اخوت و برادری بر دو نوع است، یک نوع آن اخوت و برادری نسبی است؛ یعنی دو برادری که مادر یا پدر مشترک دارند و نوع دوم آن، اخوت و برادری معنوی و ایمانی است؛ یعنی دو نفری که دارای پدر و مادر مشترک نیستند، اما با یکدیگر مانند برادر هستند. همانگونه که قرآن می فرماید: «اِنَّما الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ[1]؛ مومنان برادر یكدیگرند؛ پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهید و تقواى الهى پیشه كنید، باشد كه مشمول رحمت او شوید.»
امام حسین (علیه السلام) در حدیثی به کیفیت اخوت و برادری بین دو برادر اعم از برادر نسبی و معنوی پرداخته است که متن و معنای آن را در اینجا می آوریم:
متن و ترجمه حدیث
وَ قَالَ الامام حسین (علیه السلام): الْإِخْوَانُ أَرْبَعَةٌ فَأَخٌ لَكَ وَ لَهُ وَ أَخٌ لَكَ وَ أَخٌ عَلَیكَ وَ أَخٌ لَا لَكَ وَ لَا لَهُ فَسُئِلَ عَنْ مَعْنَى ذَلِكَ فَقَالَ (علیه السلام):
الْأَخُ الَّذِی هُوَ لَكَ وَ لَهُ فَهُوَ الْأَخُ الَّذِی یطْلُبُ بِإِخَائِهِ بَقَاءَ الْإِخَاءِ وَ لَا یطْلُبُ بِإِخَائِهِ مَوْتَ الْإِخَاءِ فَهَذَا لَكَ وَ لَهُ لِأَنَّهُ إِذَا تَمَّ الْإِخَاءُ طَابَتْ حَیاتُهُمَا جَمِیعاً وَ إِذَا دَخَلَ الْإِخَاءُ فِی حَالِ التَّنَاقُضِ بَطَلَ جَمِیعاً.
وَ الْأَخُ الَّذِی هُوَ لَكَ فَهُوَ الْأَخُ الَّذِی قَدْ خَرَجَ بِنَفْسِهِ عَنْ حَالِ الطَّمَعِ إِلَى حَالِ الرَّغْبَةِ فَلَمْ یطْمَعْ فِی الدُّنْیا إِذَا رَغِبَ فِی الْإِخَاءِ فَهَذَا مُوَفِّرٌ عَلَیكَ بِكُلِّیتِهِ.
وَ الْأَخُ الَّذِی هُوَ عَلَیكَ فَهُوَ الْأَخُ الَّذِی یتَرَبَّصُ بِكَ الدَّوَائِرَ وَ یغَشِّی [یفْشِی] السَّرَائِرَ وَ یكْذِبُ عَلَیكَ بَینَ الْعَشَائِرِ وَ ینْظُرُ فِی وَجْهِكَ نَظَرَ الْحَاسِدِ فَعَلَیهِ لَعْنَةُ الْوَاحِدِ.
وَ الْأَخُ الَّذِی لَا لَكَ وَ لَا لَهُ فَهُوَ الَّذِی قَدْ مَلَأَهُ اللَّهُ حُمْقاً فَأَبْعَدَهُ سُحْقاً فَتَرَاهُ یؤْثِرُ نَفْسَهُ عَلَیكَ وَ یطْلُبُ شُحّاً مَا لَدَیكَ؛[2]
برادران بر چهار نوع اند، برادرى به سود تو و خود او و برادرى كه به سود تو است و برادرى كه به ضرر تو است و برادرى كه نه به سود تو است و نه به سود خودش. از او معنى این را پرسیدند، فرمود:
برادرى كه براى تو و خود او است برادری است كه منظورش ماندن برادریست و منظورش از برادرى مرگ برادرى نیست، این براى تو است و براى خودش (زیرا چون اخوت و برادری به یك رنگى رسد زندگى هر دو خوش باشد و هر گاه به حال دو رنگى افتد همه اش باطل است).
و برادرى كه تنها براى تو است آن برادری است كه طمع را از خود دور كرده و شیفته تو است و اخوت و برادرى تو را به دنیا مقدم داشته و او همه مایه توفیر و سود تو است.
و برادرى كه به زیان تو است آن برادری است كه در انتظار گرفتارى تو است و با تو یک دل نیست و میان عشیره ها بر تو دروغ می گوید و حسودانه به رویت نگاه می كند و بر او باد لعنت خداى یگانه.
و برادرى كه نه براى تو است و نه براى خودش، آن است كه خدایش پر از حماقت آفریده و از رحمت به كلى دورش كرده، بینى كه خود را بر تو ترجیح دهد و از آنچه دارد، دریغ كند.[3]
تفاوت بین اخوت؛ برادری، پدر و فرزندی
اگر شخصى نسبت به کسی که از او بزرگ تر است، قصد ابراز احترام داشته باشد از او تعبیر به «پدر» مى كند و هرگاه قصد ابراز عاطفه نسبت به كوچك تر از خویش كند از تعبیر «فرزندم» استفاده مى كند و نسبت به شخصى كه او را همطراز خویش مى داند جمله «برادرم» را به كار مى برد؛ زیرا اخوت و برادرى معنوى به معنى نزدیك ترین ارتباط میان دو شخص بر اساس مساوات است؛
بنابراین، تعبیر به «برادرم» حاوى حقیقت بزرگى است. چنانکه حضرت على (علیه السلام) همطراز پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم)، یا شخصیت او نزدیك به شخصیت رسول اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم) است. بالاترین اخوت و برادری بین پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و امام علی (علیه السلام) تحقق داشته و از این رو در قرآن آن دو را یک نفس دانسته و در آیه مباهله فرموده است: «أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ …[4]».[5]
عوامل استحکام اخوت و برادری
اگر دو برادر، دنیاگرایی و منافع شخصی خود را از دل بیرون برند و بر اساس مقاصد شخصی با یکدیگر اظهار اخوت و برادری نکنند، هیچگاه بین آنان جدایی ایجاد نمی شود.
همانگونه که بهشتیان از هرگونه حسد، كینه و عداوت كه از صفات دوزخیان است پاكند و اگر اخوت و برادرى در میان آنهاست و در سلامت و امنیت به سر مى برند به علت ریشهكن شدن همین امور از وجود آن ها (به لطف پروردگار و در سایه اعمال پاكشان) است.
بى شك در دنیا نیز اگر خو هاى زشت، كینه و عداوت و حسد از میان انسان ها برچیده شود، زندگى مردم همچون زندگى بهشتیان خواهد شد و در امن و امان و اخوت و برادرى خواهند زیست.[6]
يكى از عواملى كه در حفظ و گستردن اخوت و برادرى موثر است دل به دست آوردن است. همچنين احترام به يكديگر گذاشتن و خدمت نمودن به يكديگر نيز موجب تقويت روح برادرى مى شود و در روايت وارد شده است كه اگر كسى برادر مسلمان خود را خوشحال كند، گویى خداوند را خوشحال كرده است و ثوابش بيشتر از يك ماه روزه گرفتن و اعتكاف است و در روايتى ديگر معصوم (علیه السلام) فرموده است كه قضا حاجت مومن افضل است از طواف خانه خدا و شايد اين به خاطر تحكيم روح همبستگى و برادرى و اتحاد در بين مسلمين باشد.[7]
لازمه اخوت و برادرى دینى این است كه فرد مومن موجبات سقوط شخصیت و از بین رفتن آبرو و موقعیت برادر خود را با كنجكاوی هاى خسارتآفرین خود، فراهم نیاورد.[8]
اوصاف اخوت و برادری بر اساس مقاصد شخصی
اگر اخوت و برادری مبتنی بر مقاصد و منافع شخصی استوار باشد نه تنها داوم نمی آورد بلکه موجبات بد فرجامی و فساد بین دو برادر می شود.
امام باقر (علیه السلام) فرمودند: بد برادرى است آن برادرى كه در زمان توانگرى حق تو را نگهدارد و در هنگام فقر و احتیاج رشته دوستى خود از تو ببرد.[9]
از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که مى فرمودند: نزدیكترین چیزى كه انسان را به حالت كفر نزدیك مى كند این است كه شخصى با فردى دیگر اظهار برادرى و دوستى كند و مواظب لغزش ها و اشتباهاتش باشد تا در روزگارى كه (سنگى به كلوخى خورد و آب گلآلود گردد) آن لغزش و اشتباهاتش را به رخ او كشد.[10]
همچنین امام صادق (علیه السلام) درباره افراد كنجكاو در اوضاع مردم، مى فرماید: أَبْعَدُ مَا یكُونُ الْعَبْدُ مِنَ اللَّهِ أَنْ یكُونَ الرَّجُلُ یوَاخِی الرَّجُلَ وَ هُوَ یحْفَظُ عَلَیهِ زَلَّاتِهِ لِیعَیرَهُ بِهَا یوْماً مَا؛[11]دور ترين بنده از خدا آن كس است كه با مردى برادرى كند و لغزش هاى او را بر او نگهدارى كند كه روزى بر آن ها سرزنشش كند.
جمع بندی
اخوت و برادری در دین اسلام مورد تاکید قرار گرفته و نه تنها بردارن نسبی بلکه برداران ایمانی و معنوی باید با ایجاد اخوت و برادری بدون غل و غش، محبت را در جامعه گسترش داده و از اخوت و برادری بر اساس منافع شخصی و مقاصد دنیوی بپرهیزند. به ویژه از اخوت و برادری برای ضربه زدن به یکدیگر جدا اجتناب کنند که بد تر از دشمنی است و لعنت خدا را متوجه آنان می کند.
پی نوشت ها
[1] . سوره حجرات، آیه 10.
[2] . تحف العقول، ص 247.
[3] . ترجمه تحف العقول، ص 252.
[4] . سوره آل عمران، آیه 61.
[5]. آیات ولایت در قرآن، ص 463.
[6]. اخلاق در قرآن، ج2، ص 132.
[7] . جبهه و جهاد اكبر، ص 44.
[8] . نظام اخلاقى اسلام، ص 133.
[9]. ترجمه ارشاد، ج2، ص 164.
[10]. مومن كیست؟ وظیفه اش چیست؟، ص 141.
[11] . الكافی، ج2، ص 355.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
- ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، ترجمه كمره اى، تهران، کتابچی، چ6، 1376ش.
- سبحانى تبریزى، جعفر، نظام اخلاقى اسلام، قم، بوستان كتاب، چ8، 1388ش.
- شیخ مفید، ترجمه ارشاد، ترجمه رسولى محلاتى، تهران، چ2، بی تا.
- كوفى اهوازى، حسین بن سعید، مومن كیست؟ وظیفه اش چیست؟، قم، سازمان تبلیغات اسلامى، پژوهشكده باقر العلوم (علیه السلام)، انتشارات نورالسجاد ، چ1، 1427ق.
- مظاهرى، حسين، جبهه و جهاد اكبر، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامى، نمايندگى ولى فقيه، اداره آموزش هاى عقيدتى سياسى، چ1، 1362ش.
- مكارم شیرازى، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (علیه السلام) ، چ4، 1385ش.
- مكارم شیرازى، ناصر، آیات ولایت در قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، چ3، 1386ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، ج2، ص355، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چ4، 1407ق.
