خوش اخلاقی، یک پدیده و رویکرد ارزشمند در منش و رفتار انسان است و در دین اسلام و علم اخلاق به آن توجهی خاصی شده است.
علم اخلاق به اخلاق عملی و نظری تقسیم می گردد. علم اخلاق نظرى آن است كه از اساس خير و انديشه و فضيلت، با صرف نظر از مصداق ها و افراد، بحث مى كند. مانند گفتگو درباره عبادت از جهت عبادت بودن نه از جهت اينكه عبادت، روزه يا نماز است. از اين رو علم نظرى را در رابطه با اخلاق فلسفه اخلاق مى نامند. علم اخلاق عملى از خير مطلق يا فضيلت ها، نظير انديشه و آغاز جهان، بحث نمى كند بلكه از مصاديق خير كه در قلمرو حواس قرار دارند و نيز از فضيلت هاى بيرونى نظير وفا در امانت و احسان و غيره گفتگو مى كند.
بايد گفت كه اخلاق نظرى خود به خود هدف نيست بلكه مرحله اى است كه به تطبيق در عمل راهنمايى مى كند و همين مرحله تطبيقى عملى هدف اصلی علم اخلاق و همه علوم است.
به طور خلاصه دانش نظرى براى اخلاق صرفا به منزله شناخت و دانش عملى به منزله رفتار و پيوند بين اين دو است، و نظير رابطه دست و چشم با عملكرد دست و چشم. همان طور كه دست و چشم فقط براى زيبايى و تناسب ميان اعضاى بدن نيستند، شناخت هم فقط براى انباشتن تصاوير ذهنى نيست؛ بلكه براى عملى در جهت زيستى پاك و نيكوست كه از عشق و عدالت الهام مى گيرد و عقل و وحى آن را رهبرى مى كند.
پس علم اخلاق نظرى وسيله و ابزار عمل به مقتضيات قواعد اخلاقى، نظير رابطه بين ايمان و عمل صالح است.[1]
خوش اخلاقی در برابر بداخلاقی قرار دارد. حضرت رضا (عليه السلام) از پدران بزرگوارش از پيامبر روايت مى فرمايد كه آن حضرت به مردم فرمود:
عَلَيْكُم بِحُسنِ الخُلقِ؛ فَإنّ حُسنَ الخُلقِ فِى الجَنَّةِ لَا مَحالةَ؛ و إيّاكُم وَ سوءُ الخُلقِ؛ فَإنّ سوءُ الخُلقِ فِى النّار لَا مَحالَةَ ؛[2]
بر شما باد به خوش اخلاقی؛ زيرا خوش اخلاقی به ناچار در بهشت است؛ و بپرهيزيد از بد اخلاقى؛ زيرا بد اخلاقى به ناچار در دوزخ است.[3]
در آموزه های دین مبین اسلام چه در قرآن کریم و چه در احادیث معصومین (علیهم السلام) به اخلاق عملی بسیار تأکید شده و رهنمودهای گران بهایی از معصومین (علیهم السلام) در این مورد نقل شده است. در این جا چند حدیث گران بها از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در موضوع خوش اخلاقی و بد اخلاقی منعکس گردیده است.
بهترین اخلاق در دنیا
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَ لَا أَدُلُّكُمْ عَلَى خَیرِ أَخْلَاقِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ وَ تُعْطِی مَنْ حَرَمَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ؛
آیا شما را به بهترین اخلاق در این سراى و آن سراى رهنمایى نكنم؟ [آن عبارت است از اینكه] با كسى كه با تو قطع رابطه كرده ارتباط برقرار سازى، به كسى كه از تو دریغ داشته بخشش نمایى و كسى كه به تو ستم كرده عفوش كنى.
خوش اخلاقی در دنیا انسان را در نزد مردم و حتی دشمنان محبوب می گرداند و بد اخلاقی باعث ایجاد نفرت می شود. خوش اخلاقی رابطه را بین افراد مستحکم نموده و محبت را می افزاید. بخشش و عفو از آثار خوش اخلاقی است و انسان بداخلاق کسی را عفو نمی کند.
گرامی داشتن اسلام با خوش اخلاقی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): قَالَ اللَّهُ هَذَا دِینٌ أَرْتَضِیهِ لِنَفْسِی وَ لَنْ یصْلِحَهُ إِلَّا السَّخَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ فَأَكْرِمُوهُ بِهِمَا مَا صَحِبْتُمُوهُ؛
خداوند فرمود: این اسلام دینى است كه براى خود پسندیده ام و آن را نشاید جز سخاوتمندى و خوش اخلاقی ، پس تا زمانى كه همراه آن هستید به این دو خصلت گرامیش دارید.
بر طبق این حدیث یک مسلمان باایمان باید خوش اخلاق باشد و خود را بساز تا از اخلاق بد بتواند خود را نجات دهد. کسی که متدین به دین اسلام است نشاید که بر خلاف آموزه های دین اسلام خوش اخلاقی را کنار گذاشته و اخلاق بد را برای خود برگزیند. یک مسلمان باید با اخلاق خوش خود دین اسلام را به جهانیان معرفی کند.
رابطه ایمان و خوش اخلاقی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) أَفْضَلُكُمْ إِیمَاناً أَحْسَنُكُمْ أَخْلَاقاً؛
دیندارترین و با ایمان ترین شما، خوش اخلاق ترین شماست.
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِنَّ أَكْمَلَ الْمُؤْمِنِینَ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ أَخْلَاقاً؛
همانا كاملترین مومنان از نظر ایمان، خوش اخلاق ترین آنان است.
از این حدیث به دست می آید که خوش اخلاقی و ایمان رابطه بسیار تنگاتنگی دارند و بر همدیگ تاثیر گذار هستند. انسان خوش اخلاق زودتر و بهتر به عقاید ناب اسلامی ایمان می آورد و برعکس کسی که دارای ایمان محکم است نمی تواند بد اخلاق باشد.
اثر خوش اخلاقی بر کمال انسان
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): حُسْنُ الْخُلُقِ یبْلُغُ بِصَاحِبِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ. فَقِیلَ لَهُ مَا أَفْضَلُ مَا أُعْطِی الْعَبْدُ قَالَ حُسْنُ الْخُلُقِ؛
خوش اخلاقی صاحبش را به پایه روزه دار شب زنده دار مى رساند، خدمتش عرض شد: بهترین چیزى كه به بنده داده شده چیست؟ فرمود: خوش اخلاقی .
خوش اخلاقی انسان را به سوی کمال هدایت می کند و انسانیت را در او می پروراند و پیوسته مراحل ترقی کمال انسانی را می پیماید. اما بد اخلاقی انسان از انسانیت دور نموده و به تدریج او را به سوی پستی و رذلات سوق داده و در نتیجه ممکن است باعث گمراهی او گردد.
اثر خوش اخلاقی در ایجاد الفت
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): حُسْنُ الْخُلُقِ یثْبِتُ الْمَوَدَّةَ؛
خوش اخلاقی دوستى را استوار مى كند.
قَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم): خِیارُكُمْ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلَاقاً الَّذِینَ یأْلِفُونَ وَ یؤْلَفُونَ؛
بهترین شما، خوش اخلاق ترین شمایند كه الفت گیرند و الفت پذیرند.
گاهی افراد یک خانواده مشاهده می شود که در میان آنان محبت و مهربانی حکفرما است. حاکمیت محبت در میان آنان ناشی از خوش اخلاقی است. خوش اخلاقی در راوبط انسان ها معجزه آفرین است و گاهی مشکلات بسیار خطرناکی را از بین می برد. اما بد اخلاقی سبب از بین بردن محبت در بین اعضای خانواده و جامعه می شود و تنش های زیادی در جامعه از بد اخلاقی ناشی می گردد.
اثر خوش اخلاقی در قیامت
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَقْرَبُكُمْ مِنِّی غَداً فِی الْمَوْقِفِ أَصْدَقُكُمْ لِلْحَدِیثِ وَ آدَاكُمْ لِلْأَمَانَةِ وَ أَوْفَاكُمْ بِالْعَهْدِ وَ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ أَقْرَبُكُمْ مِنَ النَّاسِ؛
فرداى قیامت در موقف، نزدیكترینتان به من، راستگوترین شما در سخن، امانت دارترین شما در تحویل امانت، باوفاترین شما در عهد و پیمان، خوش اخلاق ترین و نزدیكترین شما به مردم است.
شبیه ترین مسلمان به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِی أَخْلَاقاً قَالُوا بَلَى یا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ أَحْسَنُكُمْ أَخْلَاقاً وَ أَعْظَمُكُمْ حِلْماً وَ أَبَرُّكُمْ بِقَرَابَتِهِ وَ أَشَدُّكُمْ إِنْصَافاً مِنْ نَفْسِهِ فِی الْغَضَبِ وَ الرِّضَا؛
آیا شما را آگاه نسازم كه كدامیك از شما از نظر اخلاقى بیشتر به من شباهت دارید؟ گفتند: چرا، یا رسول اللَّه! فرمود: خوش اخلاق ترین، بردبارترین و در حق خویشان نیكوكارترین شما و كسى كه در خشنودى و خشم، از طرف خود بیشتر عدل و انصاف را رعایت نماید.
اخلاق نیک نزد خداوند
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ عَبِیداً مِنْ خَلْقِهِ لِحَوَائِجِ النَّاسِ یرْغَبُونَ فِی الْمَعْرُوفِ وَ یعُدُّونَ الْجُوْدَ مَجْداً وَ اللَّهُ یحِبُّ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛
همانا خداوند در میان بنده هایش مردمى را براى نیازهاى آنان آفریده كه شیفته احسانند و سخاوت را بزرگوارى شمارند. و خدا اخلاق نیك را دوست دارد.
آثار بد اخلاقی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ كَثُرَ هَمُّهُ سَقِمَ بَدَنُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ وَ مَنْ لَاحَى الرِّجَالَ ذَهَبَتْ مُرُوَّتُهُ وَ كَرَامَتُهُ؛
هر كس زیاد غم و غصه خورد، بدنش بیمار گردد. و هر كس بد اخلاق باشد خود را آزار مى دهد. و هر كه با مردان درگیر شود، مردانگى و احترامش بر باد رود.
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): سُوءُ الْخُلُقِ شُؤْمٌ؛[4]
بد اخلاقى، ناشگون است.
نتیجه گیری
خوش اخلاقی با ایمان و انسانیت سازگار است و باعث تکامل انسان می گردد و بسیاری از تنش های خانوادگی و اجتماعی با خوش اخلاق از بین می رود و باعث ایجاد محبت در بین افراد جامعه می شود.
از آنجا که خوش اخلاقی، آثار مثبت زیادی با خود به همراه دارد، در دین اسلام نسبت به آن، سفارشات توصیه های اکید شده است. خوش اخلاق بودن همان گونه که زندگی این دنیای انسان را شیرین گردانیده و لذت بخش می کند، آخرت انسان را نیز می سازد و آدم را از مقربین خداوند و رسول خدا (ص) قرار می دهد و روشن است که بداخلاقی قطعا آثار مخالف خوش اخلاقی را دارد.
گرداوری: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . نظام اخلاقى اسلام، ص40.
[2] . عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج2، ص 31.
[3] . عبرت آموز، ص 50.
[4] . تحف العقول، ص 35 به بعد.
منابع
1. ابن بابويه، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام، محقق / مصحح: لاجوردى، مهدى، تهران، نشر جهان، چ1، 1378ق.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1404ق/ 1363ش.
3. انصاريان، حسين، عبرت آموز، قم، دار العرفان، چ 2، 1385ش.
4. حقانی، حسین، نظام اخلاقى اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چ1، 1373ش.
