را به عنوان یکی از عوامل مهم تربیتی و انتقال دهنده ارزش ها دانست. در این میان، شعر شیعه با الهام از روح انقلابی حضرت علی (ع) و مکتب سرخ عاشورا، عزت نفس و بلند همتی را در انسان می پروراند و روح را به آسمان معرفت به پرواز در می آورد. جاذبه شعر در ادبیات آیینی به دلیل بهره گیری از سرچشمه هایی همچون قرآن، نهج البلاغه، نهج الفصاحه و سخنان نغز اهل بیت (ع) است.[۱۵]
نتیجه گیری
شعر و ادبیات آیینی از گذشته تا به امروز با ساختارهای متنوعی از جمله مثنوی، قطعه، ترکیب بند و ترجیع بند ارائه شده و در دوران معاصر، قالب هایی چون نیمایی و سپید نیز بدان افزوده شده است. محتوای آن که پیش تر بیشتر بر سوگ و مدح متمرکز بود، پس از انقلاب اسلامی به بُعدهای اندیشه ای، حماسی و معنوی نیز پرداخته است. این ساختار شعری در ادبیات آیینی در کنار انتقال ارزش ها، با تکیه بر منابع اصیل دینی و انقلابی به تربیت روح و تقویت هویت دینی و فرهنگی کمک می کند.
پی نوشت ها
[۱] . زرین کوب، نقد ادبی، ص۸.
[۲] . زرین کوب، نقد ادبی، ص۸.
[۳] . دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه.
[۴] . آذرنوش، فرهنگ معاصر فارسی عربی، ذیل واژه.
[۵] . فکوهی، انسان و فرهنگ، ص۳۵.
[۶] . حبیبی و حسن زاده، جامعه شناسی شعر آیینی در ایران، ص۶۸.
[۷] . مجاهدی، سیمای مهدی موعود در آیینه شعر فارسی، ص۵۶.
[۸] . حسینی، نگاهی به ادبیات متعهد و تأثیر آن بر شعر مشروطیت، ص۱۰.
[۹] . بهار، جستاری چند در فرهنگ روز ایران، ص۷۵- ۷۶.
[۱۰] . امین پور، سنت و نوآوری در شعر معاصر، ص۲۳.
[۱۱] . رمضان خانی، تحلیل اشعار آیینی سید حسن حسینی، ص۱۵ -۱۷.
[۱۲] . کاظمی ده شاعر انقلاب، ص۴۳.
[۱۳] . لنگرودی، تاریخ تحلیلی شعر نو، ص۲۵.
[۱۴] . سنگری، پرسه در سایه خورشید، ص۱۶.
[۱۵] . محدثی خراسانی، شعر آیینی و تأثیر انقلاب اسلامی بر آن، ص۵۵.
منابع
- آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر فارسی عربی، نشر نی، ۱۳۷۹ش.
- امینپور، قیصر، سنت و نوآوری در شعر معاصر، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
- بهار، مهرداد، جستاری چند در فرهنگ روز ایران، تهران، فکر روز، ۱۳۷۶ش.
- حبیبی، علیرضا؛ حسن زاده میرعلی، عبدالله، «جامعه شناسی شعر آیینی در ایران در سبک شناسی نظم و نثر فارسی»، ص۲-۱۶، ش ۱۴، ۱۴۰۰ش.
- حسینی کازرونی، سید احمد، «نگاهی به ادبیات متعهد و تأثیر آن بر شعر مشروطیت»، مطالعات ادبیات تطبیقی، ص ۱۳۵-۱۵۲، ش ۵، ۱۳۹۳ش.
- دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا (دوره ۱۶ جلدی)، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- رمضان خانی، داوود، تحلیل اشعار آیینی سید حسن حسینی، پایان نامه کارشناسی ارشد، قزوین، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، ۱۳۹۴ش.
- زرین کوب، عبدالحسین، نقد ادبی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۴ش.
- سنگری، محمدرضا، پرسه در سایه خورشید، تهران، سایه سخن، ۱۳۹۱ش.
- فکوهی، ناصر، انسان و فرهنگ، تهران، جاوید، ۱۳۸۹ش.
- کاظمی، محمدکاظم، ده شاعر انقلاب، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۹ش.
- لنگرودی، شمس، تاریخ تحلیلی شعر نو، تهران، مرکز، ۱۳۸۹ش.
- مجاهدی، محمد علی، سیمای مهدی موعود در آیینه شعر فارسی، قم، جمکران، ۱۳۹۲ش.
- محدثی خراسانی، زهرا، شعر آیینی و تأثیر انقلاب اسلامی بر آن، تهران، مجتمع فرهنگی عاشورا، ۱۳۸۸ش.
منبع اقتباس: مقاله امیری خراسانی، احمد؛ انجم شعاع، زهرا، تأملی در چیستی ادبیات آیینی، نشریه پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینى، دوره۲، ش۳، ص ۲۳۱- ۲۴۶، بهار ۱۴۰۲ش.
