در میان رویکردهای مختلف تعلیم و تربیت در سراسر جهان یکی از مدل هایی که امروزه در سطح جهانی رو به گسترش است، مدرسه در خانه یا همان home school است که در سال های اخیر به شکل بی سابقه ای در سراسر جهان رونق گرفته است.
واژه مدرسه در خانه به آن رویکرد آموزشی اشاره دارد که والدین فرزندان خود را به دلایل گوناگونی که به آن ها خواهیم پرداخت، در خانه آموزش می دهند و برنامه درسی توسط والدین مشخص و اجرایی می شود. در این روش آموزشی، والدین و یا معلمان الزاما از برنامه درسی مدارس پیروی نمی کنند.
البته استفاده از امکانات موجود در اجتماع از قبیل کتابخانه، سالن های ورزشی، مراکز مذهبی و گردش در طبیعت، از الزامات این رویکرد است که با اهداف خاصی چون تربیت کودک در محیط واقعی، تربیت اجتماعی و کاهش چشمگیر هزینه های آموزش اجرایی می شود.
مدرسه در خانه قدیمی ترین نوع آموزش
صاحب نظران تعلیم و تربیت در این حوزه معتقدند آموزش در خانه یا همان مدرسه در خانه، قدیمی ترین نوع آموزش است و جوامع در سرتاسر تاریخ به آموزش در خانه می پرداختند، با این استدلال که اولین و با اصالت ترین نهاد آموزشی، خانواده است و اولین معلمان تاریخ نیز پدر و مادر بشر هستند که از ابتدا سیر تربیت و رشد را برای فرزند مشخص می کنند.
به گواه آمار، این شیوه آموزشی در سال های اخیر در میان کشورهای صنعتی روز به روز در حال گسترش است. از دلایل مهمی که سبب شده تا کشورهای پیشرفته و صنعتی، انحصار آموزشی را بشکنند و آن را به رسمیت بشناسند، کاهش چشمگیر هزینه های دولت است؛ بدین صورت که تمام هزینه هایی که دولت برای یک دانش آموز در سال به عنوان سرانه آموزشی در نظر می گیرد حذف شده و به خزانه دولت باز می گردد.
مراحل شکل گیری رویکرد مدرسه در خانه
جنبش نوین مدرسه در خانه، سال ۱۹۷۰ در آمریکای شمالی شروع شد و با سرعتی باورنکردنی شیوع پیدا کرد. در سال ۱۹۸۵، ۱۶ درصد از خانواده ها، به آموزش در خانه تمایل داشتند ولی در سال ۱۹۸۸ یعنی فقط در فاصله سه سال، به ۲۸ درصد افزایش یافت. مطابق گزارش موسسه ملی تحقیقات درباره مدرسه در خانه، در حال حاضر حدود ۲.۴ میلیون نفر در آمریکا در خانه آموزش می بینند. این رقم هر سال بین ۲ تا ۶ درصد افزایش می یابد.
برخی پژوهشگران پنج مرحله را برای نهضت مدرسه در خانه، در هر کشوری توصیف می کنند:
۱-دوره ستیزه: ناخرسندی از وضعیت آموزش عمومی
۲-دوره مقابله: مواجهه میان خانواده هایی که ترجیحشان آموزش در خانه بوده، با مدارس و مقامات رسمی دستگاه تعلیم و تربیت عمومی
۳-دوره تشریک مساعی: نتیجه دعاوی حقوقی و مناقشات خانواده ها و ادارات آموزش و پرورش، اغلب منجر به رای به نفع خانواده ها شد! حتی در پاره ای موارد، مدارس، امکانات خود مانند کتابخانه، لوازم آزمایشگاه، رایانه، کلاس های فوق برنامه و امثال این ها را در اختیار خانواده ها قرار دادند.
۴-دوره تحکیم: در این مرحله خانواده هایی که به نوعی در جامعه از بابت انتخاب خود در آموزش فرزندان، طرد شده بودند بر اساس علایق مشترک مانند علایق اعتقادی، مالی و اجتماعی به ایجاد شبکه میان خانواده ها اقدام کردند. به خصوص خانواده هایی که مسیحی و مذهبی بودند و تعلق به کلیسای مشترکی داشتند.
۵-دوره انشقاق: با افزایش شمار خانواده های معتقد به آموزش در خانه و ارتباط آن ها با یکدیگر، به تدریج تفاوت انگیزه ها و عقاید آن ها درباره آموزش در خانه آشکار شد و گونه های مختلف این مدارس نیز در جامعه پدیدار شد.
مدرسه در خانه در کشورهای مختلف
در اروپا و کشور های پیشرفته مانند انگلستان نیز، حدود یک درصد از دانش آموزان از نظام مدرسه در خانه استفاده می کنند و این رویکرد را جایگزین آموزش سنتی قرار داده اند.
در سوئد نیز قانون آموزش در مدرسه اجباری نیست ولی دولت به آموزش در خانه نظارت دارد. حدود ۱۲۰۰۰۰ دانش آموز در کشور سوئد، در مدارسی تحت عنوان مدارس متوسطه مردمی مشغول به تحصیل هستند.
در آلمان آموزش در خانه با قوانین این کشور در تعارض است و برای متخلفین مجازات سنگین در نظر گرفته شده است، اما با این حال نهضت مدرسه در خانه رو به افزایش است.
در سایر کشورها از جمله فرانسه، روسیه، نروژ، سنگاپور، ایتالیا، پرتغال و دانمارک و … تعداد خانواده هایی که به روش مدرسه در خانه روی آورده اند، رو به افزایش است و نظام آموزشی مدرسه در خانه، هر روزه در حال فراگیر شدن است.
مدرسه در خانه و ایران
تاکنون در ایران بحث مدرسه در خانه به صورت جدی در محافل علمی و رسمی مطرح نشده است، شاید یکی از مهمترین دلایل این که نظام آموزشی مدرسه در خانه در کشور ایران همانند کشور های دیگر فراگیر نشده است، انحصاری بودن نظام آموزشی و اجباری بودن شرکت در نظام آموزشی دولتی است.
مشکلات عدیده ای در نظام آموزشی ایران وجود دارد که به نارضایتی والدین از مدرسه و در مقابل، تمایل به آموزش کودکان در خانه منجر شده است. برخی به صورت کلی آموزش فرزندان خود را به محیط خانه انتقال داده اند و برخی این رویکرد را نه به عنوان جایگزین مدرسه، بلکه به عنوان مکمل آموزش های مدرسه استفاده می کنند تا بتوانند کم و کاستی های مدرسه را به نوعی در خانه جبران نمایند.
علت گرایش به روش مدرسه در خانه
علت گرایش برخی به روش مدرسه در خانه، علاوه بر نارضایتی از نظام تعلیم و تربیت، مزایای مدرسه در خانه و محبوبیت این روش است.
والدین، مدرسه در خانه را بهترین فرصت برای رفع مشکلات درسی، اخلاقی، دینی و اجتماعی کودکان خود می دانند.
دانش آموزانی که دارای بیماری و مشکلات جسمی هستند به علت نیاز به مراقبت های ویژه، مصرف دارو و… امکان حضور منظم در مدرسه را ندارند.
دانش آموزانی که از نظر بهره هوشی در مرتبه های بالایی قرار دارند، به علت سرعت یادگیری بالا احتیاج به برنامه های خاص خود را دارند که این برنامه ها هیچ جایی در نظام کنونی نداشته و همه دانش آموزان به یک شکل از سفره تعلیم و تربیت مدرسه، بهره می برند.
می توان گفت دلایل گرایش اولیا به رویکرد مدرسه در خانه، به دو دسته کلی پداگوژی و ایدئولوژیک قابل تقسیم است. برخی از خانواده ها دلیل پداگوژی دارند؛ یعنی در واقع از ساختار آموزشی رضایت کافی ندارند و عواملی چون انتخاب آزادانه برنامه درسی، تعمیق یادگیری، تنظیم سرعت آموزش با شرایط یادگیرنده، عدم رقابت سالم و … را از علت های تمایل خود به این روش معرفی می کنند و خانواده های ایدئولوژیک که به دلایل ارزشی از قبیل اعتقادات خاص سیاسی، مذهبی، اجتماعی و… این روش خاص آموزشی را انتخاب می کنند.
به صورت کلی با توجه به پژوهش ها و تحقیقات داخلی و خارجی، مهمترین علت گرایش به این رویکرد و تهدیدهای آن عبارت اند از:
دلایل پداگوژیک
تجارب مدرسه ای ناخوشایندی، حافظه محوری، کمبود خلاقیت، محیط بسته مدارس، غفلت موضوعات درسی مانند ورزش، جو رقابتی منفی، تنظیم مدت زمان دوره تحصیلی با توانایی کودک، عدم تناسب برنامه های مدرسه با تمایلات و نیازهای فرزندان، ضعف برنامه های درسی.
دلایل ایدئولوژیک
دوست داشتنی بودن مدرسه در خانه، تزریقی بودن آموزش های مذهبی، تضاد دینی و اجتماعی خانواده و مدرسه، احساس مسئولیت در تربیت فرزندان، توجه به علایق و نیازها، دانش آموزان با نیازهای ویژه و یا تیز هوش، ارزش های خاص فرهنگی و مذهبی، کاهش اضطراب.
تهدیدهای روش مدرسه در خانه
عدم رسمیت، تمسخر از سوی دیگران، عدم امکان ورود به دانشگاه، خدمت سربازی در شرایط نامناسب، کمبود شیوه های کنترل، صرف وقت زیاد، کمبود امکانات، فرد محوری، عدم وجود برنامه های آموزشی ساختار یافته.
نقد و بررسی کلی روش مدرسه در خانه
به طور کلی طرح مدرسه در خانه، دارای مجموعه امتیازات و معایبی است که بررسی آن ها، قبل از هر گونه تصمیم گیری پیرامون روش آموزش به کودک ضروریست:
مزایا
- شما نقش مستقیمی در یادگیری فرزندتان دارید.
- یادگیری و کسب مهارت فرزند، با اهداف و ارزش های شما همسو است.
- می توانید روابط قوی تری با فرزندان خود ایجاد کنید.
- می توانید از فرصت تعطیلات و سایر فعالیت های تفریحی به عنوان بخشی از برنامه درسی مدرسه خانگی خود استفاده کنید.
- فرزندان می توانند در کلاس های ورزشی محلی شرکت کنند یا لیگ های ورزشی محلی تشکیل دهند.
- تمسخر و فشارهای اجتماعی که گاهی در بعضی مدارس باعث کاهش عزت نفس و دلسردی از یادگیری می شود، از بین می رود.
- ایجاد مهارت های لازم برای یک زندگی واقعی در آموزش در منزل قوی تر است.
- فرزند شما می تواند در تکالیف و موضوعاتی که در آن توانمندتر است، با سرعت بیشتری پیش برود و زمان بیشتری را روی موضوعاتی که در آن ضعف دارد صرف کند.
- توانایی دنبال کردن علایق کودک و آموزش شخصی سازی شده است.
معایب
- باید به تنهایی زمان و فعالیت های مدرسه را برنامه ریزی کنید و کارهای یک معلم را انجام دهید.
- زمان کمتری برای خودتان دارید.
- به عهده گرفتن مسئولیت های والدینی و معلمی، استرس و خستگی زیادی به همراه دارد.
- اختصاص زمان به آموزش در خانه می تواند به معنای از دست دادن درآمد یا کاهش زمان کار باشد.
- با توجه به کم شدن زمانی که به کار اختصاص می دهید، ممکن است نیاز باشد برخی هزینه ها را کم کنید.
- برخی از بچه هایی که در خانه آموزش می بینند، دایره دوستان کوچکتری دارند.
- در خانه، منابع کمتری در حوزه علوم و فناوری وجود دارد.
- والدین باید طیف وسیعی از موضوعات را آموزش دهند.
- کودکان، برخی از تعاملات اجتماعی خود را با همسالان از دست می دهند.
آموزشگاهی به نام خانه
در ادامه مطلب و به بهانه طرح بحث مدرسه در خانه، به برخی توصیه ها و نکات تکمیلی پیرامون آموزش کودک در خانه اشاره می شود. والدین باید توجه داشته باشند که بچه ها، دائم در حال یادگیری هستند و از محیط اطرافشان، نکات زیادی را می آموزند. برای آنها خیلی هم فرق نمی کند در کلاس درس و مشغول مطالعه باشند یا در پارکی بزرگ و سرسبز و سوار تاب و سرسره.
در دوره خردسالی، آنها همه پنج حواس خود را به کار می گیرند تا دنیای اطرافشان را هر چه بهتر و دقیق تر کشف کنند و بشناسند. بچه های بزرگتر و آنهایی که ساعات زیادی از روز را در مدرسه سپری می کنند نیز همین وضع را دارند و زمانی که خانه هستند، باز هم جستجو می کنند و می خواهند بدانند هر یک از لوازم خانه، چطور کار می کند، چه فایده ای دارد، چه زمانی و چطور خراب می شود.
با این که بچه ها را نباید به حال خودشان رها کرد و تنها گذاشت، اما شیوه های مطمئنی هم وجود دارد که به کمک آنها به فرزندتان بیاموزید چگونه خودش به تنهایی از دنیای اطراف بیاموزد و از فرصت هایش استفاده کند. پس خوب است محیط خانه تان را به فضایی مخصوص یادگیری تبدیل کنید تا کودک هم هر چه بهتر و بیشتر بیاموزد و از بودن در خانه لذت ببرد.
یکی از بهترین شیوه های آموزش، استفاده از کتاب های مناسب سن و سال کودک است. پس تا می توانید این کتاب ها را تهیه کنید و در اختیار کودک بگذارید تا هر وقت دوست داشت، بتواند از آنها استفاده کند. البته خرید کتاب به تنهایی کافی نیست؛ ایجاد علاقه و انگیزه برای خواندن و مشارکت فعالانه در خرید و خواندن کتاب ها، موضوع مهمتری است که باید به آن توجه کرد. بنابراین خوب است، همراه با بچه ها به کتابفروشی یا کتابخانه بروید و بگذارید آنها کتاب مورد علاقه شان را انتخاب کنند.
کتاب ها هم باید تازه و جذاب باشد؛ به این معنی که هرازگاهی، خوب است سری به کتابخانه بزنید و کتاب های قدیمی را با کتاب هایی جدید و دوست داشتنی عوض کنید. البته کتاب های قدیمی هم نباید دور ریخته شود. می توانید آنها را در مکانی مناسب نگهداری کنید تا بچه های دیگر از آنها استفاده کنند.
همراه با فرزندتان، کتاب بخوانید. این کار نباید فقط مخصوص زمانی باشد که بچه ها خودشان نمی توانند کتاب بخوانند، بلکه حتی وقتی به مدرسه می روند و خودشان توانایی خواندن کتاب را پیدا می کنند، باز هم باید همراه هم کتاب بخوانید و از این تفریح لذت ببرید.
در ضمن، مطمئن باشید زمانی که بچه ها حس کنند، سرگرمی را خودشان انتخاب می کنند و هر وقت دوست داشته باشند، می توانند مشغول آن شوند، علاقه بیشتری به آن پیدا خواهند کرد. برای همین هم کارهایی که والدین به اجبار از فرزندانشان می خواهند، هیچ وقت با میل و علاقه انجام نمی شود.
خانه ای برای پرورش خلاقیت
خلاقیت را فراموش نکنید. شاید شما از نظر هنری، هیچ استعدادی نداشته یا اصلا علاقه ای به این نوع کارها نداشته باشید؛ اما فرزندتان چطور؟ آیا او هم دوست ندارد کارهایی خلاقانه انجام دهد؟ پس شرایطی فراهم کنید تا بچه ها راحت تر بتوانند تصوراتشان را به شما نشان دهند و قدرت تخیل شان را تقویت کنند.
کاغذهای رنگی، تکه های پارچه یا مقواهای رنگارنگ، چسب، سنگ، برگ های خشک شده، گلبرگ های گل، دکمه و ده ها شیء دیگر وجود دارد که بدون هیچ هزینه ای می تواند قدرت خلاقیت کودک را افزایش دهد. فقط لازم است، این اشیاء را در اختیار کودک قرار دهید تا هر وقت دوست داشت، از آنها استفاده کند.
در صورتی که خیلی نمی توانید برای خرید لوازم مورد نیاز کودک هزینه کنید، خوب است از او بخواهید با لوازم قدیمی خانه، هر چیزی را که می خواهد برای خودش تهیه کند. کیف های کودکانه، دفترچه های نقاشی، عروسک ها و… همگی می تواند به کمک اسباب قدیمی و غیرقابل استفاده ساخته شود که البته این کار معمولا خیلی هم جذاب تر از خرید خواهد بود.
بچه های بزرگتر می توانند کارهایی مانند دوخت و دوز، بافندگی، نجاری و… را بیاموزند و لوازمی زیباتر و بهتر تهیه کنند. اگر در خانه، دوربین عکاسی دارید، گاهی آن را در اختیار کودک بگذارید و به او بگویید از هر چیزی که دوست دارد، عکس بگیرد. با این کار، بهتر متوجه قدرت تخیل فرزندتان خواهید شد. یادمان باشد، همه بچه ها به انجام کارهای خلاقانه تمایل دارند ولی این بزرگترها هستند که باید فضای مناسب برای انجام این کارها را در اختیارشان بگذارند و این قدرت را پرورش دهند.
اتاقی برای اکتشاف
بچه ها دائم در حال یادگیری هستند؛ پس خوب است فضای داخل و خارج از خانه را طوری طراحی کنید که همیشه کودک فرصت یادگیری داشته باشد.
داخل خانه، فضایی مشخص را به کودک اختصاص دهید تا اسباب بازی هایش را همانجا بگذارد و بازی کند. البته نباید او را از بازی در قسمت های دیگر خانه منع کنید، ولی این فضای خصوصی، هر چقدر هم کوچک، باز هم باید وجود داشته باشد.
اگر حیاط دارید، حتما فرصتی فراهم کنید تا کودک بتواند در محیط باز بگردد و با درختان، گل ها، چمن ها و پرندگان بیشتر آشنا شود. بچه های بزرگ تر هم می توانند از بازی هایی مانند بسکتبال و والیبال بهره بگیرند و چند ساعتی از روز را در فضای باز سپری کنند.
همراه با فرزندانتان، باغچه را مرتب کنید و اجازه دهید او در انتخاب نوع گل ها و درختان نظرش را بیان کند. حتی اگر حیاطی برای این کار ندارید، خرید چند گلدان آپارتمانی هم می تواند مفید باشد. در صورتی که خانه تان، حیاط ندارد هم نباید این موضوع را به طور کلی فراموش کنید. در این شرایط، فقط کافی است هفته ای چند روز، همراه با کودک به پارک بروید و آنجا مشغول گشت و گذار شوید.
جمع بندی
کشورهای پیشرو در صنعت آموزشی، علاوه ارتقا کیفیت نظام آموزش خود، اقداماتی در جهت عمومی و مردمی کردن آموزش در کشورهای خود را انجام می دهند که باعث رشد و پیشرفت همه جانبه روند آموزش و پرورش می شود.
علاوه بر این که باید با نظارت و وضع قوانین صحیح در حوزه مردمی کردن آموزش، به برطرف کردن خلاهای موجود پرداخت، می توان فرصتی را فراهم کرد که خانواده ها و والدین با توجه به خصوصیات فردی، استعداد های خاص و … فرزند خود، از بین روش های متفاوت آموزش و پرورش، یکی را برگزینند؛ همان طور که گفته شد، یکی از آن روش ها، برنامه مدرسه در خانه می باشد. لازم به ذکر است هر روشی محاسن و معایب خاص خود را دارد که با توجه به شرایطی که ذکر شد، بهترین آن ها را باید انتخاب کرد.
فهرست منابع
۱-سلیمانی، بهاره و دیگران؛ مدرسه در خانه، حلقه مفقوده در نظام آموزشی ایران؛ فصلنامه علمی پژوهشی تدریس پژوهشی؛ دانشگاه کردستان؛ شماره ۱؛ ۱۳۸۵.
۲-جاوری، ایمان؛ جعفر زاده محمد رحیم؛ مدرسه در خانه؛ پیامدها و نتایج آن؛ اولین کنفرانس ملی تازه های روانشناسی تکاملی و تربیتی؛ ۱۴۰۱.
۳-شکوهی یکتا، محسن؛ پرند، اکرمغ آموزش در منزل جایگزین آموزش در مدرسه؛ نشریه خانواده پژوهی؛ جهاد دانشگاهی، شماره ۱۰؛ ۱۳۸۶.
۴-عطاران، محمد؛ ملکی، صغری؛ آموزش در خانه: بدیل مدرسه؛ دوفصلنامه نظریه و عمل در برنامه درسی؛ انجمن مطالعات برنامه درسی ایران؛ شماره ۲؛ ۱۳۹۲.
۵-رودی، محمدتقی؛ شناسایی دلایل گرایش به آموزش در خانه از نظر والدین دانش آموزان آموزش دیده در خانه ساکن شهر تهران؛ پایان نامه کارشناسی ارشد؛ دانشگاه شهید بهشتی.
۶-اکبری لنگوری، جعفر و دیگران؛ ارتباط خانه و مدرسه؛ اولین کنفرانس ملی تازه های روانشناسی تکاملی و تربیتی؛ ۱۴۰۱.
منابع اقتباس: چهاردیواری؛ www.parents.com
