ارزشمندی و اهمیت محیط زیست در قرآن

یکی از چالش های مهم جوامع امروزی در مسائل اجتماعی و اخلاقی، رابطه انسان با محیط زیست است. محیط زیست در قرآن به عنوان امری مهم و قابل احترام تلقی می شود که انسان ها باید در جهت حفظ و آبادانی آن کوشا باشند و از هر گونه فساد و تباهی در آن خودداری ورزند. در ادامه به نکاتی پیرامون اهمیت حفظ و احترام به محیط زیست در قرآن اشاره می کنیم.

ذی شعور بودن محیط زیست در قرآن

اولین نکته درباره ارزش بالای محیط زیست در قرآن، ذی شعور دانستن آن است. در آیات قرآن کریم و در بینش اسلامی، موجودات و پدیده های گوناگون طبیعت، موجوداتی جاندار، دارای شعور و تسبیح گو معرفی شده اند:

«يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ؛[1] آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است، همواره تسبيح خدا مى گويند.»؛ «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ؛[2] آسمان هاى هفتگانه و زمين و كسانى كه در آن ها هستند، همه تسبيح او مى گويند؛ و هيچ موجودى نيست، جز آنكه، تسبيح و حمد او مى گويد؛ ولى شما تسبيح آنها را نمى فهميد.»

علامه طباطبایی در ذیل این آیه می نویسد: «هر موجودی از موجودات، دارای مرتبه ای از علم است و تسبیح موجودات، تسبیح حقیقی، به زبان قال و نه زبان حال است.»[3] شعور و آگاهی موجودات محیط زیست در قرآن به حدی معرفی شده است که حتی اعمال و رفتار ما را درک، ثبت و ضبط می کنند: «يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا؛[4] در آن روز زمين تمام خبرهايش را بازگو مى كند.»

ذی شعور دانستن محیط زیست در قرآن از آیات دیگری نیز قابل استفاده است؛ آیت الله جوادی آملی در خصوص ادراک و شعور همه موجودات به آیه شریفه زیر استناد می کند:[5]

«أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ؛[6] آيا نديدى تمام آنان كه در آسمان ها و زمينند براى خدا تسبيح مى گويند، و همچنين پرندگان به هنگامى كه بر فراز آسمان بال گسترده اند؟! هر يک از آن ها نماز و تسبيح خود را مى داند.»

این آیه به صراحت تاکید می کند که موجودات به تسبیح خود آگاهی دارند. بنابراین بدون شک محیط زیست در قرآن امری ذی شعور و دارای آگاهی است. به همین جهت نیز اعمال و رفتار انسان ها در آنها اثر مثبت یا منفی دارد و بر آدمیان لازم است که رفتار خود با محیط زیست را مبتنی بر احترام و تکریم قرار دهند.

تاکید بر بهره برداری صحیح از محیط زیست در قرآن

خداوند متعال انسان را جانشین خود بر روی زمین قرار داد: «وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً؛[7] (به ياد آور هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان فرمود: «من بر روى زمين، جانشينى [ نماينده اى] قرار خواهم داد.» منظور از خلافت الهی، نمایندگی خدا در زمین است و خدا اراده کرده تا موجودی بیافریند که گل سر سبد عالم هستی باشد و شایسته، مقام خلافت الهی و نماینده «الله» در زمین باشد.[8]

جانشینی انسان از خداوند متعال، امتیازها و مسئولیت های فراوانی را برای او پدید می آورد که بی گمان در روز قیامت از آن بازخواست خواهد شد: «ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ؛[9] سپس شما را پس از ايشان جانشينان آنها در روى زمين قرارداديم؛ تا ببينيم شما چگونه عمل مى كنيد.»

اهمیت محیط زیست در قرآن به اندازه ای است که می توان گفت مهمترین عنصر خلافت الهی بعد از فراگیری معارف دینی، آباد ساختن محیط زیست و نجات آن از هرگونه تباهی و تیرگی است.[10] چنانکه خداوند در قرآن می فرماید: «هُوَ أَنشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا؛[11] اوست كه شما را از زمين آفريد؛ و آباد كردن آن را به شما سپرد!»

محیط زیست در قرآن به عنوان امری تلقی می شود که خداوند آن را در تسخیر خلیفه خود قرار داده است: «اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ؛[12] خداوند، كسى است كه آسمان ها و زمين را آفريد؛ و از آسمان، آبى فرو فرستاد؛ و با آن، ميوه ها و محصولات گوناگون را براى روزى شما از زمين بيرون آورد؛ و كشتی ها را مسخّر شما ساخت، تا بر صفحه دريا به فرمان او حركت كنند؛ و نهرها را نيز مسخّر شما نمود.»

باید توجه داشت که تسخیر محیط زیست در قرآن برای نوع بشر معرفی شده و حق همه انسانهاست، بنابراین هر گونه تصرف و بهره وری از طبیعت نباید با حق بهره وری دیگری منافات داشته باشد. بهره گیری که موجب از بین رفتن گونه های مختلف موجودات زنده شود و بشر آینده را از استفاده از آن ها محروم کند، کفران نعمت الهی است و از مصادیق قطعی سوء استفاده از حق، به شمار می آید.

محیط زیست در قرآن به عنوان امانت الهی در نظر گرفته شده، لذا جانشینی و خلافت ایجاب می کند که انسان این امانت را به بهترین شکل حفظ کند و با دانش و علم، نسبت به بهره وری و عمران محیط زیست بکوشد و در رعایت حقوق حیوانات تلاش کند و امکان بهره وری همگانی و همیشگی را برای همه موجودات در زمین فراهم آورد؛ خداوند می فرماید:

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَ لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌا؛[13] اى مردم! از نعمت هاى حلال و پاكيزه اى كه در زمين است بخوريد؛ و از گامهاى شيطان، پيروى نكنيد؛ زيرا او، دشمن آشكار شماست.»

اما اگر همین انسان به دنبال اسراف باشد و از ارزشمندی و اهمیتی که خداوند برای محیط زیست در قرآن بیان کرده غفلت کند، از دایره محبت الهی بیرون خواهد رفت: «كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ؛[14]اى فرزندان آدم! از نعمت هاى الهى بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست نمى دارد.»

نهی از نابودسازی محیط زیست در قرآن

یکی دیگر از تاکیداتی که درباره محیط زیست در قرآن مشاهده می شود، نهی از فساد و نابودسازی آن است. خداوند بارها انسان را از عصیان و فساد در زمین بازمیدارد:«كُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَ لَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ؛[15]از روزىِ خداوند بخوريد و بياشاميد؛ و در زمين به فساد نكوشيد.»

شیطان برخی را گمراه می کند که با بهره برداری بی رویه و خارج از چهارچوب خاص، در خلقت الهی دست ببرند و تغییرات ناموزون ایجاد کنند. با اینکه خلقت الهی در طبیعت به زیبایی صورت گرفته است، اما با دخالت انسان ها این زیبایی به زشتی تبدیل می شود.

محیط زیست در قرآن امری گرانبها تلقی می شود و خداوند کسانی که موجودات و زمین های کشاورزی را نابود می سازند، توبیخ می کند: «وَ إِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ؛[16] هنگامى كه روى برمى گردانند و از نزد تو خارج مى شوند ، در راه فساد در زمين، كوشش مى كنند، و زراعت ها و چهارپايان و انسان ها را نابود مى سازند؛ با اينكه مى دانند خدا فساد را دوست نمى دارد.» در آیه دیگری می فرماید: «وَ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا؛[17] و در زمين پس از اصلاح آن فساد نكنيد.».

نکته دیگری که باید به آن توجه داشت این است که رابطه انسان و محیط زیست در قرآن، رابطه ای مستقیم است؛ همانگونه که رفتار ناپسند انسان ها موجب ظهور فساد در محیط زیست می شود: «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ؛[18] فساد، در صحرا و دريا بخاطر كارهايى كه مردم انجام داده اند آشكار شده است.»

رفتار مناسب نیز موجب گشایش درهای برکات آسمان و زمین می گردد: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ؛[19] و اگر اهل شهرها و آبادی ها، ايمان مى آوردند و تقوا پيشه مى كردند، به يقين بركات آسمان و زمين را بر آن ها مى گشوديم.»

از همین رو آموزه هایی که مشتمل بر رعایت اصول اخلاقی در مناسبات انسانی است، نتایج ارزشمندی برای شکوفایی و توسعه محیط زیست طبیعی به همراه خواهد داشت. همچنین معلوم می شود انسان قرآنی، به درستی وظایف خود در مورد سلامت محیط زیست را می داند و با انجام اعمال صحیح، جزء اولین کسانی است که در حفظ محیط زیست قدم بر می دارد.

نکته پایانی اینکه قرآن کریم اعلام می دارد که همه موجودات در نظام احسن حق تعالی، بعد از خلقت، هدایت هم شده اند: «قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ؛[20] گفت: پروردگار ما همان كسى است كه به هر موجودى، آنچه را لازمۀ آفرينش او بوده داده؛ سپس هدايت كرده است.» لذا هر موجودی از موجودات طبیعت، محیط و زیستگاه خود را به بهترین وجه از آلودگی ها پاک می کند.

همه حیوانات در دفع فضولاتشان برای تمیز ماندن محیط زندگیشان، اعمال و رفتار خاص خود را بروز می دهند؛ یعنی اگر انسان دخالتی در روند زندگی طبیعت نداشته باشد، طبیعت خود را به بهترین وجه حفظ می کند؛ لذا انسان است که موجب از بین بردن نظم وجود در طبیعت می شود و اخلال بوجود می آورد. بنابراین اگر انسان خود را کنترل کند، محیط زیست به خودی خودی هیچ آسیبی نخواهد دید.

جمع بندی

محیط زیست در قرآن امری دارای شعور تلقی می شود که باید از سوی انسان، محترم شمرده شده و حفظ شود. همچنین محیط زیست در قرآن به عنوان امانت الهی در دستان انسان به عنوان خلیفه خداوند معرفی شده که انسان ها باید تمام تلاش خود را برای آبادانی آن انجام داده و از فساد و نابودی محیط زیست دوری کنند.

پی نوشت ها

[1] جمعه/۱.

[2] اسراء/۴۴.

[3] طباطبایی، المیزان، ج ۱۳، ص ۱۵۲.

[4] زلزال/۴.

[5] جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن، ج ۸، ص ۱۱.

[6] نور/۴۱.

[7] بقرة/۳۰.

[8] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۱۷۲.

[9] یونس/۱۴.

[10] جوادی آملی، انتظار بشر از دین، ج ۱، ص ۱۹۶.

[11] هود/۶۱.

[12] ابراهیم/۳۲.

[13] بقره/۱۶۸.

[14] اعراف/۳۱.

[15] بقره/۶۰.

[16] بقره/۲۰۵.

[17] اعراف/۵۶.

[18] روم/۴۱.

[19] اعراف/۹۶.

[20] طه/۵۰.

منابع

1. قرآن کریم.
2. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۶ش.
3. جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین، محقق: مصطفی پور، محمد، مجله الکترونیکی اسراء، شماره ۱، ۱۳۸۹ش.
4. طباطبایی، محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، مترجم: موسوی همدانی، سید محمد باقر، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه بقم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
5. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ش.

منبع اقتباس: شفیق اسکی، محمد، مبانی نظری تحقق محیط زیست پایدار بر پایه قرآن کریم، دو فصلنامه الاهیات قرآنی (با رویکرد کلامی)، ش ۹، ۱۴۰۰، ص ۸۸ـ۶۷.