علی بن حسین، نام امام سجاد (عليه السلام)، امام چهارم و معصوم ششم است. وى فرزند حسين بن على بن ابي طالب (علیه السلام) و ملقب به «سجاد» و «زين العابدين» می باشد. مادر آن حضرت را شهربانو، شاه زنان، غزاله، سلافه يا حرار نوشته اند. تولد حضرت سجاد در سال 38 هجرى در مدينه اتفاق افتاد.
آن حضرت در واقعه جانگداز كربلا حضور داشت ولى بنا به حكمت خداوند به علت بيمارى و تب شديد از آن حادثه سهمگين جان به سلامت برد. بنا به مصلحت الهى امام سجاد وارث امامت و ولايت گرديد. از آن پس نشر پيام شهادت امام حسين (علیه السلام) پدر بزرگوارش را با عمه اش حضرت زينب (س) با شجاعت و شهامت به عهده گرفت.
امام سجاد (علیه السلام) را پس از واقعه دردناك عاشورا از قتلگاه عشق و ايثار در حال بيمارى بر شترى بىهودج سوار كردند و دو پاى حضرتش را از زير شكم حيوان به زنجير بستند. حضرت على بن الحسين (علیه السلام) و ساير اسيران را به كوفه و از آن جا به شام گسيل داشتند. پيام خون و شهادت را حضرت زينب و حضرت سجاد در كوفه و شام به گوش مردم خفته و از حقيقت بى خبر رساندند و آنان را در حيرتى شگرف فرو بردند.
امام چهارم (علیه السلام) در فرصتى مغتنم كه مردم شام جمع بودند و يزيد بن معاويه نيز حاضر و مست باده غرور بود؛ پرده از چهره حقيقت برگرفت و خود را به بهترين وجهى معرفى كرد. يزيد تنها چاره را درين ديد كه زبان به لعن و طعن ابن زياد بگشايد و برخى از كارگزاران خود را به ظاهر مورد سرزنش قرار دهد و در صدد استمالت و دلجویى اسيران آل عصمت و بازماندگان پيامبر خدا صلی الله علیه و آله برآيد.
در ماه صفر 61 هجرى اهل بيت عصمت با عزت و جلال به سوى مدينه حركت كردند.
امام سجاد (علیه السلام) در مدت 35 سال امامت با روشن بينى خاص براى بيدارى و تهييج مردم عليه ظلم، از طريق سخنان پند آميز و آتشين و دعا كه مجموعه آنها در كتاب (صحيفه سجاديه) گرد آمده است به نشر حقايق و معارف اسلام اقدام می نمود.
صحيفه سجاديه از ارزنده ترين آثار اسلامى است شامل 57 دعا كه به (زيور آل محمد صلی الله علیه و آله) نيز شهرت دارد.
قصيده فرزدق را ما در ذيل شرح حال و آثار عبد الرحمن جامى در همين بخش نقل كردهايم.
شاعران فارسى زبان هر يك در مدح و منقبت آن حضرت اداى سخن كردهاند.
حضرت سجاد (علیه السلام) را وليد بن عبد الملك به تحريك هشام مسموم كرد و در سال 95 هجرى آن بزرگوار چشم ازين عالم فرو بست. بدن مقدسش را در بقيع دفن كردند.
محمد بن حسام خوسفى (وفات 875 ه)
در مناقب مولى سجاد علیه السلام
دل ار شكسته و آشفته و پريشان است عجب مدار كه در بند زلف خوبان است
به خنده گفت هلال: ابروى تو را مانم بر آن خيال كجش هر كه ديد خندان است
نسيم زلف تو بر گل بنفشه انگيز است عبير خط تو بر لاله عنبرافشان است
ز قيد زلف تو گفتم مگر بپرهيزم كجا روم كه دلم باز بسته آن است
مرا به جانب گلزار و باغ رغبت نيست كه روى خوب تو هم باغ و هم گلستان است
سواد چشم تو خوان دلم به يغما برد چو ترك مست رسد خانه، جاى تالان است
كدام سرمه كشيدى كه چشم خوش خوابت بدان سياه دلى چون چراغ تابان است
مگر كه سرمه چشمت كه عين بينائى است غبار تربت و چشم و چراغ ايمان است
على مرتضوى منزلت كه در ره دين چراغ گلشن تقوا و شمع عرفان است
امام مصطفوى رتبت آن كه از ره قدر مكان رفعت او ماوراى امكان است
دويم على و چهارم امام زين عباد كه مقتداى زواياى چار امكان است
على و همسر او جدّ او و جدّه اوست كه شمع دوده عمران و آل عمران است
ستوده آدم آل عبا كه چون آدم زمين علم و عمل را زعيم و دهقان است
قسم به تربت او كابروى خورشيد است كه خاك مرقد او به ز آب حيوان است
به گرد روضه او چون كبوتران حرم هماى سدرهنشين را هواى طيران است
به عفو و عصمت و عفّت به عقل و علم و عمل به هر كمال كه گويى هزار چندان است
ز بحر كف سخايش سحاب منتفع است كه همچو جدّ و پدر مرد سفره و نان است
كراست پايه زهدش كه بر عبادت او فرشته رشك نمايد، چه جاى انسان است
ايا كسى كه به رفعت بر اوج عليين فرود پايه قدرت فراز كيوان است
تو آن بلند جنابى كه قصر هفت رواق سراى جاه تو را شرفهاى ز ايوان است
قباى اطلس جاه تو را ز غايت قدر ستاره، تكمه، مه نو، طراز دامان است
در آن مقام كه ايفاى وعده خواهد بود مقرّبان تو را وعده روح و ريحان است
تو را به مصر ملاحت بسى خريدارند غلام يوسف حُسن تو ماه كنعان است
به كُنه مدح و ثناى تو من چگونه رسم؟ بلى، به قدر تو ايزد تو را ثنا خوان است
سخن به قدر ثناى تو چون توانم گفت؟ اگرچه طبع ثنا گسترم سخندان است
به مدحت تو فرزدق بگفت بيتى چند اگرچه گفته او مدح آل مروان است
پس از وفات بزرگى به خواب ديد او را كه در رياض جنان تازه روى و خندان است
سؤال كرد كه اين منزلت چه لايق توست؟! كه منزلت به جهنم سعير سوزان است
جواب داد كه: مسكين مگر نمىدانى كه حبّ آل محمد خلاص نيران است
به يك قصيده كه زين العباد را گفتم عطاى من ز كرامت بهشت و غفران است
مرا كه سينه من مخزن محبّت توست به طوع بنده فرمان تو دل از جان است
غبار تربت حسان اگرچه باد ببرد كنون به مدح تو ابن حسام، حسّان است
بدين وسيله مرا از تو چشم الطاف است بدين قصيده تمنّاى بنده احسان است
ز فيض شبنم فضل تو نيستم نوميد كه ابر جود تو بر خاص و عام باران است
به زَيْن حبّ تو ايمان من مزيّن شد ولى ز كسوت تقوا هنوز عريان است
شفاعت تو مگر دست فيض بگشايد كه در ره تو رهى پاى بند عصيان است
مقدّسا به صفات جلال آن معصوم كه مدحت شرفش هفت سبع «11» قرآن است
كه هر گناه كه كردم به عفو در گذران كه لطف و مغفرت و رحمتت فراوان است
پور عبد الملك به نام هشام در حرم بود با اهالى شام
مىزد اندر طواف كعبه قدم ليكن از ازدحام اهل حرم
استلام حجر ندادش دست بهر نظاره گوشهاى بنشست
ناگهان نخبه نبى و ولى زين عُبّاد بن حسين على
در كساى بها و حُلّه نور بر حريم حرم فكند عبور
هر طرف مىگذشت بهر طواف در صف خلق مىفتاد شكاف
زد قدم بهر استلام حجر گشت خالى ز خلق راهِ گذر
شاميى كرد از هشام سؤال كيست با اين چنين جمال و جلال؟
از جهالت در آن تعلّل كرد در شناسائيش تجاهل كرد
گفت نشناسمش، ندانم كيست مدنى يا يمانى يا مكّى است
بو فراس آن سخنور نادر بود در جمع شاميان حاضر
گفت: من مىشناسمش نيكو زو چه پرسى؟ به سوى من كن رو
آن كس است اين كه مكّه و بطحا زمزم و بوقبيس و خيف و منا
حرم و حلّ و بيت و ركن و حطيم ناودان و مقام ابراهيم
مروه، سعى و صفا، حجر، عرفات طيبه و كوفه، كربلا و فرات «3»
هر يك آمد به قدر او عارف بر علوّ مقام او واقف
قرّة العين سيّدالشهداست زهره شاخ دوحه زهراست
ميوه باغ احمد مختار لاله داغ حيدر كرّار
چون كند جاى در ميان قريش رود از فخر بر زبان قريش
كه بدين سرور ستوده شِيَم به نهايت رسيد فضل و كرم
ذروه عزّت است منزل او حاصل دولت است محمل او
با چنين عزّ و دولت ظاهر هم عرب هم عجم بود قاصر
جدّ او را به مسند تمكين خاتم انبياست نقش نگين
لايح «6» از روى او فروغ هدى فائح از خوى او شميم وفا
طلعتش آفتاب روز افروز روشنائى فزاى و ظلمت سوز
جدّ او مصدر هدايت حق از چنان مصدرى شده مشتق
از حيا نايدش پسنديده كه گشايد به روى كس ديده
خلق ازو نيز ديده خوابانند كز مهابت نگاه نتوانند
نيست بىسبقت تبسّم او خلق را طاقت تكلم او
در عرب در عجم بود مشهور گو مدانش مغفّلى مغرور
همه عالم گرفت پرتو خَور گر ضريرى نديد از او چه ضرر
شد بلند آفتاب بر افلاك بوم اگر زو نيافت بهره چه باك
بر نكو سيرتان و بدكاران دست او ابر موهبت باران
فيض آن ابر بر همه عالم گر بريزد نمىنگردد كم
هست از آن معشر بلند آيين كه گذشته ز اوج عليين
حبّ ايشان دليل صدق و وفاق بغض ايشان نشان كفر و نفاق
قربشان مايه علو و جلال بعدشان مايه عتو و ضلال
گر شمارند اهل تقوا را طالبان رضاى مولا را
اندر آن قوم مقتدا باشند و اندر آن خيل پيشوا باشند
گر بپرسد ز آسمان بالغرض سايلى مَنْ خيار اهل الارض
به زبان كواكب و انجم هيچ لفظى نيايد الّا هُم
هم غُيُوثُ النَدى اذا وَهَبوا هُم ليُوثُ الشَرى اذا نَهَبوا
سر هر نامه را رواج افزاى نامشان هست بعد نام خداى
ختم هر نظم و نثر را الحق باشد از يمن نامشان رونق
واعظ قزوينى قرن يازدهم هجرى
در مدحت چراغ ديده عباد امام سجاد علیه السلام
ز شوق، اهل نظر مىدوند بر در و بام زكات حُسن ستانند تا ز ماه صيام
ز نور ديده در و بامها چراغان است براى مقدم اين ماه، آفتاب غلام
مه مبارك رخسار ميمنتْ مقدم مه سعادتْ آغاز مغفرتْ انجام
چه ماه؟ آن كه برد حسن حيرت افزايش ز كار، دست و دل خلق روزگار تمام
زند به چرخ شكر خنده گاه از گل صبح كشد به خاك گه از ناز حُسن، طرّه شام
به رويش از شب قدر است عنبرين خالى كه باشد از دل و جانش هزار ماه، غلام
از اين جهت شب قدر است نام او كه بود چو روز روشن از او قدر اهل بيت كرام
چنان عزيز، كه خلق از رعايت ادبش كنند خنده چو گل بىصدا در اين ايّام
زهى مبارك ماهى، كه بسته است كمر پى نجات گنه پيشگان ز خاص و ز عام
همين براى اميد سياهرويان بس كه نور تابدش از ماه نو ز جبهه شام
عجب خجسته هلالى، كه با كمال شرف دو تا نموده قد و مىكند به خلق سلام
هلال نيست، بود خيل روزهداران را براى صيد غزالان فيض، حلقه دام
نه ماه نو، كه ز تأثير باد نوروزى گلى است از چمن فيض، ناشكفته تمام
بود به اين همه قدر و كمال، اين مه نو غلام حلقه به گوشى كه شد هلالش نام
غلام حلقه به گوش كه؟ بر گزيده حق كه بود سال درازش تمام ماه صيام
چراغ ديده عُبّاد، حضرت سجّاد كه آفتاب چو مه نور از او نمايد وام
ز ذكر واقعه كربلا نياسودى دلش كه مقرى تسبيح ناله بود مدام
ز تندباد جلال خدا تن زارش چو موج قلزم رحمت هميشه بىآرام
چو خوشه، زرد، ولى دانهكش ضعيفان را چو گل، شكسته، وليكن شكفته روى مدام
غريب، ليك وطن سايهاش غريبان را يتيم، ليك پدر ز التفات بر ايتام
ز حلم كرده به هم يار، جرم و بخشش را به علم داده جدايى، حلال را ز حرام
چو چشم خويش، كف او مدام در ريزش چو بحر همّت خود، دل هميشه بىآرام
فگنده بار علايق ز خويش، تا كه كشد به خانه فقرا، آب و نان به دوش مدام
ز بس خضوع، شدى آب در نماز، اگر براى سجده نبودى ضرور هفت اندام
عدوى او كه دماغش ز دود جهل پر است به حشر كى رسدش بوى مغفرت به مشام؟
سخن رسيد به سر منزل دعا واعظ عنان بكش كه نه اين راه را بود انجام
قلم مناز به بازوى خود، كه ممكن نيست رسد به پايه قدرش كمند طول كلام
غرض از اين همه، اظهار بندگى است مرا وگرنه من كيم آن قدر كو، و مدح كدام؟
سزاى درگه او نيست تحفهيى در كف مرا به غير دعا، و السلام و الاكرام
بود به جيب مكان، تا چو مهر صفحه خاك بود به دست زمان، تا چو سبحه شهر صيام
برد به خاك درش سجده، جبهه عالم كند به ذكر خوشش دور، سبحه ايّام
سروش اصفهانى (ت 1228- 1285 ه)
در مدح حضرت سيد سجاد امام زين العابدين علیه السلام
ماه فروردين فراز آمد ز فردوس برين گلستان را كرد در بر حلّههاى حور عين
ارغوان سرمايه بگرفته است از كان بدخش ياسمين پيرايه بگرفته است از درّ ثمين
بانگ چنگ رامتين آيد همى از ناى مرغ دارد اندر ناى گويى مرغ، چنگ را متين
نيستند ار بلبل و صُلصُل چو من عاشق چراست بانگ صلصل صبر سوز و ناله بلبل حزين
بگذرى چندان كه در هامون بنفشه است و سمن بنگرى چندان كه در بستان گل است و ياسمين
مرغ اشعار فرزدق كرده پندارى ز بر در ثناى خواجه سجّاد زين العابدين
وارث پيغمبر و حيدر، على بن الحسين چيست ميراثش علوم اوّلين و آخرين
معنى ركن و مقام و صورت خير الانام زاده شُبّير فرزند امير المؤمنين
همچو عمّ خود حليم و همچو باب خود صبور مرتضى آسا جواد و مصطفى آسا امين
يك نيا شير خدا و يك نيا نوشيروان از يكى سو شاه دنيا از دگر سو شاه دين
هم عجم را نازش از او هم عرب را افتخار ز آل ساسان است و عدنان پيشواى راستين
چون به محراب اندرون بگريستى از بيم حق آمدى رضوان و بستردى سرشكش ز آستين
پيشواى چارمين است و به محراب اندرون تافتى رويش چو خورشيد از سپهر چارمين
اين شنيدستى كه در محراب طاعت خويش را اژدهاآسا بدو بنمود ابليس لعين
خواجه ننديشيد و روى از قبله طاعت نتافت كش ندا از غيب آمد «انت زين العابدين»
كرد داود پيمبر نرم آهن را به دست او به پند و موعظه دلهاى سخت آهنين
گر بگويم برترست از موسى عمران رواست كاين نترسيد و بترسيد او ز ثعبان مبين
حبّ او حصن حصين است و ز خشم كردگار گشت ايمن آن كه آمد اندرين حصن حصين
بس كه زانو با جبين در سجده پيش حق بسود سوده شد مانند زانوى هيونانش جبين «6»
اى فروغ ديده پيغمبر و حيدر كه هست بغض تو نار جحيم و حبّ تو ماءِ معين
با محبّان تو رضوان گويد اندر روز حشر هذه جناتُ عَدنٍ فَادخلوها خالدين
نازش شُبّيريان بر دوده شبَّر ز توست ور نه شُبّير و شَبَر هر دو همالند و قرين
شهرياران عجم را زين سپس تا رستخيز از تولّاى تو باشد شوكت اسلام و دين …
فيّاض لاهيجى (وفات به سال 1072 ه)
در منقبت امام سجاد زين العابدين علیه السلام
شكر خدا كه با فلكم هيچ كار نيست بر خاطرم ز هر دو جهان يك غبار نيست
آن پاى بر جهان زده رندم كه بر دلم اندوه آسمان و غم روزگار نيست
فخرم همين بس است كه اندر جهان مرا روى نياز جز به در كردگار نيست
جز درگه نياز كه درگاه مطلق است روى دلم ز هيچ در اميدوار نيست
گردون! به ما زياده ازين سر گران مباش اين كهنه سايبان تو هم پايدار نيست
قطع نظر ز هر چه كنم خوشتر آيدم جز درگهى كه بانى او روزگار نيست
درگاه پادشاه دو عالم كه از شرف ناخوانده گر رود فلك، آنجاش بار نيست
آن پادشاه عرصه دين كز علوّ قدر خورشيد را بر اوج جلالش گذار نيست
شهزاده زمين و زمان زين عابدين شاهى كه در زمانه چو او شهريار نيست
دين يادگار اوست چو او يادگار دين چون اهل بيت را بجز او يادگار نيست
انجم ز نور خاطر اويند مقتبس «1» افلاك را به غير درِ او مدار نيست
گر خاك پاش سر به نسيمى برآورد در باغ و راغ حاجت باد بهار نيست
هر جا كف سخاوت او سايه افكند جز تيرگى نتيجه ابر بهار نيست
چون ماه علمش از افق سينه سر زند اقليم جهل را غم شبهاى تار نيست
در حضرتش زمانه به يك پا ستاده است در خدمتش فلك نفسى برقرار نيست
روزى قَدَر به پيش قضا شكوه كرد و گفت تا حكم شاه هست مرا هيچ كار نيست
بانگى ز روى قهر به او زد قضا و گفت: كاى ساده سرّ اين به تو هم آشكار نيست
گر نه وجود او بود اين كار خانه را پيش خداى عزّ و جلّ اعتبار نيست
حاصل كه او نتيجه ايجاد عالم است در دهر همچو ما و تو او حشو كار نيست
يعنى كه ابن سبط رسول مهيمن است بىمهر او بناى جهان استوار نيست
شاهى كه كارخانه قدرت وجود اوست با او ستيزه جز به خدا كارزار نيست
آلوده چون به حرف عدويش كنم سخن؟ طوطى طبع ناطقه مردار خوار نيست
شاها منم كه طينت عنبر سرشت من جز از عبير خاك درت مايهدار نيست
مهر تو در گرفت سراپا وجود من نوعى كه دل ز شعله او جز شرار نيست
فكر من از كجا و مديح تو از كجا؟! در بحر مدحت تو خرد را گذار نيست
جز گفتگوى مهر تو نبود انيس من عاشق تسلّىاش بجز از حرف يار نيست
بىمهرى فلك دل ما را ز خود رماند رحمى كه جز به لطف تو امّيدوار نيست
لطفت چو گشت ضامن فرداى دوستان امروز باكى از ستم روزگار نيست
تا آفتاب نور فشاند به روزگار تا روزگار جز به شتابش قرار نيست
مهرت دل حبيب تو را نورپاش باد خصم تو بىقرار چنان كش وقار نيست
خاك ره تو ديده «فيّاض» را جلا تا از فلك بر آينهاش جز غبار نيست
جودى خراسانى (وفات 1302 هجرى)
خطبه حضرت سجاد (علیه السلام) در شام
اى اهل شام مظهر لطف خدا منم مقصود ز آفرينش ارض و سما منم
پوشيده نيست نزد من اسرار كاينات زيرا كه محرم حرم كبريا منم
مسجود كاينات بود خاك كوى من زينتفزاى كعبه، صفاى صفا منم
زمزم ز فيض مقدم من يافت آبرو مهر منير مكّه امير مِنى منم
بر جمله اوليا منم امروز جانشين وارث به علم يك به يك انبيا منم
آن آدمى كه دمبدم اندر تمام عمر از ابتدا گريسته تا انتها منم
بر كشتيى كه نوح در او نوحهگر نشست اى قوم بد گهر به خدا ناخدا منم
آن موسيى كه سينه به سينا ز غم دريد از داستان واقعه كربلا منم
آن يوسفى كه گشت به زندان غم اسير بىغمگسار و بيكس و بىآشنا منم
با اين همه حكايت، دارم يكى سؤال راضى به يك جواب، كنون از شما منم
بر اين محمّدى كه مؤذن دهد اذان اى شاميان نبيره، يزيد است يا منم؟
گوييد اگر يزيد بود؛ اين بود دروغ گوييد اگر منم ز چه در اين جفا منم
پرسيد اگر كه هست مرا باب تاجدار در يتيم خامس آل عبا منم
پرسيد گر ز نام من اى قوم كينهجو بيكس منم، غريب منم، مبتلا منم
بيمار و داغديده و بىيار و بىمعين زين العباد بيكس و بىآشنا منم
آن بىمعين كه ديده سرِ باب خويش را از تن جدا ز خنجر شمر دغا «4» منم
آن بيكسى كه نعش پدر را ز بعد قتل ديد از سم ستور ستم توتيا، منم
آن بيكسى كه روز ورودم به شام غم بستند دست او ز جفا از قفا منم
آن بيكسى كه در سر هر كوچه ريختند آتش به فرقش از ره جور و جفا منم
آن خسته عليل كه او را به روز و شب خشت خرابه بود ز غم متّكا منم
آن سر برهنهاى كه نگهداشتى بپاى در بزم عيش خويش يزيد از جفا منم
هر طايرى گهى به فغان است «جوديا» مرغى كه روز و شب بود اندر نوا منم
لامع درميانى (تولد 77- 1076 ه)
در مناقب امام سجاد زين العابدين علیه السلام
حبّذا آن بارگاهى كاندر آن دارد كمين بهر طوف آستانش روز و شب روح الامين
كنگره قصر جلالش بس رفيع افتاده است هر زمان بر آسمان از قدر مىسايد جبين
بارگاه آن كه باشد خاكروب درگهش سرمه چشم ملايك، تاج فرق حور عين
در فضاى بارگاهش از علوّ مرتبت شد زمينش آسمان و آسمان آمد زمين
زائران روضهاش را مىرسد هر دم به گوش از ملائك بانگ: طِبتم فَادخُلُوها خالِدين
توسن همّت به ميدان عبادت تاخت تا ز آسمان آمد خطابش انْتَ زين العابدين
چون شدى سرگرم طاعت ساختى در معبدش لاله حمراى آتش را چو ورد ياسمين
چون شدى بر طور همّت چون عصا مىساختى گرچه اژدر مىشدى در امتحان ديو لعين
گر كه موسى رفت نزد خضر، خضر آمد برش تا ز اندوه حوادث دل ندارد او غمين
چون سليمان گر نبودى طير در فرمان او كى عصافير آمدى از خرمن او خوشهچين
پيرو حكم مطاعش بود يكسر وحش و طير روضمان قصه آهو تو بر خوان و ببين
گر نمود احياى موتى عيسى مريم به دم در محاكم از حجر برخاست در نزدش انين
تا به حدّى بود زهدش كز فضاى لا مكان بارها آمد خطاب انت خير الراغبين
روضه مرضيّهاش باشد مطاف انس و جان مرقدش شد مهبط اسرار رب العالمين
وارث علم سلونى دُرّ درج لو كُشِف ميوه نخل لَعمْرُك «8»، مقتداى چارمين
گوهر بحر رسالت، نور شمع لا فتى حامل علم لدنى، قدوه دنيا و دين
كاشف اسرار فرقان، سامع الهام غيب مالك ملك امامت، صاحب علم اليقين
اى خوش آن روزى كه گردم از طوافت بهرهياب پس ز روى مسكنت بر درگهت سايم جبين
چو ز خاك آستانت تا جور گردد سرم زان شرف بر فرق خاقان افكنم من آستين
در نثار بارگاهت جان به كف آورده باز گويمت كاى زبده اولاد خير المرسلين
گشته در بحر معاصى كشتى عمرم تباه دارم از ملّاح لطف عام تو امّيدِ اين:
كارد از گرداب غفلت زورقم را يك طرف بادبان شفقتت گردد به من يك دم قرين
تا به اميد عطايت رخت اميد مرا دركشد از چار موج حرص و آز و حقد و كين
علت درد گنه را چون شفاعت شد شفا در حريمت زان بلند آمد انين المذنبين
چون گدا افتادهام در بارگاه مهر تو چشم شَفْقت باز كن در «لامع» دلخسته بين
سبز بادا دوحه بخت هواخواهان تو تا اثر باقى بود از باد و نار و ماء و طين
خشك بادا مزرع اميد بدخواهت مدام تا مدارست در سپهر و تا قرار است در زمين
از مهين بانوى ايران سر زد از خاك عرب آفتابى كز جبينش مىدرخشد نور رب
زان عرب نازد كه اين شاهى است تازى دودمان زان عجم بالد كه اين ماهى است ايرانى نسب
حبّذا شاهى كه محكم شد از او كاخ كمال فرخّا ماهى كه روشن شد از او مهد ادب
حجّت حقّ، رحمت مطلق، على بن الحسين (علیه السلام) درّة التاج شرف ماه عجم شاه عرب
شمع بزم حقپرستان بود و مجذوب خدا آن چنان كز ياد حق غافل نبودى روز و شب
گه ز اشك اشتياق وصل در سوز و گداز گه ز آه آتشين هجر اندر تاب و تب
زينت پرهيزگاران بود در زهد و عفاف زان خدا سجّاد و زين العابدين دادش لقب
آن شنيدستم كه در عهد وليعهدى، هشام رهسپار كعبه شد با مردم شام و حلب
خواست تا بوسد حجر را گشت مانع ازدحام شد ز جمعيّت برون كاسايد از رنج و تعب
ديد ناگه صف ز هم بشكست و ماهى شد پديد كافتاب از تابش صبح جمالش در عجب
ماه گرد كعبه مىگرديد و خلقى گرد ماه سنگ را با بوسهاى سيراب كرد از لعل لب
چون هشام آن عزّت و قدر و جلال و جاه ديد از شرار آتش كين و حسد شد ملتهب
زان ميان يك تن از او پرسيد اين آزاده كيست؟ كاين چنين بر دامن مطلوب زد دست طلب؟
كرد در پاسخ تجاهل، گفت: نشناسم كه كيست؟ زان تجاهلها كه بر اعجاز احمد، بولهب
چون فرزدق آن سخندان گرامى از هشام اين سخن بشنيد، شد آشفته خاطر از غضب
گفت: گر نامش ندانى با تو گويد نام او گر بپرسى خاك بطحا را وجب اندر وجب
از زمين و آسمان و آفتاب و مشترى زهره و پروين و ماه و كهكشان و ذوذنب «1»
مروه و بيت و صفا و زمزم و ركن و مقام مىشناسندش نكونام و نسب اصل و حسب
ميوه بستان زهرا قُرةُ العين حسين (علیه السلام) آن كه شد پيدايش او آفرينش را سبب
كوكب صبح هدايت آن كه نور عارضش كرد محو از ساحت دين ظلمت و جهل و شغب
خسرو ملك فصاحت آن كه در قدر و بهاست خطبههاى دلپذيرش درة التاج خطب
چون نسيم نوبهاران ساحت جان را «رسا» هر دم از طبع نشاط انگيز مىبخشد طرب
صغير اصفهانى (ت 1312 ه- 1390 ه. ق)
در مدح امام سجاد زين العابدين علیه السلام
خواهى اگر عيشى از تفرّج گلزار صورت گل را مبين و بگذر و بگذار
ديده معنى گشا به هر گل و هر خار قدرت آن بين كه گل نموده پديدار
قصد مؤثّر نما ز ديدن آثار تا شودت فاش هر مفصّل و مجمل
اى به جمال تو عارفان همه شيدا و اى به سر عاشقان ز عشق تو سودا
خويش نهانى و جلوهات همه پيدا بر فكن از چهره زلف چون شب يلدا
صبح اميدم نما، ز مهر هويدا شام غمم كن به روز عيش مبدّل
تا رخ دلبر دلم تهى كند از غم بوسه دهد ساقيم چو باده دمادم
مطربم آرد ز تار زير و ز نى بم سطرى از آن عشقنامه خوانم و خرم
چندى گويم مديح مير معظّم مختصرى خوانم از كتاب مطوّل
خلقت اول به خلق علّت ايجاد فخر دو عالم به زهد خواجه زهّاد
جان سه روح و قوام هستى اجساد يعنى چارم امام سيّد سجّاد علیه السلام
نور خدا آفتاب كشور عباد ماه سپهر وقار و شاه مجلّل
روز جزا او قسيم جنّت و دوزخ بغض و ولايش عذاب و راحت برزخ
حكمش در بوستان، گل آورد از شخ امرش سازد چمن ز لاله چو مسلخ
چرخ برينش دُخان روزن مطبخ شمس مضيئش شعاع شعله مشعل
شد چو به يوسف پناه از ره احسان بر زبر تخت جا گرفت ز زندان
نوح ز لطفش نجات يافت ز طوفان مىنشدى گر دليل موسى عمران
بود يقين تا ابد به حال پريشان بهر گذشتن ز رود نيل معطّل
آه كه عالم سيه به پيش نظر ديد بس كه جفا در جفا به نوع دگر ديد
لاله صفت داغ اقربا به جگر ديد رأس عزيزان به نى چو قرص قمر ديد
خاصه در آن دم كه نعش پاك پدر ديد غرقه به خون بىسر اوفتاده به مقتل
هيچ شنيدى جز آن گروه ستمكار كس بزند تازيانه بر تن تبدار
يا كه گذارند غل به گردن بيمار شهر به شهرش برند بر سر بازار
قوم لعينى كه از شقاوت بسيار نى ز خدا خائف و نه ز احمد مرسل
يك طرفش كوس شادمانى عُدوان يك طرف اهل حرم به ناله و افغان
عمّه و خواهر به روى ناقه عريان گاه به شام و گهى به كوفه ويران
داشت نه يار و نه مونسى ز محبان تا ز وفا عقدهيى كند ز غمش حلّ
آن كه فراتر بُدى ز عرش مقامش داد فلك جاى در خرابه شامش
بود چهل سال در قعود و قيامش اول روز ابتداى گريه شامش
از دل و جان شد صغير تا كه غلامش طعنه به شاهى زد و به تاج
الهى قمشهاى (وفات 1352 ه. ش)
قصيده سجّاديه در ستايش امام سجاد على بن الحسين علیه السلام
چون زد ايزد خيمه هفت آسمان را آفريد اقليم پيدا و نهان را
آفريد آن شاهد يكتاى عالم عالمى آيينه، حسن جاودان را
با نظام علم ربّانى رقم زد از عنايت خوشترين نظم كيان را
ناز پنهان خواست حُسْنَش را و ليكن عشق پيدا ساخت آن حسن نهان را
عشق چون از طلعت سلطان عالم برگرفت آيينه روشن روان را
در ازل شاهنشه ملك ابد خواند آيت حق، آن امام انس و جان را
سيد سجّاد و سلطان صفا را شاه ايمان كشور كَوْن و مكان را
قبله اهل سجود و ركن ايمان آن كه سبقت برد پاكان جهان را
برد گوى سبقت از خوبان عالم آدم و نوح و خليل پاك جان را
در روانش صد فروغ از نور سبحان در جمالش صد نشان آن بىنشان را
طاعت و زهد و ثناى صبح و شامش كرد حيران قدسى عرش آشيان را
پرتو مشكات و مصباح جمالش ساخت روشن كعبه و دير مغان را
نغمه سبوح و قدوس ثنايش در نشاط آورد فوج قدسيان را
دفتر راز و نياز بىمثالش دفتر عشق است عقل نكته دان را
آن صحيفه سر سجادى است كاشف راز عشق آن امام راستان را
ز آن صحيفه آيت سجّاد بيند ديده اهل صفا، راز نهان را
درس عشق آموخت اوراق زبورش همچنان داود مرغ بوستان را
بلبل خوش نغمه داود عترت كرد پر شور و نشاط اين گلستان را
عارفان از پرتو درس و دعايش يافتند اسرار علم كن فكان را
باغ دلها را خوش اوراق كتابش داد زينت همچو گل باغ جهان را
در دعا راز و نيازش عاشقانه داد تعليم حقايق انس و جان را
چون خرامد سرو بالايش به رضوان محو حُسْن خود كند حور جنان را
چنگ زن آن عروة الوثقاى حق را و آن سفينه رحمت و نوح زمان را
گوهر حكمت بسى ريزد بيانش چون گشايد بر سخن شيرين زبان را
نور سرمد خواه از آن خورشيد ايمان تا زدايد ظلمت وهم و گمان را
در مناجات و دعا سوز و گدازش آتش افروزد به دل پير و جوان را
گريهها و ناله شبهاى تارش شعله زد بر دل سپهر و اختران را
چون به شام از جور چرخ كجرو آمد نطق شه آتش به دل زد شاميان را
ناله زد يا لْيْتَ امّى لَم تَلِدْنى سوخت ز آه آتشين خلق جهان را
كاش ويران گشت شام و خلق شومش مىنديد از آل عصمت ميهمان را
شهر ياران را به ويران كرد مهمان آن يزيد سفله واى اين ميزبان را
لعن ايزد بر ستمكاران عالم رحمت و الطاف بىحد نيكوان را
تا «الهى» دولت وصل تو يابد در قيامت، وز خطا خط امان را
طائى شميرانى معاصر
امام سيد سجاد علیه السلام
جشن ميلاد امام چارمين آمد پديد روز وجد مؤمنات و مؤمنين آمد پديد
درّة التاج فضيلت جوهر علم لدن حضرت سجاد زين العابدين آمد پديد
يك فلك مجد و كرامت يك جهان اجلال و فر در رخ انسان به چهرى دلنشين آمد پديد
يك جهان تسليم يك عالم رضا يك دهر فضل آسمانى آفتابى بر زمين آمد پديد
فُلك درياى ولايت موج اقيانوس فضل خازن علم الهى، قطب دين آمد پديد
نور چشم خامس آل عبا زين العباد شافع عصيان به روز واپسين آمد پديد
عرشيان انگشت عبرت بر دهان دارند از آن كاين چنين گوهر چه سان از ماء و طين آمد پديد
عابدين را گاه رنج آرام جان آمد ز ره ساجدين را روز غم يار و معين آمد پديد
آن چه را مىجست دل در آسمانها قرنها در زمين آن مقتداى آن و اين آمد پديد
چرخ هستى را چنان شمس الضُّحى آمد عيان بحر ايمان را چنين درّ ثمين آمد پديد
مجمع البحرين دانش، مخزن الاسرار حق فيض سرمد، متن قرآن مبين آمد پديد
ركن كعبه بانى سعى و صفا آمد ز ره روح قرآن، معنى حبل المتين آمد پديد
كاخ ايمان را از او ركنى ركين شد آشكار ملك هستى را از او حصنى حصين آمد پديد
وارث تخت «سلونى» تاجدار «هل اتى» حضرت طاها جناب يا و سين آمد پديد
از پى آوردن تبريك ميلادش ز عرش باز گويا در زمين روح الامين آمد پديد
بازگو «طائى» براى ميمنت بر شيعيان روز ميلاد امام چارمين آمد پديد
سيد رضا مؤيد (تولد 1321 ه. ش)
امام سجاد علیه السلام: طبيب دردمندان
اى ماه منير هفت طارم در چرخ وجود مهر چارم
نور ششم از چهارده نور روشن ز رخت جهان ديجور
در ديده شرع نور عينى پرورده دامن حسينى
شِبل على و على است نامت هم سنگ كلام حق كلامت
اى خون خداى در وجودت اخلاص تو ظاهر از سجودت
خلقت، به طفيل آبرويت محراب بهشت آرزويت
پيوسته خداست پيش چشمت وز بهر خداست مهر و خشمت
هنگام عبادت و نيايش در پيش خداى در ستايش
گر خلق به كشتنت بخيزند تا خون مقدّست بريزند
ور كون و مكان بپاشد از هم يك مو نشود خضوع تو كم
سر رشته نظم آفرينش دارى به كف اى خداى بينش
با اين همه قدر دست تقدير بنهاده به گردن تو زنجير
پيموده به رفرف «6» عبادت معراج اسارت و شهادت
در صحنه كربلا و آن شور از تيره سپهر شام عاشور
با جان نزار و جسم تبدار با روح بزرگ و قلب بيدار
همچون مه نو طلوع كردى برنامه خود شروع كردى
در بستر تب كه پيكرت كاست آتش به عيادت تو برخاست
ز آن آتش و تب به تاب بودى لب تشنه كنار آب بودى
اى لاله در گرفته از داغ وز لاله داغها دلت داغ
گل مىبرد از عذار تو رشك دارد رخ تو طراوت از اشك
از چشم هميشه اشكبارت پيداست ملال بىشمارت
زان داغ كه خود به سينه دارى جا دارد اگر كه خون ببارى
اى رهبر ذو الكرام «7» زينب از بعد حسين امام زينب
زينب كه يگانه قهرمان بود بر خيل اسير پاسبان بود
چون ذرّه كه هست محو خورشيد از نور تو هر كجا درخشيد
گر لطف تو ياورش نبودى غم از كف او، توان ربودى
اى سايه نشين كنج ويران وز نور تو آفتاب حيران
گريان و به روى دوست خندان بيمار و طبيب دردمندان
هر گونه بلا به جان خريدى تا آن كه به مقصدت رسيدى
تا كاخ ستم خراب كردى و آن نقش، تو نقش آب كردى
آن روز از آن همه شهامت بردند يزيديان ندامت
امروز «مؤيد» غلامت گويد كه درود بر قيامت
محمد على مردانى معاصر
خطاب به امام سجاد زين العابدين علیه السلام
اى تشنهاى كه بر لب دريا گريستى از ديده خون ز مرگ احبّا گريستى
تنها نه بهر تشنه لبان اشك ريختى ديدى چو كام تشنه سقا گريستى
بيمار و زار و خسته و بىيار و بىمعين عمرى درين مصيبت عظمى گريستى
يعقوب آل عصمت اگر خوانمت رواست چون در فراق يوسف زهرا گريستى
آن جا پدر ز هجر پسر گريه كرد ليك اين جا تو در مصيبت بابا گريستى
چل سال بعد واقعه جانگداز طف در آتش فراق تو تنها گريستى
گاهى به ياد وقعه خونين كربلا گاهى به ياد شام غم افزا گريستى
بگذشت چون به پيش رخت سرو قامتى بر قلب داغديده ليلى گريستى
در ماتم سه ساله بىياور حسين بر سوز آه زينب كبرى گريستى
بودى مدام صائم و قائم تمام عمر روز اشك غم فشاندى و شبها گريستى
«مردانى» از مصيبت جانسوز عابدين تا باشدت ذخيره به فردا گريستى
