اهمیت حفظ محیط زیست در اربعین از نگاه فقه اسلامی

پیاده روی اربعین یکی از مهمترین اجتماعات مذهبی جهان است که هر ساله فضای معنوی باشکوهی را رقم می زند. اما این اجتماع عظیم با چالش هایی روبروست که یکی از ابعاد آن، احتمال آسیب های محیط زیست در اربعین است. حفظ محیط زیست در فقه مورد تاکید قرار گرفته است. از همین رو توجه به ابعاد مختلف حفظ محیط زیست در اربعین و ارائه راهکارهای مناسب برای کاهش تخریب آن به لحاظ شرعی امری دارای اهمیت است. در ادامه به برخی از چالش های محیط زیست در اربعین و راهکارهای کاهش آثار منفی آن ها بر اساس احکام فقهی اشاره می کنیم.

آلودگی محیط زیست در اربعین

تجمع میلیونی زائران در ایام اربعین به تولید حجم زیادی از پسماندهای غیر قابل تجزیه، مانند بطری های پلاستیکی ظروف یکبار مصرف و سایر ضایعات منجر می شود. این مسئله می تواند به آلودگی خاک، آب های زیر زمینی و در نتیجه آسیب های زیست محیطی منجر شود. در فقه شیعه حفظ طهارت و نظافت محیط امری واجب شمرده شده و آلوده کردن محیط زیست می تواند مصداقی از اضرار به غیر باشد که در منابع فقهی به صراحت نهی شده است.

بر اساس قاعده فقهی «لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ فِي الإسلام» که در وسائل الشیعه[1] نقل شده است، هر گونه اقدام که به آسیب و ضرر به دیگران منجر شود، جایز نیست. تولید زباله های غیر قابل بازیافت و رها کردن آنها در محیط عمومی، مصداق بارز ایجاد ضرر برای دیگران و تخریب زمین به شمار می رود.

قرآن کریم می فرماید: «و لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إصْلاحِها؛[2] در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید.» این آیه بیانگر لزوم حفظ محیط زیست و جلوگیری از تخریب آن است. فقها از این آیه برای استدلال بر حرمت اقداماتی که به آلودگی محیط زیست منجر می شود، بهره برده اند.[3] بنابراین مبادرت به آلودگی محیط زیست در اربعین نیز امری حرام می باشد.

در فقه اسلامی، هر گونه فساد و تخریب زمین ممنوع شمرده شده و بر اساس این اصل، هر فرد موظف است در استفاده از منابع طبیعی و محیط اطراف خود، مسئولانه رفتار کند. بی توجهی به مسئله زباله ها و آلوده ساختن زمین های مسیر پیاده روی، نوعی فساد محسوب شده و از نظر شرعی نکوهیده است.

یکی دیگر از اصول مهم در فقه شیعه، اصل «حفظ کرامت انسانی» است. پیامبر خدا (ص) بر پاکیزگی محیط زندگی مسلمانان تأکید فراوان داشتند، تا جایی که فرمودند: «تَنَظَّفُوا بِكُلِّ مَا اسْتَطَعْتُم فَإِنَّ الله تعالى بَنَى السلامَ عَلَى النَّظافَة و لَن يَدْخُلَ الجَنَّةَ إِلَّا كُلُّ نَظيفٍ»[4]؛ یعنی خودتان را با هر وسیله ای که می توانید پاکیزه کنید؛ زیرا که خدای متعال اسلام را برپایه پاکیزگی بنا کرده است و هرگز به بهشت نرود مگر کسی که پاکیزه باشد.

در ایام اربعین، میلیون ها زائر در مسیرهای پیاده روی حضور دارند و آلودگی محیط زیست در اربعین می تواند سلامت و کرامت آنها را به خطر اندازد. از این رو، ریختن زباله در مسیر پیاده روی نه تنها از نظر بهداشتی خطرناک است، بلکه از نظر شرعی نیز امری مذموم محسوب می شود. فقه شیعه، تأکید دارد که مسلمانان باید همواره پاکیزگی را رعایت کنند و از آسیب رساندن به دیگران خودداری کنند.

یکی دیگر از مبانی فقهی که در جلوگیری از آلودگی محیط زیست قابل استناد است، اصل حرمت اسراف و تبذیر است. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «و كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا؛[5] بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید». استفاده بیش از حد ظروف یک بار مصرف و تولید زباله هایی که به سختی تجزیه می شوند، می تواند مصداقی از اسراف باشد که در فقه اسلامی به شدت مذمت شده است.

فقها بر این باورند که هر گونه مصرف غیر ضروری که به تخریب منابع طبیعی و محیط زیست منجر شود، خلاف شرع است.[6] در این راستا، زائران برای حفظ محیط زیست در اربعین موظف اند که با مدیریت صحیح مصرف از ایجاد زباله های غیر ضروری پرهیز کنند و مسئولانه تر رفتار نمایند.

از منظر فقهی حکومت اسلامی و نهادهای مسئول نیز وظیفه دارند که بسترهای لازم برای مدیریت صحیح پسماندها را به منظور حفظ محیط زیست در اربعین فراهم کنند. بر اساس نظریه ولایت فقیه یکی از وظایف حکومت تأمين مصلحت عمومی و جلوگیری از ضررهای اجتماعی است.

فقهای معاصر تأكيد دارند که حاکمیت باید برنامه ریزی دقیقی برای مدیریت پسماندهای تولیدی در مناسبت های مذهبی داشته باشد و امکانات لازم را برای جمع آوری و بازیافت زباله ها فراهم کند.[7] بنابراین، دولت های عراق و ایران وظیفه دارند که از طریق فرهنگ سازی و ایجاد زیرساخت های لازم، مانع از شکل گیری و ایجاد بحران محیط زیست در اربعین شوند.

در مجموع، با توجه به مبانی فقهی مطرح شده، حفظ محیط زیست در اربعین به عنوان یک وظیفه شرعی، بر هر زائر واجب است. رعایت بهداشت محیط و مدیریت صحیح پسماندها نه تنها الزامی اخلاقی و قانونی است، بلکه مصداقی از عمل به دستورات دینی و تحقق مسئولیت اجتماعی محسوب می شود. بنابراین، لازم است اقدامات عملی و فرهنگی در راستای حفظ محیط زیست در اربعین به عنوان بزرگترین اجتماع شیعی به کار گرفته شود.

تاثیر بر منابع آب در پیاده روی اربعین

جذب میلیون ها زائر به کربلا و مسیرهای منتهی به آن در ایام اربعین بر منابع آبی موجود، فشار زیادی وارد می کند. زائران به آب شرب، آب بهداشتی و سرویس های بهداشتی نیاز دارند و افزایش مصرف آب در این ایام می تواند به کمبود و بحران منابع آبی منجر شود. استفاده نامناسب از آب، هدر رفت آن و آلوده شدن منابع آبی از طریق ورود زباله ها و فاضلاب، از مهمترین چالش هایی است که می تواند سلامت زائران و محیط زیست را تهدید کند.

در فقه شیعه، حفظ منابع آبی وظیفه ای شرعی محسوب می شود و هر گونه اسراف، آلودگی یا تخریب آنها از نظر شرعی مذموم و در برخی موارد حرام است. فقه اسلامی، به ویژه در مکتب شیعه بر اهمیت آب به عنوان نعمتی الهی تأکید دارد. تا جایی که «حفظ آب از واجبات است».[8] و نیز بر لزوم اجتناب از اسراف در مصرف آب تأکید کرده است.[9]

قرآن کریم نیز می فرماید: «وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»[10] بیانگر حرمت اسراف و لزوم مصرف بهینه آب است. بر این اساس، زائران باید از هدر رفت آب پرهیز کنند و در استفاده از این منبع حیاتی، نهایت دقت را به خرج دهند.

یکی دیگر از مسائل مهم در فقه، مسئله طهارت، بهداشت و نظافت در سبک زندگی اسلامی  است. تا جایی که از پیامبر خدا (ص) نقل کرده اند: «الطَّهَارَةُ شطر الإيمَان»[11]این روایت، نشان دهنده جایگاه بالای طهارت در اسلام است و بر لزوم حفظ پاکیزگی منابع آبی نیز دلالت دارد. آلوده شدن آب به زباله ها و فاضلاب ناشی از جمعیت عظیم زائران، می تواند موجب مشکلات بهداشتی و شرعی برای مردم شود. از نظر فقهی، آلوده کردن آب شرب، مصداق ضرر به دیگران بوده و طبق قاعده لا ضَرَرَ وَ لَا ضرَارَ فِي الإسلام[12] عملی حرام تلقی می شود.

مسئله دیگری که در فقه شیعه مورد توجه است، حق الناس و جلوگیری از تضییع حقوق دیگران در استفاده از منابع طبیعی است. بر اساس متون دینی آب، زمین و منابع طبیعی متعلق به همه مردم است. بنابراین استفاده ناعادلانه از آب و عدم رعایت عدالت در مصرف آن از منظر فقهی قابل قبول نیست.

در ایام اربعین بسیاری از مناطق مسیر پیاده روی با مشکل کمبود آب روبرو می شوند و استفاده نادرست می تواند باعث محرومیت برخی از زائران از این نعمت شود. این امر می تواند مصداق بارز حق الناس باشد که در فقه شیعه گناهی بزرگ شمرده شده است.

فقها همچنین تأکید دارند که حکومت اسلامی موظف است برای جلوگیری از بحران های زیست محیطی از جمله بحران آب، برنامه ریزی کند. این نشان می دهد که فقه معاصر نیز بر اهمیت حفاظت از منابع آب و مدیریت صحیح آن تأکید شده است.

در نتیجه از دیدگاه فقه شیعه، حفظ منابع آبی و محیط زیست در اربعین یک وظیفه شرعی، اخلاقی و اجتماعی است. جلوگیری از اسراف، رعایت بهداشت، جلوگیری از آلودگی آب و استفاده عادلانه از منابع آبی از جمله مسائلی است که که زائران و مسئولان باید به آن توجه کنند. با بهره گیری از آموزه های دینی و فقهی، می توان مصرف آب را بهینه کرد و از ایجاد بحران برای محیط زیست در اربعین جلوگیری نمود.

آلودگی هوا و محیط زیست در اربعین

تجمع گسترده زائران در مسیرهای منتهی به کربلا در ایام اربعین، موجب ترافیک سنگین و افزایش آلاینده های جوی می شود. وسایل نقلیه شخصی، اتوبوس ها و وسایل حمل و نقل عمومی که برای جابه جایی زائران مورد استفاده قرار می گیرند، حجم بالایی از گازهای آلاینده، مانند مونوکسید کربن، دی اکسید نیتروژن و ذرات معلق را وارد هوا می کنند. این موضوع به ویژه در مناطق پرتردد مانند ورودی های کربلا و نجف، مشکلات زیست محیطی و بهداشتی جدی به وجود می آورد. افزایش تراکم وسایل نقلیه نه تنها موجب آلودگی شدید هوا می شود، بلکه به سبب انتشار گازهای گلخانه ای، افزایش دما و تغییرات اقلیمی را نیز به دنبال دارد.

از دیدگاه فقه شیعه، حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از آسیب های ناشی از آن بر افراد، یک تکلیف شرعی محسوب می شود. قرآن کریم در آیه «و لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَهُ»[13]، تأکید می کند که انسان نباید خود را به خطر بیندازد. آلوده کردن هوا و در معرض خطر قرار دادن سلامت مردم، مصداق بارزی از این نهی قرآنی است. فقیهان شیعه نیز بر اساس این آیه، استفاده بی رویه از وسایل نقلیه آلاینده و تولید گازهای سمی را نوعی ظلم به خود و دیگران می دانند که در فقه اسلامی نهی شده است.[14]

فقه شیعه بر رعایت حقوق دیگران و عدم ضرر رساندن به آنان، تأکید زیادی دارد. قاعده «لا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ فِي الْإِسلام» بر این اصل دلالت دارد که هر گونه اقدامی که باعث ضرر به دیگران شود، ممنوع است. آلودگی هوا که به مشکلات تنفسی و افزایش بیماری های قلبی و ریوی در میان زائران و ساکنان مناطق اطراف منجر می شود نمونه ای از این ضرر است که از منظر فقهی قابل قبول نیست. بنابراین کاهش انتشار آلاینده ها و بهینه سازی روش های حمل و نقل از دیدگاه فقهی نیز یک ضرورت است.

یکی از راهکارهای مهم برای کاهش آلودگی هوا، استفاده از حمل و نقل عمومی و وسایل نقلیه سازگار با محیط زیست است. بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، هر گونه اقدامی که به سلامت عمومی آسیب برساند، ممنوع است. بر این اساس، تشویق زائران به استفاده از وسایل نقلیه عمومی دوچرخه سواری و پیاده روی به عنوان جایگزین وسایل نقلیه شخصی، می تواند به کاهش آلودگی هوا و حفظ محیط زیست در اربعین کمک کند. همچنین برنامه ریزی مناسب برای حمل و نقل پایدار، از منظر فقهی مصداق رعایت حقوق دیگران و حفظ سلامت جامعه است.

یکی دیگر از مبانی فقهی در این زمینه، اصل حق الناس است که در متون فقهی به عنوان یکی از مهمترین تکالیف فردی و اجتماعی مورد تأکید قرار گرفته است. حفظ جان و سلامتی انسان واجب است و هر گونه عمل منجر به ضرر به سلامت باید اجتناب شود.[15]

از آنجا که آلودگی هوا موجب آسيب به سلامت افراد می شود، استفاده غیر ضروری از وسایل نقلیه آلاینده نقض حق الناس و مصداق ظلم به دیگران محسوب می شود. از این رو، کاهش مصرف سوخت های فسیلی و ترویج انرژی های پاک در حمل و نقل زائران، مطابق با اصول فقهی مورد تأکید است.

فقها همچنین بر نقش دولت های اسلامی در مدیریت بحران های زیست محیطی تأکید دارند. بر اساس نظریه ولایت فقیه حکومت اسلامی مسئول حفظ مصالح عمومی و جلوگیری از اقدامات مضر برای جامعه است. بنابراین لازم است مسئولان مربوطه برای کاهش آلودگی هوا در ایام اربعین سیاستهای دقیق تری را در حوزه مدیریت حمل و نقل اتخاذ نمایند.

در نتیجه، آلودگی هوا ناشی از ترافیک در ایام اربعین، یک معضل زیست محیطی و شرعی محسوب می شود. بر اساس مبانی فقهی، حفظ محیط زیست در اربعین و جلوگیری از آسیب به دیگران یک وظیفه شرعی است. استفاده از حمل و نقل عمومی، کاهش وسایل نقلیه شخصی، بهره گیری از انرژی های تجدیدپذیر و مدیریت مناسب ترافیک، از جمله راهکارهایی است که از منظر فقه شیعه، مورد تأکید و باید در برنامه ریزی های کلان این رویداد مذهبی مورد توجه قرار گیرد.

تخریب زیستگاه ها و منابع طبیعی از منظر فقه شیعه

تجمع میلیونی زائران در مسیرهای پیاده روی و مناطق زیارتی در ایام اربعین، می تواند موجب آسیب های گسترده ای به زیستگاه های طبیعی و منابع زیستی شود. ورود گسترده زائران به این مناطق، سبب از بین رفتن پوشش گیاهی، کوبیدگی خاک، فرسایش زمین و کاهش حاصلخیزی اراضی می شود. افزون بر این تخریب مراتع، مزارع کشاورزی و حتی قطع درختان برای استفاده از چوب آنها در برخی مناطق، تأثيرات مخربی بر طبیعت بر جای می گذارد. این روند در دراز مدت خطر بیابان زایی را افزایش داده و اکوسیستم منطقه را تهدید می کند.

در فقه شیعه، زمین و منابع طبیعی به عنوان امانتی الهی در دست بشر معرفی شده اند. در کتاب الکافی، کلینی نقل می کند که امام صادق فرموده اند: «اَلْأَرْضَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِمَنْ عَمَرَهَا»[16]یعنی زمین متعلق به خداوند است و کسانی که آن را آباد می کنند، در آن حق تصرف دارند. این حدیث، بیانگر این است که تخریب زمین و منابع طبیعی بدون دلیل موجه، از نظر فقهی ناپسند و گاه حرام است. بنابراین، هر گونه رفتاری که موجب نابودی منابع زیستی شود، برخلاف آموزه های اسلامی خواهد بود.

از منظر فقه شیعه، اصل «لاضرر و لاضرار» حکم می کند که هیچ کس حق ندارد به خود یا دیگران ضرر برساند. با توجه به اینکه تخریب زیستگاه های طبیعی و منابع طبیعی نه تنها نسل حاضر، بلکه آیندگان را نیز متضرر می سازد، این امر می تواند مصداق بارز قاعده لا ضرر باشد. بنابراین، رعایت ملاحظات زیست محیطی در سفرهای زیارتی، به ویژه در اربعین از یک وظیفه اخلاقی فراتر رفته و به یک تکلیف شرعی تبدیل می شود.

یکی دیگر از مبانی مهم در فقه اسلامی، اصل خلاف امانت بودن تصرفات مفسدانه در طبیعت است. خداوند در قرآن کریم می فرمایند: «وَ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إصْلاحِها»[17] که به وضوح تخریب و فساد در زمین را نهی می کند. فقیهان شیعه بر این باورند که هر گونه رفتار منجر به آسیب رساندن به طبیعت، به ویژه در مناطق زیارتی ناپسند و در مواردی گناه محسوب می شود.

مسئله حق الناس نیز در این زمینه در خورِ توجه است. بسیاری از زمین های مورد تخریب در مسیر پیاده روی زائران، متعلق به کشاورزان یا مالکان خصوصی است. تصرف بی اجازه یا آسیب رساندن به این اراضی در تضاد با احکام فقهی مربوط به رعایت حق الناس است. امام خمینی (ره) می فرماید: «تجاوز به املاک مردم بدون اجازه، جایز نیست و موجب ضمان خواهد بود»[18] بنابراین، زائران باید متوجه باشند که ورود غیر مجاز به زمین های کشاورزی و منابع طبیعی نه تنها رفتاری غیر اخلاقی است، بلکه از نظر شرعی نیز موجب ضمان و مسئولیت خواهد شد.

فقهای معاصر نیز تأکید دارند که دولت و متولیان مراسم اربعين وظیفه دارند از تخریب منابع طبیعی جلوگیری کنند؛ زیرا حفظ نظم، جلوگیری از هرج و مرج و ممانعت از تخریب زمین های زراعی و منابع طبیعی، بر عهده حکومت و متولیان مراسم مذهبی است. بر این اساس، برگزاری کمپین های آموزشی برای زائران و برنامه ریزی جهت حفاظت از محیط زیست، باید در دستور کار برگزار کنندگان این مراسم قرار گیرد.

جمع بندی

حفظ محیط زیست در اربعین، وظیفه ای شرعی و دینی است. آلودگی محیط زیست در اربعین، خطرات بسیاری را برای زیست بوم منطقه و زائران و مجاوران به همراه خواهد داشت. برخی از مهمترین چالش های محیط زیست در اربعین عبارتند از: کاهش منابع آبی، آلودگی هوا ناشی از ترافیک و حجم انبوه مسافران و تخریب زیستگاه و منابع طبیعی منطقه به دلیل ازدحام جمعیت. علاوه بر مردم که بر اساس قواعد و دستورات فقهی، مکلف به حفظ محیط زیست در اربعین هستند، مسئولان نیز موظفند در جهت کاهش آثار منفی بر محیط زیست در ایام اربعین تلاش کنند.

پی نوشت ها

[1] حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ١٨، ص ٣٢.

[2] اعراف/۵۶

[3] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج ٤، ص ٢٢٤.

[4] پاینده، نهج الفصاحه، کلمات قصار پیامبر اکرم همراه با ترجمه، ص ۱۱۸۲.

[5] اعراف/۳۱.

[6] رضایی، بررسی تطبیقی اباحه تصرف در منابع طبیعی از منظر فقه و حقوق موضوع، ص ١٥٤.

[7] شیروانی، لزوم مدیریت پسماندها در نظام حقوقی ایران در پرتو قواعد فقهی، ص ٥.

[8] اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج ۱، ص ١١٦.

[9] شهید اول، ذکری الشیعه فی أحکام الشریعه، ص ١٠٥.

[10] اعراف/۳۱.

[11] نیشابوری، المسند الصحیح المختصر، ج۱، ص ۲۰۳.

[12] کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۲۹۴.

[13] بقره/۱۹۵.

[14] انصاری، رسائل فقهیه، ص ١١٦.

[15] نجفی، جواهر الکلام، ج ٣٦، ص ٤٣٣.

[16] کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۲۷۹.

[17] اعراف/۵۶.

[18] خمینی، استفتائات، ج ۳، ص ۵۹.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳.
3. انصاری، مرتضی بن محمد امین، رسائل فقیه، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۴.
4. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، کلمات قصار پیامبر اکرم (ص) همراه با ترجمه فارسی و نمایه موضوعی، قم، انتشارات انصاریان، ۱۳۸۳.
5. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۰۹.
6. خمینی، سیدروح الله، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۲.
7. رضایی، حبیبه، بررسی تطبیقی اباحه تصرف در منابع طبیعی از منظر فقه و حقوق موضوعه، پایان نامه ارشد، ۱۳۹۵.
8. شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعه فی أحکام الشریعه، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۹.
9. شیروانی، خدیجه و اسماعیل نجفی، لزوم مدیریت پسماندها در نظام حقوقی ایران در پرتو قواعد فقهی، سومین کنفرانس ملی مدیریت سبز پسماند، ۱۴۰۲.
10. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۱.
11. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، انتشارات اسلامی، ۱۳۸۱.
12. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴.
13. نیشابوری، مسلم بن الحجاج، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسول الله (ص)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۲۰۲۰.

منبع اقتباس: عزیزاللهی، حجت، تبیین فقهی چالش های محیط زیستی پیاده روی اربعین، پژوهش نامه معارف حسینی، ش ۴۰، ۱۴۰۴، ص ۷۷-۷۰.