یکی از آفت های برگزاری آیین های دینی و مراسم مذهبی، اسراف است. اسراف در مراسم مذهبی امری ناپسند و مخالف اهداف دینی و اخلاقی اسلام است. در ادامه به بررسی این موضوع و راهکارهای پیشگیری از اسراف در مراسم مذهبی می پردازیم.
اهمیت برگزاری مراسم مذهبی
مجالس و مراسم مذهبی، یکی از شعائر الهی و دینی به شمار می رود و نقش مهمی در ترویج و تثبیت باورهای دینی در جامعه دارد. برگزاری آیین های مذهبی به ویژه عزاداری برای امام حسین (ع) در ماه محرم و صفر، باعث تقویت فضای معنوی جامعه و ارتقاء سلامت روحی مردم می شود. خداوند در قرآن کریم میفرماید: «و مَنْ یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ؛[۱] … و هر کس شعائر الهى را بزرگ دارد، این کار نشانۀ تقواى دلهاى آنهاست.»
طبق این آیه، بزرگداشت شعائر الهی، از نشانه های تقوا و امری شایسته نزد خداوند است. باید توجه داشت که که گرچه این آیه در مورد حج و مناسک آن نازل شده است، اما همانگونه که مفسران بیان کرده اند، شعائر الهی تنها در مناسک حج خلاصه نمی شود بلکه تمام آنچه در برنامه هاى دینى وارد شده و انسان را به یاد خدا و عظمت او می اندازد، شعائر الهى است و بزرگداشت آن، نشانه تقواى دلهاست.[۲]
بدون شک مراسم مذهبی را می توان مصداقی از شعائر الهی دانست و برگزاری پرشور و همیشگی آن دارای ارزش و اهمیت بسیار است.
پیامدهای منفی اسراف در مراسم مذهبی
اسراف هر گونه تجاوز از حدّ اعتدال و گرایش به افراط یا تفریط را در بر می گیرد.[۳] البته این واژه در همه موارد، شامل کوتاهی از حدّ اعتدال نمی شود و بیشتر در زیاده روی ظهور دارد؛ بدین جهت بسیاری آن را مرادفِ افراط، و متضادّ تقصیر که به معنای تضییق و بخل است دانسته اند.[۴]
مراسم مذهبی نیز همانند هر امر خوب دیگری، با برخی آفات روبرو است که باید از آن ها اجتناب کرد؛ از جمله این آفات، اسراف در مراسم مذهبی است. اسراف، یکی از محرمات شرعی و رذایل اخلاقی است که دین مبین اسلام همواره ما را از آن منع کرده است. آیات قرآن هشدارهای جدی درباره اسراف می دهند و پیامدهای ناگواری برای آن برشمرده اند که در ادامه به برخی از آن ها اشاره می کنیم:
۱. اسرافکاران، برادران شیاطین
خداوند در قرآن میفرماید: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَ کَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛[۵] چرا که تبذیرکنندگان، برادران شیاطینند؛ و شیطان در برابر پروردگارش، بسیار ناسپاس بود.»
طبق این آیه، اسراف در مراسم مذهبی سبب می شود که اسرافکاران در زمره برادران شیاطین قرار بگیرند. در واقع کسانی که به هدف تقرب به خداوند در یک مراسم مذهبی حضور پیدا می کنند، گاه به خاطر اسراف نه تنها به خداوند نزدیک نمی شوند بلکه در گروه شیاطین قرار می گیرند.
۲. خشم الهی
اسرافکار چون تعادل و توازن اقتصادی جامعه را برهم می زند، از رحمت خدا به دور و گرفتار خشم خدا می شود، همانگونه که در قرآن مجید آمده است: «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛[۶] خداوند اسرافکاران را دوست نمی دارد.» و امام صادق (ع) فرمود: «إِنَّ اَلسَّرَفَ أَمْرٌ یُبْغِضُهُ اَللَّهُ؛[۷] اسراف، کاریست که مورد غضب خداست.»
بنابراین اسراف در مراسم مذهبی باعث ایجاد خشم خداوند می شود و آیین ها و برنامه های دینی را از کارکرد اصلی خود که جلب رحمت و قرب الهی است، دور می سازد.
۳. محرومیت از هدایت الهی
یکی از اهداف برگزاری آیین های دینی همانند عزاداری برای سیدالشهداء (ع)، مراسم دعا و مناجات و …، هدایت هرچه بیشتر مخاطبان به مسیر حق و صراط مستقیم است. متاسفانه اسراف در مراسم مذهبی، سبب محرومیت این برنامه ها از هدایت الهی می شود. خداوند در قرآن میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ؛[۸] همانا خداوند کسی را که اسرافکار و دروغگوست هدایت نمی کند.»
۴. کیفر اخروی
یکی از اهداف برگزاری مراسم دینی، طلب غفران و مغفرت الهی است. اسراف در مراسم مذهبی با این هدف نیز ناسازگار است. خداوند در قرآن نسبت به عذاب سخت و دردناک اسرافکاران در آخرت هشدار می دهد: «وَ کَذَٰلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیَاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذَابُ الآخِرَهِ أَشَدُّ وَ أَبْقَىٰ؛[۹] این چنین جزا می دهیم کسی را که اسراف کند و ایمان به آیات پروردگارش نیاورد، عذاب آخرت شدیدتر و پایدارتر است.» و در جای دیگر میفرماید: «وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ؛[۱۰] به راستی که مسرفان اهل دوزخند.»
از این آیات روشن می شود که اسراف در مراسم مذهبی، موجب عذاب های سخت اخروی می شود و با هدف برگزاری این مراسم که همانا غفران و بخشش الهی و رهایی از آتش جهنم است، در تضاد کامل و آشکار قرار دارد.
مصادیق اسراف در مراسم مذهبی
متاسفانه گاه در برخی مراسم های مذهبی همچون سفره های نذری، افطاری ها، عزاداری ها و … شاهد اسراف های فراوانی از سوی صاحبان مجالس هستیم که در ادامه به برخی از مهمترین مصادیق اسراف در مراسم مذهبی اشاره می کنیم.
تزئینات فراوان و بی مورد در اعیاد مذهبی مانند استفاده از دسته گل های گرانقیمت، چراغانی های بیش از حد، پخش شیرینی جات و تنقلات فراوان از جمله مصادیق اسراف به شمار می روند.
اسراف در غذا نیز یکی از مصادیق شایع اسراف در مراسم مذهبی به ویژه در ماه رمضان و سفره های افطاری است. گرچه دین اسلام بر برپایی سفره های ساده افطاری تاکید دارد و بسیاری از مومنان این اصل را رعایت می کنند اما گاه در برخی مراسم مذهبی، سفره های رنگارنگ همراه با غذاها و دسرهای فراوان پهن می شود که بسیاری از آن ها دور ریخته شده و اسراف می شود.
در عزاداری سیدالشهداء (ع) نیز علاوه بر موارد قبلی کارهای دیگری سبب اسراف می شود. از باب مثال مشاهده می شود که رقابت هایی در ترتیب دادن دسته عزاداری با این ویژگی که بلندترین و طولانی ترین دسته شهر است، و یا اینکه تعداد افراد طبل زن هایش بیشتر است! همچنین افتخار می شود که یک صف بیست و پنج، سی نفره، طبل زن و سنج زن دارد و بعضی از طبل هایش را فقط دو نفر حمل می کنند یا اینکه عظمت هیئت، به عَلَم و چهل چراغش می باشد، جلوی دسته عَلَم و چهل چراغ بلند می شود به طوری که برای بلند کردن آن ها باید چند جوان پهلوان زیر آن بروند و آن را بلند کنند و…
راهکارهای پیشگیری از اسراف در مراسم مذهبی
با توجه به آثار و پیامدهای اسراف در مراسم مذهبی که پیش از این بیان کردیم و مخالفت و تضاد جدی آن ها با اهداف و کارکردهای برگزاری آیین دینی، شایسته است تا جامعه مومنان از اسراف در مراسم مذهبی پرهیز کنند. از همین رو در ادامه، به راهکارهای پیشگیری از اسراف در مراسم مذهبی می پردازیم.
۱. آگاهی بخشی به شرکت کنندگان
نخستین اقدام برای جلوگیری از اسراف، آموزش و آگاهی بخشی به شرکت کنندگان است. بسیاری از افراد نسبت به اعمال و رفتار خود توجه کافی ندارد و از پیامدهای آن ها غافلند. بخش قابل توجهی از اسراف در مراسم مذهبی را می توان ناشی از بی توجهی و سهل انگاری شرکت کنندگان دانست. تهیه و تدارک اقلام خوراکی و غذاهای نذری، آن هم چنان زیاد که پس از برگزاری مجلس، مصرف نشده و فاسد و دور ریز شود، یکی از مصادیق اسراف در مراسم مذهبی است.
تهیه بنرها و پلاکاردهای مناسب در مورد اسراف با استفاده از احادیث معصومان (ع) و نصب آن ها در فضای بیرونی هیئات و در برابر دیدگان شرکت کنندگان، می تواند در کاهش این موضوع نقش بسزایی داشته باشد. همچنین استفاده از کلیپ های کوتاه مناسب و پخش آن نیز می تواند کمک کننده باشد.
یکی دیگر از روش های آگاهی بخش، تاکید سخنرانان مذهبی بر کاهش اسراف در مراسم مذهبی است. بدون شک مهمترین بخش آگاهی بخشی و تقویت شعور حسینی در هیئات، بر عهده سخنران جلسه است. یک سخنران خوب می تواند با بیان دقیق آیات و روایات درباره نکوهش اسراف، شرکت کنندگان را از این گناه بزرگ برحذر دارد.
بدون شک تاکید سخنرانان مذهبی در طول چند شب بر موضوع اسراف در مراسم مذهبی می تواند راهکاری مناسب برای حل این مشکل در هیئات باشد.
۲. دوری از تجمل گرایی و چشم و همچشمی
یکی از رفتارهای غلط بعضی از ما ایرانی ها، تجمل گرایی، رقابت های ناسالم، تقلید کورکورانه از همدیگر و به عبارت دیگر چشم و همچشمی است. متاسفانه این رذیله اخلاقی در میان برخی از هیئات نیز دیده می شود. چشم و همچشمی های بیجا و نامناسب، باعث ایجاد خرج های اضافی و بیهوده و اسراف در مراسم مذهبی می شود.
رشد عادت و اخلاق ناپسند چشم و همچشمی در مراسم مذهبی، موضوع عجیبی است که به هیچ وجه قابل توجیه و تفسیر نیست. موضوعی که از اساس با روح اسلام و شعائر الهی در تضاد است.
مراسم مذهبی، فرصتی برای ارتباط با خداوند و اهل بیت (ع) و درک و شناخت بهتر اسلام است اما این چشم و همچشمی ها که این روزها دامنه اش سفره های رنگارنگ و چراغانی های خیره کننده را فرا گرفته، سبب می شود کمتر به معنویت و دینداری پرداخته شود.
برپایی مراسم مذهبی، سرشار از زرق و برق و تجملات دنیوی، تغییر سبک زندگی و کمرنگ شدن صفا و سادگی را نشان می دهد؛ به عبارتی دیگر تجمل گرایی، از آفات خلوص نیت در مراسم های مذهبی امروزی به شمار می رود. این قبیل مراسم متاسفانه در حال تبدیل شدن به یک خرده فرهنگ نامناسب و غیرمنطقی در میان خانواده های ایرانی است که می تواند در درازمدت، تاثیرات مخربی را بر باورها و نگرش های مردم نسبت به ماهیت آیین های مذهبی بگذارد.
۳. مدیریت صحیح منابع و امکانات مراسم
از دیگر عوامل تاثیرگذار در پیشگیری از اسراف در مراسم مذهبی، مدیریت صحیح منابع و امکانات مراسم مذهبی است. امیرالمومنین علی (ع) میفرماید: «حُسْنُ اَلتَّدْبِیرِ وَ تَجَنُّبُ اَلتَّبْذِیرِ مِنْ حُسْنِ اَلسِّیَاسَهِ؛[۱۱] نیکی تدبیر و دوری گزیدن از اسراف و تبذیر، از خوش سیاستی است». با مدیریت صحیح امکانات و تدبیر، می توان تا حد زیادی از اسراف در مراسم مذهبی جلوگیری کرد. مجریان مراسم اگر نسبت به هزینه ها و خرج های آیین های مذهبی دقت کافی داشته باشند، گناه اسراف کمتر رخ می دهد.
۴. تمرکز بر محتوای مراسم و اهداف معنوی
بدون شک اگر بیشترین تمرکز در مراسم مذهبی، بر محتوای دینی و اهداف معنوی مراسم باشد، اسراف و تبذیر تا حد زیادی کاهش می یابد. باید توجه داشت که مراسم مذهبی به منظور تقویت معنویت و رشد اخلاقی و دینی مردم برپا می شود و نباید هیچ امر دیگری باعث فراموشی اهداف معنوی این مراسمات شود. دوری از نگاه دنیوی و تقویت جنبه های معنوی و دینی باعث می شود که برگزار کنندگان و نیز شرکت کنندگان، کمتر اسیر جنبه های فرعی مراسم شده و از وقوع اسراف در منابع و امکانات پیشگیری کنند.
نتیجه گیری
بدون شک برگزاری مراسم دینی که مصداقی از تعظیم شعائر الهی است امری مهم و اثرگذار در حیات معنوی جامعه اسلامی است؛ اما همراه شدن آن با گناه بزرگ اسراف ناپسند و آسیب زاست. آگاهی بخشی به مردم در مورد اسراف، دوری از تجمل گرایی و چشم و همچشمی، مدیریت صحیح منابع و تمرکز بر محتوای مراسم و اهداف معنوی، می تواند نقش مهمی در کاهش اسراف در مراسم مذهبی داشته باشد.
پی نوشت ها
[۱] حج/۳۲.
[۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۷.
[۳] طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۱۷۶.
[۴] طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۸۵۴.
[۵] اسراء/۲۷.
[۶] اعراف/۳۱.
[۷] کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۲.
[۸] غافر/۲۸.
[۹] طه/۱۲۷.
[۱۰] غافر/۴۳.
[۱۱] آمدی، غررالحکم، ص۳۴۴.
منابع
- قرآن کریم.
- آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، درالکتب الإسلامی، ۱۴۱۰ ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران ـ ایران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
