موضوع طول عمر امام زمان (عج)، یکی از مسائل چالشی در حوزه مهدویت است. شیعیان معتقدند که امام دوازدهم، حضرت مهدی (ع) عمری طولانی دارد و همچنان زنده خواهد بود تا هنگام ظهور فرا رسد و عدالت را در جهان بگستراند. این اعتقاد از ضروریّات مذهب شیعه است. این که امام دوازدهم (ع) چگونه عمری چنین طولانی دارد و آیا از نظر طبیعی ممکن است کسی بیش از هزار سال عمر کند، از دیرباز مسئله ای بوده است که علمای شیعه کوشیده اند بدان پاسخ دهند.
امکان طول عمر در قرآن
از آیات قرآن برمی آید که عمر طولانی برای انسان، ممکن است. قرآن از کسانی یاد می کند که قرن ها زیسته اند. درباره حضرت نوح (ع) می فرماید: «ما نوح را به سوی قومش گسیل کردیم او نهصد و پنجاه سال میان آنان زیست تا طوفان آنان را درگرفت در حالی که ستمگر بودند.» [۱]
از این آیه شریف برمی آید که نوح (ع) نهصد و پنجاه سال میان قوم خویش زیسته است؛ امّا این که چند سال پیش از رسالت زیسته است یا پس از توفان و نابودی قوم چند سال زنده بوده است، قرآن از آن سخن نمی گوید. نیز قرآن درباره ماجرای حضرت یونس (ع) می فرماید: «اگر یونس از تسبیح کنندگان نبود، تا قیامت در شکم ماهی می ماند.» [۲]
از این آیه می توان نتیجه گرفت که انسان به خواست خداوند می تواند قرن ها زندگی کند. [۳]
امکان طول عمر در روایات
در روایتی از امام صادق (ع) آمده است که نوح (ع) دو هزار و پانصد سال زیسته است. [۴]
در برخی روایات آمده است که مهدی (ع) را سنّتی هست از نوح که همان عمر طولانی است، [۵]
حضرت خضر (ع) نیز از دیگر اولیای الهی است که بنابر بسیاری از روایات نمرده و هم اکنون زنده است. قرآن ماجرای میان او و حضرت موسی (ع) را بازگفته است. [۶]
در روایتی از امام رضا (ع) آمده است که او نخواهد مرد تا قیامت به پا گردد و در صور دمیده شود. هر سال به حج می رود و در عرفه چون مؤمنین دعا می کنند، او آمّین می گوید و خداوند او را مونس و یاور حضرت قائم (ع) در غیبت قرار داده است، [۷]
در روایتی از امام صادق (ع) درباره حکمت عمر طولانی خضر (ع) آمده است که خداوند بدو عمر طولانی عطا کرد تا حجتی باشد بر مردم و کسی عمر طولانی حضرت حجّت را انکار نکند. [۸]
در روایتی آمده است که حضرت حجّت عمری طولانی خواهد داشت و در همان حال، جوان و بانشاط خواهد بود؛ چنان که ابراهیم خلیل (ع) صد و بیست سال عمر کرد؛ ولی همچون جوانی نیرومند و سی ساله بود. حضرت قائم (ع) نیز به صورت جوانی نیرومند ظهور می کند و مردمان به انکار او برمی خیزند. [۹]
امکان عقلی
مقصود از این امکان طول عمر، محال نبودن عمر طولانی از نظر عقل است از نظر عقل، درازی عمر نیز با تناقض همراه نمی باشد و مانعی برای تحقق آن وجود ندارد؛ زیرا در مفهوم زندگی، مرگ زودرس نهفته نیست. همانند عدد ۳ نمی باشد که فرد است و زوج نشود؛ چون در این مورد تناقض لازم می آید. بر این اساس، ممکن است که برای انسان شرائط و محیطی پدید آید که سلولهای بدن پیوسته بازسازی شود. و اندام های پشین که دچار پیری و فرسودگی شده اند به تدریج در جریان خون حل و دفع شوند. لذا، از نظر عقل سالها زنده ماندن محال نمی باشد.[۱۰]
امکان علمی
امکان علمی بدین معناست که از نظر علم، سفر انسان به سیارات منظومه شمسی و دیگر منظومه ها مردود نیست و نظریه های علمی امکان زندگی دراز مدت را برای انسان نیز محال نمی داند. امروزه در کیهان شناسی، روانشناسی و سایر رشته های علمی هر روز نظریات استواری پدید می آید که با دلایل و شواهد بیشتر همراه می باشد. از این رو به لحاظ علمی در امکان زیست طولانی نیز تردید نمی توان کرد. که در اینجا به آن اشاره می گردد:
الف) برخی از محققان می گویند، ژنهایی را کشف کرده اند که عامل جاویدانگی سلولهاست. این ژنها می توانند سلولهای آسیب دیده را ترمیم کنند. آزمایشها بر حشراتی که این ژنها در آنها فعال شده بود نشان داد که این جانداران بر اثر مرگ سلولی نمی میرند، بلکه تحلیل فیزیکی اندامها به مرگ آنها می انجامد. امید است با شناخت مکانیسم پیری، کیفیت زندگی سالمندان بهبود یافته و روند پیری کاهش پیدا کند. [۱۱]
ب) پژوهشگران با آزمایش به روشی از ژن درمانی دست یافته اند که از تحلیل رفتن ماهیچه های بدن در اثر پیری پیشگیری می کند. و با این روش می توان حجم و قدرت ماهیچه ها را در زمان پیری و یا در بیماری های خاص، دوباره بدست آورد. [۱۲]
ج) تاکنون تصور می شد که نقص در سیستم اعصاب برگشت ناپذیر است و بافت های عصبی را نمی توان ترمیم کرد. لیکن محققان دریافته اند که سلول های مغز بیشتر نیز می توانند با حضور خود را بازسازی کنند ولی این کار پیوسته در طول زندگی یک فرد انجام گیرد. [۱۳]
د) تحقیق نشان داده است که مرگها در ۹۰ و ۱۰۰ سالگی بیشتر به خاطر کهولت نیست، بدلایل مشخص و عوارض هایی همانند سکته مغزی، عفونت ریه، پوکی استخوان و… رخ می دهد و همچنین، نا امیدی در سالمندان احتمال مرگ زودرس را در آنها افزایش می دهد. و تحقیق روی ۷۹۵ مرد و زنِ ۶۴ تا ۷۵ ساله نشان دادند که ۲۹ درصد آنهایی که حالت یاس داشته نسبت به دیگران مرگ زودرس داشته اند. [۱۴]
امکان عملی
امکان عملی آن است که پدیده روزافزون علمی و تحقیقی همانند: سفینه های فضایی، دریایی، ژن شناسی ها، اندام های مصنوعی، رشد جانواران بیرون از رحم، و… زندگی اجتماعی را سازمان می دهد، که یک نوع از پیشرفت علمی است، در پرتو آن می توانیم درباره عمر مهدی (عج) به بررسی بنشینیم… دیگر هیچ انگیزه ای برای شگفتی ها باقی نمی ماند، مگر این که در دانش امام مهدی (عج) شک کنیم و پیشی گرفتن علم او را بر کاروان دانش بشر بعید بشماریم… اگر همه اینها را باور داریم، چگونه برای خداوند بلند مرتبه دشوار می شماریم که مهدی (عج) را بر دانش زمان پیشی دهد؟ چگونه است که طول عمری که خداوند به موعود منتظر (عج) بخشیده، شگفتی می آورد، اما دگرگون کردن جهان و بنای از نوساختن بر مبنای تمدن بزرگ که به عهده آن حضرت گذاشته شده است را چگونه باید نظر داشت؟ [۱۵]
طول عمر از منظر علوم تجربی
در روزگار ما، علوم تجربی طول عمر را برای انسان در شرایط مناسب، ممکن می دانند. دانشمندان علوم تجربی بر آنند که مرگ نیز همانند بیماری ها است و علل و عوامل طبیعی دارد و اگر این عوامل باز شناخته شوند و از میان بروند، می توان برای مدّتی طولانی، مرگ را به تأخیر انداخت. دکتر گیلورد هاورز در این باره می نویسد: امروز علم پزشکی به کمک علم تغذیه، قیود و حدود عمر را برداشته و ما امروز بر خلاف اجداد و پدران خود می توانیم امیدوار باشیم که از عمر طولانی برخوردار خواهیم بود. پرفسور ایتنگر، از پیشروان دانش کریونیک -انجماد بدن انسان- می نویسد: به نظر من، با پیشرفت تکنیک ها و کاری که ما شروع کرده ایم، بشر قرن ۲۱ خواهد توانست هزاران سال عمر کند.
پزشکی انگلیسی می نویسد: برخی دانشمندان توانسته اند عمر حشره میوه را به نهصد برابر افزایش دهند. از این روی، اگر عمر طبیعی انسان را هشتاد سال در نظر بگیریم، امکان افزایش آن تا هزار سال عملی به نظر می رسد[۱۶]
با بهرهگیری از بهداشت و تغذیه مناسب و دستاوردهای علوم پزشکی، عمر انسان ها در اروپا نسبت به ق ۱۶ م. بسیار بیش تر شده است. و از بیست و یک سال به هفتاد سال رسیده است. [۱۷]
بدین سان، عمر طولانی از نظر علمی ممکن است؛ چنان که دانشمندان معتقدند کوتاهی عمر نیازمند دلیل است نه بلندی آن.
مسئله طول عمر در منابع دینی
منابع امامیه
امام سجاد (ع) می فرماید: سنت هایی از انبیاء گذشته در قائم به یادگار مانده است. از آدم و نوح (ع) طول عمر، از ابراهیم (ع) تولد پنهانی، از عیسی (ع) غیبت… [۱۸] و امام صادق (ع) فرمود: خدای تعالی عمر بنده صالح خویش، خضر، را طولانی نکرد جز برای این که دلیلی بر طول عمر قائم (عج) باشد. و از این رهگذر بهانه دشمنان را خنثی و حجت ایشان را قطع کند. [۱۹]
بسیاری از علمای شیعه فصلی از کتاب خویش را بدین مسئله اختصاص داده و درباره آن سخن گفته اند. شیخ صدوق در کتاب کمالالدّین و تمام النّعمه فصلی با عنوان «المعمرون» گشوده و از کسانی نام برده است که عمر طولانی داشته اند و روایات اهل بیت (ع) را در این باره نقل کرده است. شیخ طوسی نیز در الغیبه از این مسئله یاد کرده و بدان پاسخ گفته است. [۲۰]
اهل سنت
ابن جوزی که از علمای معروف اهل تسنن و حنفی مذهب است، پس از بحث در حالت حضرت مهدی (عج) و نقل روایات رسول اکرم (ص) درباره آن حضرت می گوید: این اعتقاد امامیه صحیح است که حضرت مهدی موجود زنده است و برای افرادی استدلال می کند که از عمر طولانی برخوردار بوده اند. مانند: خضر، الیاس، و همچنین (ذوالقرنین) که در تورات آمده است. ۳۰۰۰ سال عمر کرد. و همچنین معمّرینی در شمار عمرهای ۹۰۰، ۸۰۰، ۷۰۰ سال نیز در تاریخ آمده است. [۲۲]
۲. عبدالوّهاب شعرانی، پس از آنکه از تولد آن حضرت در نیمه شعبان ۲۵۵، صحبت دارد، می گوید: او باقی است تا آنکه حضرت عیسی (ع) از آسمان نزول کند دیدار نماید. و عمر او تا زمان ما که ۹۵۸ هجری باشد ۷۰۶ سال است.. [۲۳]
کتب آسمانی: طول عمر در قرآن کریم
در قرآن کریم نیز مواردی از عمرهای طولانی آمده که به نمونه آن اشاره می گردد: حضرت نوح (ع) (نوح را به سوی قومش فرستادیم، ۹۵۰ سال در میان آنان درنگ کرد) [۲۴] و همچنین، حضرت یونس (ع): «اگر او از اهل تسبیح نبودی تا قیامت وی رادر شکم ماهی نگه می داشتم،» [۲۵] پس اگر زندگی در شکم ماهی تا قیامت امکان داشته باشد، در خشکی طبیعی است که امکان خواهد داشت.
طول عمر در کتب آسمانی اهل کتاب
در میان خداپرستان و پیروان ادیان آسمانی، از این که طول عمر ممکن است اختلافی نیست. و در تمام کتب مؤسسه از عمر طولانی بسیار سخن به میان آمده است. از جمله در تورات است که کتاب مقدس یهودیان است از نظر مسیحیان نیز مورد اعتماد می باشد. و در آن شرح زندگی زیادی را این گونه آورده است که جزء کسانی که عمرشان طولانی است اما، در ادیان گذشته سخن از طول عمر حضرت مهدی (عج) نیست. بلکه سخن در مطلق درازی عمر و کسانی است که عمر فوق طبیعی و معمولی داشته اند. می گوید: «آدم» ۹۰۰ سال، «نوش» ۹۰۵ سال، «قینان» ۹۱۰، «متوشالح» ۹۶۹، «المک» ۷۷۷ سال داشته و بعد از آن مرده اند. [۲۶]
و همچنین در انجیل که بعد از تورات بوده و از آن به عهد جدید یاد می کنند می گوید: … انسان های مادی بوده اند که ۲۰۰۰ سال داشته حداقل آن ۹۰۰ سال است که موارد متعددی را نشان می دهد. [۲۷]
طول عمر در گذر تاریخ
کهنسال ترین، انسان ها آنچه در تاریخ آمده زیاد بوده اند که بالای ۵۰۰ سال داشته اند. [۲۸] و نمونه های دیگر این که «فیروازای» یکی از پادشاهان ۵۳۷، «ابوهبل، قس، اسقم» هر کدام ۶۷۰ سال، «مصرایم نوه نوح، ملک نوه ادریس هر کدام» ۷۰۰ سال و…. داشته اند، [۳۰] همچنین «ضحاک» ۱۲۰۰، «مهرکان» ۲۵۰۰، «عاد و لقمان» هر کدام ۳۵۰۰ سال عمر کرده اند و… [۳۱]
نتیجه: آنچه که به عنوان نمونه و اختصار اشاره گردید، عمر طولانی نه از نظر عقل محال بود، و نه از نظر علمی آن را نفی می کند، تاریخ، سنت و ادیان آسمانی نیز بر آن است که انسان هایی بوده اند که فوق عادت و عمر طبیعی همگان، عمر داشته و زندگی کرده اند، فلذا طولانی بودن عمر امام زمان (عج) از دیدگاه مسلمین از جهات مختلف امری کاملا ممکن بوده و محال نمی باشد.
نمونه های تاریخی
بهترین دلیل بر امکان عمر طولانی، وجود نمونه های تاریخی است. در این باره کتاب های فراوانی نگاشته شده است که از آن جمله است: المعمرون، تألیف هشام بن محمد بن سائب کلبی (م. ۲۰۴ ق.)؛ المعمرون و الوصایا، تألیف ابوحاتم سهل بن محمد سجستانی (م. ۲۵۰ ق.)؛ المعارف، تألیف ابن قتیبه دینوری (م. ۲۷۶ ق.)؛ کمال الدین و تمام النعمه، تألیف شیخ صدوق (م. ۳۸۱ ق.)؛ الغیبه، تألیف شیخ طوسی (م. ۴۶۰ ق.)؛ تفسیر الجواهر، تألیف طنطاوی (معاصر)؛ نوید امن و امان، تألیف لطف الله صافی(معاصر).
گفتنی است که برخی از این آثار به صورت ضمنی بدین موضوع پرداخته و برخی ویژه این موضوع به تألیف درآمده اند. برخی از کسانی که عمر طولانی داشته اند، عبارتاند از: حضرت ابراهیم خلیل (ع) ۲۰۰ سال و بنا بر قولی ۱۷۵ سال، صفی بن ریاح ۲۷۰ سال، عمر بن جمه دوسی ۴۰۰ سال، لقمان بن عاد ۵۰۰ سال، سالم بن نوح ۶۰۰ سال، حضرت هود (ع) ۶۷۰ سال، آدم صفی اللَّه (ع) ۹۳۰ سال، حوا همسر آدم (ع) ۹۳۱ سال، بخت النصر ۱۵۰۷ سال، حضرت نوح (ع) ۲۵۰۰ سال، لقمان حکیم ۴۰۰۰ سال. [۳۲]
اعجاز در عمر طولانی حضرت حجت (عج)
با این که طول عمر برای انسان ممکن است، در روزگار ما امری غیر عادی تلقّی می شود به ویژه اگر به بیش از هزار سال برسد. متکلّمان شیعه بر آن اند که طول عمر امام زمان (ع) معجزه است.
دیدگاه علامه طباطبایی درباره طول عمر حضرت
علامه طباطبایی در این باره می گوید: «بنای اعتراض به طول عمر امام زمان (ع) از روی استبعاد است. البتّه عمر به این درازی و بیشتر از این، قابل استبعاد است؛ ولی هر کس به اخباری که در خصوص امام غایب از پیغمبر اکرم (ص) و… ائمه اهل بیت (ع) وارد شده، مراجعه نماید، خواهد دید که نوع زندگی امام غایب را به طریق خرق عادت معرّفی می کنند. خرق عادت، غیر از محال است و از راه علم هرگز نمی توان خرق عادت را نفی کرد؛ زیرا هرگز نمی توان اثبات کرد که اسباب و عواملی که در جهان کار می کنند، تنها همان ها هستند که ما آنها را دیده ایم و می شناسیم و اسباب دیگری که ما از آنها خبر نداریم، یا آثار و اعمال آنها را ندیده ایم یا نفهمیده ایم، وجود ندارد. از این روی، ممکن است در فردی یا افرادی از بشر اسباب و عواملی به وجود آید که عمری بسیار طولانی هزار یا چندین هزار ساله برای ایشان تأمین نماید و از اینجا است که جهان پزشکی تاکنون از پیدا کردن راهی برای عمرهای بسیار طولانی نومید و مأیوس نشده است.» [۳۴]
پی نوشت ها
۱. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۱۴.
۲. صافات/سوره۳۷، آیه۱۴۲-۱۴۴.
۳. زمخشری، جارالله، الکشّاف، ج۴، ص۶۲.
۴. صدوق، محمد بن علی، کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۵۲۳.
۵. صدوق، محمد بن علی، کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۲۲.
۶. کهف/سوره۱۸، آیه۸۲-۶۵.
۷. صافی، لطف الله، منتخب الاثر، ج۲، ص۲۸۳.
۸. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۱، ص۲۲۲.
۹. طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبه، ص۴۲۰.
۱۰. صدر، سید محمدباقر. جستجو پیرامون مهدی (عج)، ص۱۷ – ۱۸.
۱۱. ماهنامه پیام زن، شماره ۹۲، ص۹۴.
۱۲. ماهنامه دانشمند، شماره ۴۳۲، ص۲۱.
۱۳. ماهنامه دانشمند، شماره ۴۴۴۴، ص۲۵.
۱۴. ماهنامه دانشمند، شماره، ۴۵۹، ص۲۴.
۱۵. صدر، سید محمدباقر، جستجو پیرامون امام مهدی (عج)، ص۱۹-۲۵.
۱۶. قیام مهدی، ص۵۳.
۱۷. قیام مهدی، ص۴۸.
۱۸. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۱، ص۲۱۷.
۱۹. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۱، ص۲۲۲.
۲۰. صدوق، محمد بن علی، کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۵۵۵.
۲۱. طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبه، ص۱۱۳- ۱۱۵.
۲۲. ابن جوزی، سبط حنقی، تذکره الخواص الامه، ص۳۶۵.
۲۳. شعرانی، عبدالوهاب، الیواقیت و الجواهر، ص۶۵.
۲۴. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۱۴.
۲۵. صافات/سوره۳۷، آیه۱۴۲-۱۴۴.
۲۶. تورات، ترجمه فاضل خالقی، سیر پیدایش، باب ۵، آیات ۵-۳۲.
۲۷. انجیل، کتاب اعمال سولان، باب اول، آیات ۱-۱۲.
۲۸. دخیل، علی محمد، الامام المهدی، ص۱۴۶.
۲۹. دخیل، علی محمد، الامام المهدی، ص۱۸۶.
۳۰. دایانا، اس، ودرف، چگونه می توان ۱۰۰ سال زندگی کرد، ترجمه لیلا مهرادبی، ص۴۸.
۳۱. دایانا، اس، ودرف، چگونه می توان ۱۰۰ سال زندگی کرد، ترجمه لیلا مهرادبی، ص۴۹.
۳۲. قیام مهدی، ص۵۸-۵۹.
۳۳. محمدی مقدم، قربانعلی، آخرین امید، ص۳۵۲-۳۴۷.
۳۴. طیاطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، ص۱۹۷- ۱۹۸.
