ناکثین به معنای پیمان شکنان، لقب گروهی است که به سردمداری طلحه و زبیر و با محوریت عایشه، علی رغم بیعت با امام علی (علیه السلام)، علیه او شوریدند و با سپاه بزرگی کوفه و بصره را تصرف و جنگ جمل را به راه انداختند و سرانجام متحمل شکست شدند.
در این جنگ، طلحه و زبیر کشته و گروهی نیز اسیر شدند که امام علی (علیه السلام) آنان را عفو و آزاد نمود. به گروه پیمان شکنان، اصحاب جمل نیز می گویند.
علت رویاروی ناکثین با امام علی (علیه السلام)
با آغاز خلافت امام علی (علیه السلام) امتیازات مالی و سیاسی ناروایی که برخی بزرگان صدر اسلام در دوره خلفای پیشین کسب کرده بودند، از آنان گرفته شد.
امام علی (علیه السلام) در واگذاری مقام های حکومتی به افراد، معیار هایی از قبیل امانت داری و پرهیزگاری در حکمرانی را سخت رعایت میکرد و بدین رو، علی رغم توقع برخی از مشاهیر سیاسی و اجتماعی، از واگذاری مقام های حکومتی به آن ها پرهیز کرد که گفته اند این یکی از انگیزه های مهم شورش ناکثین بوده است.
بیانات حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) خطاب به ناکثین
امام علی (علیه السلام) فرمود: «به درستى که خداوند ذو الجلال و الاکرام وقتى خلق را آفريد و گروهى از آنان را انتخاب نموده و پاکان خلق را برگزيد و از ميان ايشان رسولانى را ارسال فرمود و بر او کتاب خود را فرو فرستاد و قوانين دينى و فرائضی را معين نمود، همه کلام الهى در اين آيه جمع شد که: «أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْکمْ»[1]
اين آيه فقط مخصوص ما اهل بيت است نه غير ما، ولى شما به گذشتگان خود باز گشته و مرتد شده و پيمان شکستيد و عهد خود را زير پا نهاديد و اين کار هيچ زيانى به خداوند نرساند، با اينکه خداوند فرموده بود که آن را به خدا و رسول و صاحبان امر باز گردانده و واگذار نماييد، همان ها که حقيقت را مى فهمند، پس ابتدا اعتراف نموديد و پس از آن انکار کرديد، با اينکه خداوند برايتان فرموده: «أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِکمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ»[2]
بى شک صاحبان کتاب و حکمت و ايمان؛ آل ابراهیم هستند، همان ها که خداوند برايشان واضح و آشکار ساخت ولى حسد ورزيده و اين آيه نازل شد که: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ ابراهیم الْکتابَ وَ الْحِکمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْکاً عَظِيماً * فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ کفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً»[3]
پس آل ابراهیم ما هستيم که مورد حسد واقع شديم همان طور که پدران ما مورد حسد واقع شدند و نخستين فردى که حسادت شد حضرت آدم بود که خداوند وى را با دست قدرت خود آفريده و از روح خود در کالبد او دميد و ملائکه را به سجده او وا داشت و تمام اسما و نام ها را به او آموخت و او را بر جهانيان برگزيد، پس شيطان به او حسادت برده و از خاسران گرديد.
سپس قابيل بر هابيل حسادت نمود و دست خود به قتل او آلوده ساخته و از جمله زيانکاران شد و حضرت نوح مورد حسد قوم خود قرار گرفت که گفتند: «ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکمْ يَأْکلُ مِمَّا تَأْکلُونَ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکمْ إِنَّکمْ إِذاً لَخاسِرُونَ»[4] و انتخاب فرد برگزيده با خدا است، هر که را بخواهد برگزيند و مخصوص رحمت خود نموده و حکمت و علم را به هر که خواهد بدهد.
سپس بر پيامبر ما محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) حسد ورزيدند، بدانيد که ما آن اهل بيتى هستيم که خداوند رجس و پليدى را از ما دور ساخته و مایيم آن جماعتى که همچون پدرانمان مورد حسد واقع شديم، خداوند در اين آيه می فرمايد: «إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِابراهیم لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُ»[5] و نيز فرموده: «وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي کتابِ اللَّهِ»[6]
پس مایيم شايسته ترين مردم به حضرت ابراهیم و مایيم وارث و رحم و خانواده او که وارث کعبه شديم و ماییم آل ابراهیم، آيا شما از آیين ابراهیم بر میگرديد؟ با اينکه در قرآن مى فرمايد: «فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي»[7]
اى قوم، من شما را به سوى خدا و رسول او و قرآن و ولى امر او مى خوانم، شما را به سوى وصى و وارث پس از او دعوت می کنم، پس ما را اجابت کنيد و از آل ابراهیم پيروى نموده و به ما اقتدا کنيد، زيرا رعايت آن در حق ما آل ابراهیم، بر همه فرض و واجب است و قلوب همه مردم مايل به ما است و اين همان دعاى ابراهیم (عليه السلام) است که عرض نمود: «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ»[8]
آيا از ناحيه ما به شما هيچ گونه بدى رسيده، جز آنکه به خداوند و آنچه فرو فرستاده ايمان آورديم، پس از تفرقه بپرهيزيد که گمراه شويد و خداوند خود بر شما شاهد است که من شما را انذار نموده و ترساندم و شما را به سوى حق خوانده و ارشاد نمودم، ديگر خود مى دانيد و اختيار خود.[9]
نتیجه گیری
ناکثین، همان پیمان شکنانی هستند که در ابتدا با امام علی (علیه السلام) بیعت کردند و سپس با نقص عهد خود، جنگ جمل را به راه انداختند. امام علی (علیه السلام) طی استدلالی متقن، منطقی و برآمده از کتاب خدا، گروه ناکثین را که برای طمع مال و ثروت در برابر حکومت عدل علی قیام نموده بودند، مورد خطاب قرار داد و ضمن دعوت آنان به مسیر حق، سخت سرزنش نمود.
پی نوشت ها
[1] . نساء: 59.
[2] . بقره: 40.
[3] . نساء 54 و 55.
[4] . مؤمنون: 33 و 34.
[5] . آل عمران: 68.
[6] . احزاب: 6.
[7] . إبراهيم: 37.
[8] . إبراهيم: 37.
[9] . الاحتجاج، ترجمه جعفرى، ج1، ص341
منبع
ابو منصور طبرسى؛ ترجمه از بهزاد جعفرى؛ الاحتجاج؛ انتشارات اسلاميه؛ تهران؛ اول؛ 1381 ش
