آیین بودا یكی ادیانی است که در اثر اصلاح آیین هندو به وجود آمده است. آیین بودا موسس خاصی دارد و رهبر آن بودا (Buddha) به معنای بیدار، لقب گوتا ما ساكیامونی است. به عبارت دیگر گوتا ما ساكیامونی بنیانگذار مكتب اصلاحی بودیسم است.[1]
وی در شمال هندوستان در حدود 563 ق- م یعنی حدود دو هزار و پانصد سال پیش به دنیا آمد و در آغاز سیدارتا ((SIDDHARTNA یعنی كامیاب نامیده می شد.[2] وی در 29 سالگی در اثر یك انقلاب روحی[3] از كاخ و تنعمات آن گریخت و تحت ارشاد فردی به نام آلاراء (Alara) زندگی راهبان را برگزید و پس از شش سال ریاضت های سخت و سنگین در جنگل سرانجام هنگامی كه از وصول به حقیقت از طریق ریاضت نومید شد، ریاضت را كنار گذاشت و به تأمل و تفكر و مراقبت معنوی روی آورد، این مراقبت شش سال طول كشید و پس از آن با هفت هفته توقف زیر درختی (انجیر)[4] كه بعداً درخت بیداری نامیده شد با مارا (Mara) یعنی شیطان ویرانگر مبارزه كرد و به حقیقت دست یافت و بودای دورة كنونی شد.[5] و در نتیجه تفکری را به وجود آورد که به آیین بودا معروف گردید.
آنگونه كه در منابع موجود بودايي آمده، بودا در پاسخ به اين سوال كه اين جهان را چه كسي آفريده است و آفريدگار جهان چه صفات و ويژگي هايي دارد، دو راه در پيش گرفته است:
در برخي از منابع ذكر شده كه هنگامي كه از بودا در مورد خداوند سوال مي شد وي از پاسخ دادن طفره رفته و مي گفت: «من در باب قدمت عالم و ازليت جهان توضيحي نداده و همچنين در باب محدوديت و تناهي وجود تفسيري نكرده ام و در باب وحدت روح و جسم سخني نگفته ام و از بقاي روح بعد از وصول به درجة كمال، بياني ننموده ام… چرا كه در اين مقوله بحثي نكرده ام و شرح و تفسيري نداده ام؟ زيرا بحث در اين امور فايدتي را متضمن نيست و اين مسئله پايه و بنيان دين نمي باشند. از اين رو از بحث درباره آن ها در گذشتيم.»[6]
اما در برخي ديگر از شواهد تاريخي نشان مي دهد كه بودا فقط به سكوت در مورد خالق هستي و صفات او اكتفا نكرده، بلكه به انكار وجود خالق و خدا پرداخته است و معتقد بوده اين عالم قديم و ازلي است و اصلا نيازي به خالق نامحدود و واجب الوجود ندارد تا ما در جستجوي او باشيم. او وقتي كه به مقام بودايي رسيد در اولين اقدام براي تبليغ آيين خود در پاسخ راهباني كه از او پرسيده بودند تو مي گويي «برهما» هنگام آفريدن جهان مردم را به طبقات گوناگون تقسيم نكرده است، پاسخ داد: «اصلا من باور ندارم برهما چيزي را آفريده باشد تا جهان آفريده او باشد. آنان پرسيدند: پس جهان ساختة كيست؟ بودا پاسخ داد: به نظر من جهان ابدي است و آغاز و انجامي ندارد.»[7]
پس آیین بودا بر خلاف مكاتب فلسفی و ادیان دیگر كه هر كدام به نوعی قائل به وجود خالق و صانع عالم هستی هستند، عالم را قدیم و ازلی و بینیاز از خالق می داند[8] و وجود خداوند را انكار می كند.[9] بودا از وجود مافوق طبیعت كه ازلی و بالذات و خالق عالم و صانع آسمان ها و زمین می باشد و سرنوشت افراد انسانی را در قبضه داشته و قاضی حاجات و مجیب دعوات و قبله نماز و صلات باشد بحثی به میان نیاورده[10] و ماده را قائم به ذات می داند و به نوعی از الحاد دچار می شود و از پاسخ گویی به این سوال كه ماده محدود بوده و محتاج علت است و باید علتی داشته باشد عاجز، می ماند. پیروان آیین بودا كه با انكار وجود هر نوع خدا سعی در انكار خدایان هند و بت پرستی هندوها داشتند در طول زمان خود گرفتار بت پرستی شده و به جای بت های متعدد هندوان، تماثیل بودا را بت خود قرار داده و بت پرستی شرك آلود هندوها را به بت پرستی كفرآمیز بودایی تبدیل كردند.
سوالات ما
1. دلیل بر بی نیازی عالم طبیعت از خالق چیست؟ آیا برای این ادعا برهان و دلیل منطقی وجود دارد؟ آیا جز انکار و عدم پذیرش دلایل وجود خالق، دلیل دیگری را می توانند بر نفی خدا اقامه کنند؟
2. آیا در آیین بودا پس از انکار خدا و یا خدایان آیین هندو ، بودا را به عنوان خدا نپذیرفته اند؟
3. پیروان آیین بودا چه دلیلی بر لزوم پرستش مجسمه بودا دارند؟
4. چگونه و با چه دلیلی ممکن است ماده قائم به ذات باشد؟
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . ر.ك: آشنایی با ادیان بزرگ، ص 45، حسین توفیقی، انتشارات سمت، چ اول، 1379.
[2] . همان، ص 45.
[3] . ر.ك: مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ج1 و 2، ص 19 انتشارات صدرا، قم.
[4] . همان، مصدر سابق.
[5] . آشنایی با ادیان بزرگ، ص 45.
[6] . جان بي ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمة علي اصغر حكمت، ص 188، انتشارات آموزش و انقلاب اسلامي، چاپ پنجم، 1370، تهران.
[7] . حسين توفيقي، آشنايي با اديان بزرگ، ص 47، انتشارات سمت، چ اول، 1379، قم.
[8] . ریا، غلامعلی، آشنایی با تاریخ ادیان، ص47، انتشارات پایا، چاپ سوم، 1379.
[9] . همان.
[10] . جان بایر ناس، تاریخ جامع ادیان، ص 189.انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، چاپ پنجم، 1370 هـ . ش.
