اشاره:
میتوان بت پرستی را ثمره احساس نیاز فطری بشر همراه با جهل و كوته فكری او دانست كه به پرستش اشیاء و مجسمه هائی به عنوان نماد خداوند میپردازد و بنا به فرموده قرآن در توجیه این عمل خویش چنین استدلال میكنند: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیقَرِّبُونَآ إِلَی اللَّهِ زُلْفَی.(1) «یعنی ما این بتها را تنها برای اینكه باعث قرب و نزدیكی ما به خدا میشوند، پرستش میكنیم».همت پیامبران بزرگ الهی از ابراهیم و نوح و موسی و عیسی تا خاتم النبیین (ص) موجب شد تا علم بشر بیشتر شده و از جهل پرستش اشیاء ضعیف فاقد قدرت و تاثیر به پرستش خدای یگانه روی آورند ولی متأسفانه در گوشه وكنار دنیا عدهای همچنان به پرستش بتها به صورتهای گوناگون مشغولند. در مورد آئین هندو آنچه نظر دادن را مشكل میكند تنوع بسیار زیاد و پیچیدگی و رمزگونه بودن تعالیم این آئین است.
همانگونه كه در مدخل هندوئیسم میخوانیم: «كلید فهم زندگی یعنی هندوها كثرت است. چون كه هندوئیسم وحدت نیست، بنیان گذار ندارد، نه عقیده ای یگانه دارد، نه كتاب مقدس یگانه ای كه همگان پذیرفته باشند، نه قانون نامه ای اخلاقی یا نظام الهی یگانه ای، یا مفهوم یگانه ای از خدا كه محور باشد.»(2)
این آئین پر رمز و راز و بیانات متعدد و مختلف درخصوص تفسیر معتقدات آن موجب شده حتی عده ای منكر بت پرستی در این آئین شده و آنها را خداپرست معرفی نمایند و از آموزه های دو مشرب عرفان اسلامیو آئین هندو نزدیكی زبان این دو را بیان میكنند.(3)
ولی از آنجا كه در این مقاله كوتاه فرصت ورود به موارد اختلاف و بیانات متفاوت كشف و شهودی و فلسفی هندوئی نیست، میتوان آئین های اصلی هندو را به دو دستة زیر تقسیم كرد:(4)
الف ـ آستی كَه: (خدا باور)ـ 1. سانگ هیه 2.یوگه 3. نیایه 4. وی شه شیكه 5. ودانته 6. میمام سه.
ب: ناستی كَه: (ماتریالیست)ـ 1. چاراواكه 2. بودا 3. جینه.
كه با مطالعه در تمامیاین مكاتب با تفاوتهای تقریباً زیاد میان آنها چه آنها كه قائل به وجود خدا بعنوان خالق یا قدرت برتر هستند و یا روح كلی حاكم بر جهان یا اصولاً قایل به اتفاقی بودن خلقت بوده و خالقی برای دنیا تصور نمیكنند. در عمل نحوه ای از پرستش بت ها در میان پیروان آن وجود دارد، و بر اساس آیه سوم سوره مباركه «زمر» آنها بت پرست هستند اگر چه میزان آن در فرقه های مختلف متفاوت است. با توجه به احترام به طبیعت كه در فرهنگ هندی جایگاه خاصی دارد، احترام به حیواناتی چون مار، شیر و پرندگان و… وجود دارد كه بعضاً در حد پرستش و منشاء خیر و شر دانستن آنها میرسد و مجسمه و نقاشی های این حیوانات مورد احترام و پرستش، در معابد میباشد. با كثرت فرقه ها در هندوئیسم حتی خدایانی محلی و منطقه ای وجود دارند كه هر یك در همان منطقه مورد پرستش هستند. و با توجه به اعتقاد به خدایان متنوع و خدا بانوهای همراه هر خدا مجسمه هایی از چهره های مرد و زن درست كرده اند كه هر یك به عنوان نماد خدایی پرستش میشود.
از میان خدایان هندو خدای «ویشنو» خدای حافظ و خدای «شیوا» خدای قهر و تخریب بیشتر پرستش میشوند و از این دو نیز «شیوا» بیشتر مورد پرستش است مجسمه هایی از او در حالتهای گوناگون در معابد است و حتی در بعضی معابد مجسمه ای از جنس سنگ سیاه كه همچون آلت تناسلی نرینه است، ساخته شده و نمادهای كیهانی محسوب و پرستش میشوند.(5)
الهه های متفاوت «خوشبختی» الهه رود كنگ ـ خوش اقبالی و …. هر یك با حالتهای مختلف چون نشستن به حالت «یوگا» یا رقص و …. (6) وجود دارند كه در معابد مورد پرستش قرار گرفته و برای آنها نذر و قربانی كرده و غذا برای آنها میگذارند. علاوه بر این یكی از حیواناتی كه در میان اقوام مختلف هندو احترام زیاد در حد پرستش یافته است «گاو» است چنانكه آن حیوان را منشاء بركات دانسته و حتی بول و سرگین آن را مطهر و مقدس دانسته و برای بعضی امور مذهبی از آن استفاده میكنند و آنرا موجب تطهیر میدانند.
در پایان تذكر این نكته لازم است كه نظر قطعی و كلی دادن در مورد فرقه های آئین هندو دشوار است و با توجه به پیچیدگی های آن مشكل است مراد اولیه آئین را دانست ولی آنچه ظاهر است و در عمل پیروان آئین هندو پیداست بت پرستی در اشكال گوناگون آن است و میتوان به جرأت گفت چه در عبادتهای معبدی و چه در عبادت های خانگی در میان هندوها بت پرستی رایج و شایع است.
پی نوشت:
- سوره زمر، آیه 3.
- فرهنگ ادیان جهان، ص 676، جان آرـ هینلز.
- آئین هندو و عرفان اسلامی، داریوش شایگان.
- معرفی مکتبهای فلسفی هند، ص 85، ساتیش چاندرا جاترجی.
- آئین هندو، ص 76، سیمُن و یتمن.
- آئین هندو، ص 32 تا42، سیمن و یتمن.
