مسافرت یکی از تجربه های مهم و پرارزش در زندگی انسان است که در اسلام به آن اهمیت ویژه ای داده شده است. رعایت آداب سفر در اسلام نه تنها برای حفظ سلامت جسمی و روحی مسافر توصیه شده، بلکه برای تقویت روابط اجتماعی و ارتقاء اخلاق نیز تأکید شده است. در این مقاله، به بررسی آداب سفر در اسلام پرداخته و نشان خواهیم داد که چگونه رعایت این آداب، می تواند به بهبود کیفیت سفر و زندگی فردی و اجتماعی کمک کنند.
آداب سفر در اسلام شامل راهنمایی های فراوانی است که از سوی پیامبر و اهل بیت(ع) بیان شده و آشنایی با این آداب می تواند به سفری پربارتر و اخلاقی تر منجر شود و نقش مهمی در ارتقای کیفی سفر مسلمانان ایفا کند.
تشویق و تاکید اسلام به مسافرت
اسلام بر انجام سفر تاکید و تشویق بسیار دارد و مسافرت در اسلام نه تنها به عنوان یک تفریح و فرصت برای استراحت مطرح است، بلکه به عنوان یک فرصت برای یادگیری، تجربه، و افزایش دانش نیز دیده می شود. سفرهای حج و عمره، مثال بارزی از این تاکیدها و تشویق ها هستند که مسلمانان را به دیدن اماکن مقدس و آشنایی با دیگر فرهنگ ها ترغیب می کنند. در ادامه، موضوع سفر را از نگاه قرآن و روایات بررسی می کنیم.
قرآن
قرآن کریم به عنوان راهنمای بشر، انسان ها را به هجرت و گردش در طبیعت دعوت می کند تا از این طریق، بینش و شناخت خود را از خداوند جهان آفرینش افزایش دهند. این کتاب مقدس نه تنها انسان را به سیر در طبیعت فرا می خواند، بلکه به او توصیه می کند در تاریخ و سرگذشت جوامع انسانی تفکر و تأمل کند.
خداوند در قرآن کریم با دعوت مردم به نگرش آگاهانه به هستی و هر چه در آن است، می فرماید: «قُلِ انْظُرُوا ماذا فی السَّمواتِ وَ الْأَرضِ؛[۱] بگو بنگرید که در آسمان ها و زمین چیست؟» و نیز: «قُلْ سیروا فی الارض فانْظُرُوا کیفَ بَدَأَ الْخَلْقَ؛[۲] بگو در زمین بگردید و بنگرید که چگونه آفرینش را آغاز کرده است».
روایات
روایات هم همانند قرآن کریم ما را به مسافرت ترغیب می کنند. رسول خدا (ص) در روایتی می فرماید: «ثَلاَثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٌ لاَ شَکَّ فِیهِنَّ دَعْوَهُ اَلْمَظْلُومِ وَ دَعْوَهُ اَلْمُسَافِرِ وَ دَعْوَهُ اَلْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ؛[۳] سه دعا بی تردید مستجاب است: دعای مظلوم، دعای مسافر و دعای پدر برای فرزند». اینکه پیامبر اسلام (ص) دعای مسافر را، در کنار دعای پدر و دعای مظلوم قرار داده است، نشان از اهمیت موضوع سفر در اسلام دارد.
در اشعاری که منسوب به امیر مؤمنان علی (ع) می باشد آمده است: «تَغَرَّبْ عَنِ الأَوْطانِ فى طَلَبِ الْعُلا وَ سافِرْ فَفِى الأَسْفارِ خَمْسُ فَوائِدَ تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اکْتِسابُ مَعیشَهٍ وَ عِلْمٌ وَ آدابٌ و صُحْبَهُ ماجِدٍ؛[۴] مسافرت کنید که در آن پنچ فایده است: اندوه زدایی، درآمد زایی، دانش افزایی، ادب آموزی و همراهی با شرافتمند».
بنابراین برخی از دلایلی که اسلام بر مسافرت تأکید دارد، عبارتند از:
- افزایش دانش و آگاهی: فرصتی برای یادگیری از دیگران و کسب تجربیات جدید
- تقویت ایمان: تقویت ایمان و ارتباط با دین
- تجربه های جدید: فرصتی برای تجربه فرهنگ ها و آداب و رسوم مختلف است که می تواند به غنای فرهنگی فرد کمک کند.
- استراحت و آرامش: فرصتی برای استراحت و دوری از فشارهای روزمره
آداب سفر در اسلام
آداب سفر در اسلام، به سه بخش اصلی تقسیم می شود و در هر بخش، دستورالعمل ها و آداب خاصی وجود دارد که به رعایت آن ها سفارش شده است:
قبل از سفر
آداب سفر در اسلام دارای مراتب خاصی است که بخشی از آن ها به زمان پیش از سفر مربوط می شود. به وسیله رعایت این آداب مسافرت است که مشکلات و دشواری های سفر کاهش یافته و مسافر می تواند از فواید بسیاری بهره مند شود.
وصیت کردن
از جمله آداب سفر در اسلام، نوشتن وصیت نامه است که چه در سفر و چه در حضر، پیوسته به آن سفارش شده است. امام صادق (ع) در این باره می فرماید: «مَنْ رَکبَ راحِله فَلْیوصِ؛[۵] کسی که سوار مرکب شده (و راهی مسافرت است)، باید وصیت کند».
وصیت کردن پیش از سفر، توصیه ای است برآمده از حکمت است؛ زیرا سفر همواره با خطرات و عدم قطعیت هایی همراه است که ممکن است مانع از بازگشت مسافر به وطن شود. از این رو، عقلانی و مناسب است که هر مسلمانی قبل از عزیمت، بدهی های خود را به صاحبانشان بپردازد و امانت های دیگران را بازگرداند.
اگر امکان تسویه بدهی ها وجود نداشته باشد، باید وصیت نامه ای تهیه کند تا در صورت بروز حادثه، حقوق دیگران ضایع نشود و هیچ بدهی بر عهده او باقی نماند. این عمل نه تنها از نظر دینی توصیه شده است، بلکه به افزایش اطمینان خاطر خانواده و عزیزان فرد نیز کمک می کند.
تهیه زاد و توشه کافی و حلال
یکی دیگر از آداب سفر در اسلام پیش از سفر، تهیه زاد و توشه است. در هر سفری، چه کوتاه مدت و چه بلند مدت، ضروری است که مسافر با توشه و لوازم ضروری خود تجهیز شود. آموزه های دین اسلام نیز بر اهمیت تهیه توشه ای حلال و پاکیزه تأکید دارند. همچنین، داشتن توشه کافی و بخشش آن به همراهان، از جمله شرایط مهمی است که باید رعایت شود.
این آموزه ها نه تنها به بهبود کیفیت سفر کمک می کنند، بلکه به افزایش همبستگی و محبت بین مسافران نیز منجر می شوند. رسول خدا (ص) فرمود: «مِنْ شَرَف الرّجل أنْ یطَیبَ زادُهُ اذا خَرَجَ فی سَفَرِه؛[۶] از نشانه های بزرگ منشی و شرافت مرد، آن است که چون به مسافرت رود، توشه حلال و پاکیزه بردارد.»
امام صادق (ع) نیز درباره توشه مسافر می فرماید: «اِنَّ مِنَ الْمُرُوَّه فی السَّفَر کثْرَه الزّادِ و طَیبُهُ و بَذْلُهُ لِمَن کان مَعَک؛[۷] از مردانگی در سفر، فراوانی و پاکی توشه و بخشش آن به همراهان است.» در حدیث دیگری نیز می فرماید: «اذا سافَرْتُمْ فاتَّخِذُوا سُفْرَه و تَنَوَّقُوا فیها؛[۸] هنگامی که به سفر می روید، سفره ای بردارید و آن را نیکو بگسترانید.»
تهیه زاد و توشه کافی و حلال، از مهمترین آداب سفر در اسلام است که سفری مطمئن و پربرکت را برای مسافر به همراه خواهد داشت.
اعلام مسافرت
یکی دیگر از آداب سفر در اسلام، اعلام به دیگران است. رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: «حَقٌّ عَلَی الْمُسْلِمِ إذا اَرادَ سَفَراً أَنْ یعْلَمَ إِخْوانِهِ، وَ حَقٌّ عَلی إِخْوانِه إذا قَدَّمَ یأْتُوهُ؛ [۹] بر مسلمان است هنگامی که به سفر می رود، برادرانش را باخبر کند و بر برادران اوست زمانی که او از سفر باز می گردد، به پیشوازش بروند.»
وقتی فردی تصمیم به سفر می گیرد، بهتر است نزدیکان و برادران دینی خود را از برنامه سفرش مطلع کند. این اقدام به او کمک می کند تا راهنمایی های لازم را دریافت کند و در صورت نیاز، امور خانواده اش در غیاب او مورد رسیدگی قرار گیرد. همچنین، نزدیکان او می توانند در آغاز سفر برای سلامتی و موفقیت او دعا کنند.
انتخاب همسفر مناسب
یکی از مهمترین آداب سفر در اسلام که اهل بیت (ع) ما را به آن سفارش کرده اند، انتخاب همسفر موافق و مناسب است همچنین بهتر است این مسأله پیش از آغاز سفر مدنظر قرار گیرد و در صورت عدم امکان، مسافر می تواند در طول راه با افرادی که شرایط سفر مشابهی دارند، همراه شود. در این زمینه به دو نکته تاکید شده: اول همراهی با رفیق و دوم چگونگی رفیق.
روایاتی وجود دارند که به اصل انتخاب رفیق اشاره می کنند. حدیثی از پیامبر (ص) می خوانیم که فرمودند: «الرَفیق ثُم السَفر؛[۱۰] ابتدا رفیق انتخاب کنید، سپس سفر کنید». امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در وصیتی به فرزندش امام حسن (ع) فرمودند: «سَل عَن الرفیق قَبل الطریقِ و عَن الجارِ قبل الدارِ؛[۱۱] قبل از شروع سفر، از رفیق همراه، سؤال کن و پیش از خرید خانه، جویای همسایه باش.»
روایات طیف دوم در باب آداب سفر در اسلام در مورد همسطحی رفیقان در سفر وارد شده است. امیرالمؤمنین (ع) فرموده: «لا تَصحبَنَّ فی سَفَرِکَ مَن لایَری لَکَ مِنَ الفَضلِ عَلَیهِ کَما تَری لَهُ عَلیکَ؛[۱۲] با کسی که فضل و منزلتی که تو برای او قائل هستی برای تو قائل نباشد، هیچ وقت مسافرت نکن».
حسین بن أبی علاء گوید: گروهی بیست و چند نفره از مؤمنان به قصد مکّه خارج شدیم و در میان راه، در هر منزلی که توقف می کردیم، برای آنها گوسفندی می کشتم. وقتی به محضر امام صادق (ع) رسیدم فرمود: ای حسین! تو مؤمنان را خوار کردی! عرض کردم: از چنین کاری به خدا پناه می برم.
فرمود: به من خبر رسید که تو در هر منزلگاهی برای آنها گوسفندی می کشتی؟ گفتم: من جز خدا مقصودی نداشتم. فرمود: مگر نمی دانستی که برخی از آنان هم دوست داشتند کار تو را انجام دهند، ولی توان مالی نداشتند و این، موجب شد که او نزد خود احساس خواری کند؟ گفت: از خدا مغفرت می طلبم و تکرار نمی کنم.[۱۳]
صدقه دادن
یکی دیگر از آداب سفر در اسلام، صدقه دادن است. با صدقه در آغاز سفر، شر و بدی از مسافر دور می شود. امام صادق (ع) در این باره می فرماید: «إذا خَرَجَ اَحَدُکمْ مِنْ مَنْزِلِهِ فَلْیتَصَدَّقْ بِصَدَقَه؛ [۱۴] هرگاه یکی از شما از خانه اش خارج شد، صدقه بپردازد».
همچنین این کار بسیار مکرر در سیره معصومین (ع) وارد شده است مانند امام باقر (ع) که فرمود: حضرت زین العابدین (ع) چون می خواست به یکی از قریه ها یا املاک خود برود، هنگامی که پا در رکاب می نهاد، سلامت خود را با صدقه ای که مقدورش بود، از خداوند بلند مرتبه می خرید و چون به سلامت بازمیگشت، خدا را شکر می کرد و به مقدار توانایی، صدقه می داد.[۱۵]
در اهمیت این مورد از آداب سفر در اسلام، امام علی (ع) می فرماید: «ضَمِنْتُ لِسِتَّه الْجَنّه: رَجُلٌ خَرَجَ بِصَدقَه فَمات فَلَهُ الْجَنّه؛[۱۶] من برای شش نفر، بهشت را ضمانت می کنم، از جمله آنها کسی است که موقع خارج شدن از خانه، صدقه بدهد و بعد از آن، از دنیا رحلت کند که بهشت را برای او ضمانت می کنم.»
دعای شروع سفر
یکی دیگر از مهمترین آداب سفر در اسلام، دعا کردن پیش از سفر است. این کار سبب آرامش خاطر انسان می شود و از نگرانی و اضطراب او می کاهد. پیامبر اکرم (ص) از قول جبرئیل نقل می کند: «مَنْ أرادَ سَفَراً فَأَخَذَ بِعَضادَتَی بابِ مَنْزِلِهِ فَقَرَأَ إحدی عَشَرَ مَرَّه قُلْ هُو اللّه احد، کان اللّهُ لَهُ حارِساً حَتّی یرْجَعُ؛[۱۷] هر کس هنگام تصمیم گرفتن به مسافرت، در آستانه خانه خود، یازده مرتبه سوره توحید را بخواند، خداوند نگهبان او در سفر خواهد بود تا زمانی که بازگردد.»
در روایت است که امام صادق (ع) در مقام عمل به این مورد از آداب سفر در اسلام، هنگام عزیمت برای سفر چنین دعا می فرمود: «اللّهمّ خَلِّ سَبیلَنا وَ أَحْسِنْ تَیسیرَنا وَ أَعْظِم عافِیتَنا؛ [۱۸] خدایا! راه را بر ما آسان و نیکو گردان و عاقبت ما را بزرگ بدار».
در خطبه ۴۶ نهج البلاغه نیز می خوانیم: آن گاه که حضرت علی (ع) تصمیم به حرکت به سوی شام گرفت، این دعا را خواند (این دعا برای مسافرت و سپردن خواسته و خانواده به پناه خدا، بهترین دعاست به همین دلیل جزء آداب مسافرت ذکر می گردد):
«خداوندا!، از مشقت سفر و اندوه بازگشتن و بدی نگاه کردن مردم در اهل و مال و فرزند، به تو پناه می برم. پروردگارا!، تو در سفر همراه و در خانواده جانشین منی و غیر از تو کسی نیست که بتواند در سفر همراه و در وطن جانشین من باشد؛ زیرا هر که در وطن جانشین من باشد، در سفر همراه نیست و هر که همراه باشد، جانشین نیست.»[۱۹]
دعا، هنگام سوار شدن بر مرکب
یکی دیگر از آداب سفر در اسلام، خواندن دعای ویژه به هنگام سوار شدن بر وسیله نقلیه است که سبب آرامش خاطر مسافر و رفع خطرهای سفر او می شود. بایسته است که مسافر، وقت سوار شدن بر وسیله نقلیه اش، دعای ویژه آن را بخواند، چنانکه امام رضا (ع) از رسول خدا(ص) نقل می کند: «هر که سوار مرکب شود و بسم الله بگوید، فرشته ای برای حفظ او برمرکبش نشیند تا از مرکب فرود آید.»[۲۰]
آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: «مَنْ قالَ اِذا رَکبَ الدّابَّه: بسم الله وَ لا قُوّه الاّ باللّه الحمدُللّه الذَّی سَخّرلَنا هذا وَ ما کنّا لَهُ مُقْرِنینَ، حُفِظَتْ لَهُ نَفْسُهُ و دابَّتُهُ حتّی ینْزِلَ؛[۲۱] هر که به وقت سوار شدن بگوید: به نام خدا، جز از طرف خدا نیرویی وجود ندارد و سپاس خدای را که این مرکب را برای ما تسخیر کرد، و گرنه ما قادر به تسخیر او نبودیم؛ جان و مرکبش مصون بماند تا فرود آید.»
آداب سفر در اسلام به گونه ای تنظیم شده که هم آرامش روانی مسافر را حفظ کند و هم او را به اذن الهی، از خطرهای سفر مصون بدارد.
حین سفر
دسته دوم از روایات آداب سفر در اسلام، ناظر به آداب حین سفر است.
اخلاق نیکو از مهمترین آداب سفر در اسلام
اخلاق نیکو در سفر، از جمله آداب سفر در اسلام است که در سخنان پیشوایان معصوم (ع) به آن تاکید شده است؛ چنانکه پیامبر اسلام (ص) در سفری که عازم مکه بود، به همسفرانش فرمود: «مَن کانَ سَیِّیُ الخُلقِ فَلا یَصحَبُنا؛ [۲۲] هر کس بدخلق است، با ما مصاحبت و همراهی نکند».
همچنین از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: لقمان به پسرش گفت: چون با گروهى سفر کنى، در کار خود و کار ایشان بسیار مشورت کن، و در لبخند زدن بر ایشان بکوش. [۲۳]
بنابراین یکی از ارکان آداب سفر در اسلام، پایبندی به اخلاق نیکو در سفر است که آرامش و امنیت را برای همه به ارمغان می آورد.
بخشش زاد و توشه به همسفران
از آداب سفر در اسلام که نشانه سخاوت و جوانمردی به شمار می رود، بخشش توشه در طول سفر است که صمیمیت و محبت میان همسفران بیشتر می شود. در حدیثی از امام صادق(ع) می خوانیم: «مردانگی در سفر، عبارتند از: زیادی توشه، نیکو بودن آن و بخشش آن به همراهان.»[۲۴]
یاری و کمک به همسفران
یکی از نکات برجسته ای که در اسلام مورد تأکید قرار گرفته، که جزء آداب سفر در اسلام می باشد، یاری و کمک به همراهان در سفر است. اسلام همواره پیروان خود را به همکاری و کمک به یکدیگر، به ویژه در مواقعی که شرایط سخت تری وجود دارد، سفارش کرده است. پیامبر گرامی اسلام (ص) از واگذاری کارهای شخصی به دیگران در سفر بیزار بودند و تأکید داشتند که هر فرد، باید وظایف خود را به خوبی انجام دهد و مسئولیت پذیری نشان دهد.
پیامبر اسلام (ص) می فرمایند: «هر کس در سفر همراه کسی است، باید او را یاری کند و نباید کارهای خود را به او واگذار کند و نیازهای خود را به او تحمیل نماید». این روایات نشان می دهد که در دین اسلام، اهمیت بالایی به همکاری، همیاری و مسئولیت پذیری در سفر داده شده است و این مورد یکی از مهمترین آداب سفر در اسلام می باشد.
همکاری باعث می شود همسفران با هم مهربان باشند و سفر برای همه آسانتر و دلپذیرتر شود. از امام صادق(ع) نقل است که، لقمان در مقام اندرز به پسرش گفته است: «پسر جان! چون با عده اى سفر کنى، زیاد با آنها مشورت کن. بسیار در رویشان بخند. دعوتشان را بپذیر. اگر کمک خواستند کمک کن و در نیکوکارى و نماز و سخاوتمندى بر آنان سبقت گیر. مرکب و مال و توشه خود را در اختیارشان گذار؛ اگر حرکت کردند، حرکت کن؛ اگر کار کردند کار کن؛ از بزرگتر، اطاعت کن».[۲۵]
همچنین از از امام باقر (ع) نقل است که، لقمان در مقام اندرز به پسرش گفته است: «پسر جان! زودرنج و بداخلاق و بى صبر نباش که با این صفات، هیچ رفیقى برایت نمى ماند. خود را به صبر و تأنى در کارها وادار».[۲۶]
تردیدی نیست که رعایت این مورد و عمل به سایر آداب سفر در اسلام، مسافرت را شیرین و دلچسب می کند.
بعد از سفر
سوغات سفر
رعایت آداب سفر در اسلام، نه تنها سفر را ایمن می کند بلکه موجب تقرب به خداوند نیز می شود. در اسلام به مردان توصیه شده است که هرگاه از مسافرتی دور یا نزدیک به خانه بازمی گردند، همراه خود سوغاتی بیاورند. این توصیه به دلیل اهمیت خوشحال کردن همسر و فرزندان است و نشان دهنده توجه و محبت به خانواده است.
این نشان می دهد که اسلام، به روابط خانوادگی و ابراز محبت و توجه به اعضای خانواده اهمیت زیادی می دهد و سوغاتی آوردن، یکی از راه های نشان دادن این محبت است. پیامبر (ص) فرموده: «هرگاه مردی به سفر رود، هنگامی که نزد خانواده اش می آید، باید هدیه و چیز تازه و نیکویی برای آنان بیاورد، اگرچه سنگی باشد.»[۲۷]
بازگشت سریع به وطن
پیامبر گرامی اسلام (ص) در زمینه بازگشت از سفر می فرمایند: «السّفرُ قِطعهٌ مِن العذابِ، فإذا قَضی اَحدُکُم سَفَرهُ فلیُسْرِعِ العَودَ اِلی اَهلِه؛[۲۸] سفر (در واقع) مقطعی است از رنج و محنت. هر زمان که مسافرت یکی از شما به پایان رسید، هر چه زودتر به نزد خانواده اش باز گردد». این حدیث به اهمیت بازگشت سریع به خانواده پس از پایان سفر اشاره دارد؛ زیرا حضور در کنار خانواده و بازگشت به محیط آرامش بخش خانه، می تواند از سختی ها و مشقت های سفر بکاهد.
جمع بندی
آداب سفر در اسلام، مجموعه ای از رهنمودهای ارزشمند است که کیفیت این تجربه مهم را ارتقا می بخشد. آداب سفر در اسلام را می توان به سه بخش اساسیِ آداب قبل از سفر، آداب حین سفر و آداب پس از بازگشت از سفر تقسیم نمود. در مرحله قبل از سفر، یکی از مهمترین آداب سفر در اسلام، تهیه تدارکات ضروری و خواندن دعای مخصوص برای حفظ امنیت در طول سفر است. در حین سفر، روحیه همکاری و احساس مسئولیت در قبال همراهان، از مهمترین آداب سفر در اسلام محسوب می شود و در نهایت، پس از اتمام سفر و بازگشت به خانه، شکرگزاری از خداوند برای سلامتی و موفقیت در طول سفر و همچنین آوردن هدیه یا سوغاتی برای خانواده، از دیگر آداب سفر در اسلام به شمار می رود.
[۱]. یونس:۱۰۱
[۲]. عنکبوت: ۲۰
[۳]. مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۱، ص۸۴
[۴]. نوری، مستدرک الوسائل، ج۸، ص۱۱۵
[۵]. کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۴۲
[۶] .کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۰۳
[۷]. طبرسی، مکارم الأخلاق، ج۱، ص۵۴۱
[۸] . شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۸۰
[۹]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۲۶
[۱۰]. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۸۶
[۱۱]. آمدى، غرر الحکم و درر الکلم، ج۱، ص۴۰۱
[۱۲]. طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۵۱
[۱۳]. مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۳، ص۲۶۹
[۱۴]. مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۳۰۵
[۱۵]. محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۱۷۶
[۱۶]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۱۱
[۱۷]. راوندی، دعوات، ص۲۹۴
[۱۸]. مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۳، ص۲۶۳
[۱۹]. نهج البلاغه، ص۱۳۳
[۲۰]. طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۶۱
[۲۱]. طبرسی، مکارم الأخلاق، ص۲۴۸
[۲۲]. طبرسی، مکارم الأخلاق، ج۱، ص۴۴۳
[۲۳]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۹۶
[۲۴]. طبرسی، مکارم الأخلاق، ج۱، ص۵۴۱
[۲۵]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۹۶
[۲۶]. جنتی، نصایح، ص۶۱
[۲۷]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۸، ص۳۳۷
[۲۸]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۸، ص۳۳۰
منابع
- قرآن کریم
- نهج البلاغه
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیا تراث العربی، ۱۴۰۳ ق.
- محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ترجمه شیخ علی صحت، تهران، انتشارات ناس، ۱۳۶۱ش.
- آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۱۰ق
- قطب راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات (سلوه الحزین)، قم، مدرسه امام مهدی (عج)، ۱۴۰۷ق.
- ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، ۱۴۰۳ق
- بیروت، دار البلاغه للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۴۱۱ه. ق،
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش
- جنتی، احمد، نصایح، قم، انتشارات الهادی، بی تا.
