درختکاری در اسلام، به عنوان یک سنت الهی و ضرورتی زیست محیطی، جایگاه ویژه ای در دین مبین اسلام دارد. این دین جامع و کامل، که تمامی زوایای زندگی فردی و اجتماعی انسان را در بر گرفته و برای هر یک، رهنمودهای ارزشمندی ارائه نموده است، به اهمیت درختکاری نیز توجه ویژه ای مبذول داشته است.
در میان نعمت های بی شمار الهی که در قرآن کریم و سنت نبوی به آن ها اشاره شده است، درخت از جایگاه والایی برخوردار است. شاید در نگاه سطحی، پرداختن یک دین جاودان در عصر جاهلیت به موضوعی همچون درخت، چندان قابل توجه به نظر نرسد، اما با تعمق و تدبر بیشتر در می یابیم که این مخلوق شگفت انگیز، نه تنها یکی از زیباترین مظاهر خلقت و جلوه ای از تجلیات خالق هستی است، بلکه نقش حیاتی و بی بدیلی در بقا و سعادت تمامی موجودات زنده، به ویژه انسان، ایفا می کند.
از این رو، اسلام با نگرشی عمیق و همه جانبه، به اهمیت درختکاری پرداخته و دستورات و توصیه های فراوانی در این زمینه ارائه نموده است. این نوشتار در صدد است تا با استناد به آیات نورانی قرآن کریم، روایات گهربار اهل بیت عصمت و طهارت (ع) و نیز یافته های علمی مرتبط، به تبیین ابعاد گوناگون اهمیت درختکاری در اسلام بپردازد و جایگاه والای آن را از منظر این دین مبین آشکار سازد.
اهمیت درخت در آیات قرآن کریم
قرآن کریم، کلام وحی و منشور هدایت الهی، سرشار از اشارات و تعابیر زیبا و ژرف در مورد طبیعت و عناصر آن است. درخت به عنوان یکی از مهمترین عناصر طبیعت، در آیات متعددی مورد توجه قرار گرفته و از زوایای گوناگون به اهمیت آن اشاره شده است.
درخت به عنوان نشانه قدرت و حکمت الهی
خداوند متعال در آیات متعددی، آفرینش درختان با تنوع بی نظیر در شکل، اندازه، میوه و خواص را از نشانه های قدرت و حکمت خود برمیشمارد.
در سوره نحل می فرماید: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ * یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنَابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَهً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ[۱]؛اوست کسی که از آسمان آبی فرو فرستاد که برای شما از آن نوشیدنی است و از آن درختانی است که در آن [دام های خود را] می چرانید. و به وسیله آن برای شما کشتزار و زیتون و خرما و انگور و از هر گونه میوه می رویاند؛ بی شک در این [امر] برای گروهی که می اندیشند، نشانه ای است.»
این آیه شریفه، ضمن بیان نعمت آب، به رویاندن درختان متنوع و پرثمر اشاره می کند و آن را نشانه ای برای اهل تفکر معرفی می نماید.
درخت به عنوان نعمت بهشتی
قرآن کریم در توصیف بهشت و نعمت های جاودانی آن، بارها به وجود باغ ها، درختان سرسبز و میوه های گوناگون اشاره می کند: «وَ بَشِّرِ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ…[۲]؛ و کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، بشارت ده که برای آنان باغ هایی [از بهشت] است که نهرها از زیر [درختان] آن جاری است…»
همچنین در سوره الرحمن می فرماید: «فِیهِمَا فَاکِهَهٌ وَ نَخْلٌ وَرُمَّانٌ[۳]؛ در آن دو [باغ بهشتی] میوه و خرما و انار است.»
این آیات نشان می دهند که درختان پربار و میوه های لذیذ، از جمله نعمت های ارزشمند بهشتی هستند که خداوند به بندگان صالح خود وعده داده است. این امر، به طور ضمنی بر اهمیت و ارزش درخت در دنیا نیز دلالت می کند.
تشبیهات و تمثیل های قرآنی با درخت
قرآن کریم در بیان برخی مفاهیم عمیق و معارف الهی، از درخت به عنوان یک ابزار تشبیه و تمثیل استفاده نموده است. برای مثال، در سوره ابراهیم، سخن نیکو به درخت پاکیزه ای تشبیه شده است که ریشه اش استوار و شاخه هایش در آسمان است و همواره میوه می دهد:
«أَلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَهً طَیِّبَهً کَشَجَرَهٍ طَیِّبَهٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ[۴]؛ آیا ندیدی چگونه خدا مثلی زده است؟ سخنی نیکو چون درختی نیکوست که ریشه اش استوار و شاخه اش در آسمان است. به اذن پروردگارش هر زمان میوه می دهد؛ و خدا برای مردم مثل ها می زند، باشد که آنان پند گیرند.
این تشبیه زیبا، نشان از پایداری، ثمربخشی و اثرگذاری سخن نیکو دارد و به طور غیرمستقیم، بر اهمیت درختکاری و برکت وجود درخت تأکید می کند.
رهنمودهای پیامبر اکرم (ص) در خصوص اهمیت درختکاری
سیره و سخنان پیامبر اکرم (ص)، دومین منبع مهم شریعت اسلام، مملو از توصیه ها و رهنمودهای ارزشمند در مورد حفظ محیط زیست و به ویژه اهمیت درختکاری است. اهتمام ایشان به این امر، در گفتار و عمل به وضوح قابل مشاهده است.
تأکید بر درختکاری حتی در آستانه قیامت
حدیث مشهور ایشان در این زمینه این است که: «إِنْ قَامَتِ السَّاعَهُ وَ فِی یدِ أَحَدِکمُ الْفَسِیلَهُ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ لَا تَقُومَ السَّاعَهُ حَتَّی یغْرِسَهَا فَلْیغْرِسْهَا؛[۵] اگر قیامت بر پا شود و در دست یکی از شما نهالی بود، اگر کمی پیش از قیامت توانست آن را بکارد، باید بکارد.»
این حدیث اوج اهمیت درختکاری را در فرهنگ اسلامی نشان می دهد و بیانگر آن است که عمل نیکو و پرثمری همچون درختکاری، حتی در واپسین لحظات عمر دنیا نیز نباید ترک شود و ارزش آن به قدری است که از آن غفلت نشود.
تشویق به کاشت درختان مثمر
پیامبر اکرم (ص) با تاکید بر اهمیت درختکاری، بر کاشت درختان مثمر که فواید بیشتری برای انسان و سایر موجودات دارند، عنایت ویژه ای داشتند. حدیث «هر کس درختی بنشاند و به ثمر بنشیند، خدا به اندازه ای که میوه از آن فراهم آید به او پاداش می دهد.»[۶] گواه بر این مدعاست. این امر نشان می دهد که در نگرش اسلامی، منفعت رساندن به دیگران از طریق درختکاری، از اهمیت بالایی برخوردار است و موجب پاداش الهی می گردد.
منع از قطع بی مورد درختان
پیامبر اکرم (ص) با ناکید بر اهمیت درختکاری، از قطع بی دلیل و تخریب درختان به شدت نهی می فرمودند. این نهی، نه تنها شامل درختان مثمر بلکه شامل سایر درختان و پوشش گیاهی نیز می گردد. دستورات ایشان به لشکریان اسلام در جنگ ها مبنی بر عدم قطع درختان و تخریب مزارع دشمن (مگر در موارد ضروری و جنگی)، نمونه ای بارز از این رویکرد است. این امر نشان می دهد که حفظ منابع طبیعی و جلوگیری از تخریب آن ها، حتی در شرایط جنگی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
امام علی (ع) در این باره نقل می فرماید: «هنگامی که رسول خدا (ص) گروهی را به جهاد می فرستاد، به آنان چنین رهنمود می داد: «با نام خدا حرکت کنید. مبادا به کشتن زنان، پیران و کودکان مبادرت نمایید. و از قطع درختان بپرهیزید؛ مگر درختی مانع جنگ یا مانع بین شما و مشرکین باشد.»[۷]
سیره و سخنان اهل بیت (ع) در اهمیت درختکاری
اهل بیت عصمت و طهارت (ع)، به عنوان وارثان علم نبوی و اسوه های عملی مسلمانان نیز در گفتار و کردار خود، به اهمیت درختکاری و حفظ محیط زیست اشاره کرده و توجه ویژه داشته اند.
تأکید بر آبادانی زمین
امیرالمؤمنین علی (ع) در نامه خود به مالک اشتر، والی مصر، آبادانی زمین را از مهمترین وظایف حاکم اسلامی برمیشمارند و آن را مقدم بر جمع آوری مالیات می دانند. این سخن گهربار، نشان از نگرش عمیق ایشان به نقش سازنده انسان در طبیعت و اهمیت بهره برداری صحیح و پایدار از منابع آن دارد: «وَ لْیکنْ نَظَرُک فِی عِمَارَهِ الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِک فِی اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ لِأَنَّ ذَلِک لَا یدْرَک إِلَّا بِالْعِمَارَهِ[۸]. درختکاری، به عنوان یکی از مصادیق بارز آبادانی زمین، از این رویکرد کلی مستثنی نیست.
تشویق به وقف درختان و اهمیت درختکاری
اهل بیت (ع) با عمل خود، سنت وقف درختان را بنیان نهادند تا منافع آن به صورت مستمر به نیازمندان و مصالح عمومی برسد. وقف باغ های حضرت زهرا (س) و تعیین متولی برای آن ها، نمونه ای از این سنت حسنه است. امام باقر(ع) نقل می فرماید که حضرت زهرا (س) برای هفت باغی که داشت، وقف نامه نوشت و تولیت آن را به حضرت علی (ع) و سپس امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و نسل بعد نسل سپرد و مقداد و زبیر را نیز برای این امر شاهد گرفت.[۹] این عمل، علاوه بر جنبه صدقه جاریه، نشان از دوراندیشی و توجه به نیازهای بلندمدت جامعه دارد.
اهمیت درختکاری و توصیه به آبیاری و مراقبت از درختان
امام صادق (ع) با بیان اینکه درخت برای انسان آفریده شده و او مکلف به کاشت، آبیاری و مراقبت از آن است، مسئولیت انسان در قبال این نعمت الهی را یادآور می شوند: «خُلِقَ لَه الشجَرُ فکلِّفَ غَرْسَهَا وَ سَقْیهَا وَ الْقِیامَ عَلَیهَا [۱۰]؛ درخت برای او (انسان) آفریده شده است، و او مکلّف است که آن را در زمین بنشاند و آب دهد و به آن رسیدگی کند.» این سخن، نشان می دهد که صرف کاشت درخت کافی نیست، بلکه استمرار مراقبت و توجه به آن نیز از وظایف مهم مسلمانان است.
اهمیت درختکاری و منع از قطع درختان مثمر
تأکید امام صادق (ع) بر حرمت قطع درختان مثمر و بیان عواقب ناگوار آن (نزول عذاب الهی)، نشان از اهمیت اقتصادی و حیاتی این نوع درختان دارد: «لَا تقْطَعُوا الثِّمَارَ فَیبْعَثَ اللَّهُ عَلَیکمُ الْعَذَابَ صَبّاً[۱۱]؛درختان مثمر (که قابلیت میوه دادن دارند) را قطع نکنید؛ زیرا خداوند عذاب را بر شما فرو خواهد فرستاد.» قطع درختان مثمر، نه تنها موجب از بین رفتن یک منبع غذایی مهم می شود، بلکه به تعادل اکوسیستم نیز آسیب می رساند.
فواید گوناگون درختان از نگاه علم و دین
همانگونه که در آیات و روایات به اهمیت درختکاری و فواید معنوی و اخروی آن اشاره شده است، علم نوین نیز فواید بی شماری را برای درختان در زمینه های مختلف به اثبات رسانده است که با آموزه های اسلامی هم راستا و مؤید آنهاست.
اهمیت درختکاری و نقش حیاتی آن در حفظ محیط زیست
درختان با جذب دی اکسید کربن، یکی از اصلی ترین گازهای گلخانه ای، و تولید اکسیژن، نقش کلیدی در تنظیم آب و هوای زمین و کاهش آلودگی هوا ایفا می کنند. تحقیقات نشان داده است که یک درخت صد ساله در طول عمر خود ۵ /۱۲ میلیون متر مکعب گاز کربنیک هوا را جذب می کند[۱۲] و هر هکتار جنگل قادر است سالانه ۵ /۲ تن اکسیژن (اکسیژن لازم برای ۱۰ نفر در سال) را آزاد کند[۱۳]. جنگل ها به عنوان ریه های زمین، نقش حیاتی در پاکیزگی هوا و حفظ تنوع زیستی دارند.
اهمیت درختکاری و تأثیرات مثبت آن بر سلامت جسم و روان
مطالعات علمی نشان داده است که حضور در فضاهای سبز و تماشای درختان، تأثیرات مثبتی بر سلامت جسم و روان انسان دارد. کاهش استرس، بهبود خلق و خو، افزایش تمرکز و تقویت سیستم ایمنی بدن از جمله این فواید است.
امام صادق(ع) به مفضل می فرماید: «نگریستن به گل های رنگارنگ و درختان سرسبز و خرم، چنان لذتی به آدمی می بخشد که هیچ لذتی را با آن برابر نمی توان کرد.»[۱۴]
از امام کاظم(ع) نیز نقل شده است که فرمود: «ثلَاثٌ یجْلِینَ الْبَصَرَ: النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَهِ وَ النَّظَرُ إِلَی الْمَاءِ الْجَارِی وَ النَّظَرُ إِلَی الْوَجْهِ الْحَسَنِ؛ [۱۵] سه چیز، چشم را جلا می بخشد [و بر روشنایی آن می افزاید]: نگریستن به گیاهان خرم و سرسبز، نگاه به آب جاری، و نظاره کردن صورت زیبا.
روایاتی که به آن ها اشاره شد نیز به طور ضمنی بر این تأثیرات مثبت تأکید دارند.
اهمیت درختکاری و حفاظت از خاک و منابع آب
ریشه های درختان با ایجاد ساختار مناسب در خاک، از فرسایش آن جلوگیری کرده و به حفظ رطوبت و تغذیه آن کمک می کنند[۱۶]. همچنین، درختان با جذب آب باران و نفوذ آن به لایه های زیرین زمین، به تغذیه سفره های آب زیرزمینی کمک می کنند و از جاری شدن سیلاب ها جلوگیری می نمایند.
تأمین منابع غذایی و دارویی
میوه ها، دانه ها، برگ ها و پوست بسیاری از درختان، منابع مهم غذایی و دارویی برای انسان و حیوانات به شمار می روند. اسلام نیز با تأکید بر کاشت درختان مثمر و استفاده از محصولات طبیعی، بر اهمیت این جنبه از فواید درختان تأکید دارد. بنا بر نص قرآن کریم، زمانی که خداوند، حضرت آدم(ع) را آفرید به او فرمان داد به جز میوه ممنوعه، از هر نوع میوه ای که می خواهد بخورد. از این دستور الهی این نکته به دست می آید که میوه درختان، منبعی مهم برای تامین مواد غذایی مورد نیاز بدن انسان است.
اهمیت درختکاری و مسئولیت فردی و اجتماعی در قبال آن
اهمیت درختکاری بر هیچ کس پوشیده نیست. از منظر اسلام، حفظ و گسترش فضای سبز و درختکاری، تنها وظیفه نهادهای دولتی و سازمان های مربوطه نیست، بلکه یک مسئولیت همگانی و وظیفه ای دینی و اخلاقی بر عهده تک تک افراد جامعه اسلامی است.
هر مسلمان موظف است در حد توان خود در حفظ و نگهداری درختان موجود کوشا باشد و از هرگونه آسیبی به آن ها خودداری کند. اهمیت درختکاری در زمین های شخصی، مشارکت در طرح های درختکاری عمومی و جلوگیری از قطع بی مورد درختان، از جمله مصادیق این مسئولیت فردی است.
جامعه اسلامی نیز در قبال حفظ و گسترش فضای سبز مسئولیت دارد و این امر نشان از اهمیت درختکاری در اسلام است. تشویق و حمایت از طرح های درختکاری، ایجاد و نگهداری پارک ها و بوستان های عمومی، آموزش و فرهنگ سازی در زمینه اهمیت درختکاری و وضع قوانین و مقررات لازم برای حفظ جنگل ها و مراتع، از جمله ابعاد این مسئولیت اجتماعی است.
وصیت امیرالمؤمنین (ع) در مورد اهمیت درختکاری و حفظ درختان ملک شخصی برای بهره مندی نسل های آینده، گواه بر این نگرش است: «وَ یشْتَرِطُ علَی الَّذِی یجْعَلُهُ إِلَیهِ أَنْ یتْرُک الْمَالَ علَی أُصولِهِ وَ ینْفِقَ منْ ثمَرِهِ حیثُ أُمِرَ بِهِ… وَ أَلَّا یبِیعَ منْ أَوْلَادِ نَخِیلِ هَذِهِ الْقُرَی وَدِیهً حَتَّی تُشْکلَ أَرْضُهَا غِرَاسا [۱۷]؛ شرط می کند بر کسی که آن (مال) را به او می سپارد که اصل مال را حفظ کرده، تنها از میوه و درآمدش بخورند و انفاق کنند… و هرگز نهال های درخت خرما را نفروشند، تا همه این سرزمین [یکپارچه] زیر درختان خرما قرار گیرد که راه یافتن در آن دشوار باشد.»
اهمیت درختکاری و آثار دنیوی و آخروی آن
درختکاری در اسلام، نه تنها یک عمل دنیوی با فواید مادی و زیست محیطی است، بلکه دارای آثار و برکات اخروی فراوانی نیز می باشد.
صدقه
اهمیت درختکاری، موضوعی مورد توجه در دین اسلام است و کاشت درخت مثمر، به عنوان یک صدقه جاریه محسوب می شود و تا زمانی که انسان ها و سایر موجودات از آن بهره مند شوند، ثواب آن برای کاشنده ثبت می گردد. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ یغْرِسُ غَرْساً أَوْ یزْرَعُ زَرْعاً فَیأْکلُ مِنْهُ إِنسَانٌ أَوْ طَیرٌ أَوْ بَهِیمَهٌ إِلَّا کانَتْ لَهُ بِهِ صَدَقَهً [۱۸]؛ هیچ مسلمانی نیست که درختی را در زمین بنشاند یا زراعتی را کشت کند، و انسان یا پرنده یا چرنده ای از آن بخورد، مگر اینکه برای او صدقه ای محسوب شود.»
این پاداش مستمر، انگیزه مضاعفی برای مسلمانان در جهت اهتمام به این عمل نیکو فراهم می آورد. طبق سخنان پیشوایان دین، وقف نیز نوعی صدقه جاریه است. به همین علت معصومان (ع) به پیروان خویش تعلیم نموده اند تا با وقف درختان این صدقه را ابدی نمایند.
کسب رضایت الهی
انجام هر عمل نیکو و خداپسندانه ای، از جمله درختکاری با نیت خدمت به خلق و آبادانی زمین، موجب رضایت و خشنودی خداوند متعال می گردد. این رضایت الهی، بزرگ ترین پاداش برای مؤمنان در دنیا و آخرت است و از این پاداش بزرگ می توان به اهمیت درختکاری در اسلام پی برد.
صدقه جاریه پس از مرگ
بر اساس روایات، درختکاری از جمله اعمالی است که پس از مرگ انسان نیز به او سود می رساند. تا زمانی که درخت کاشته شده باقی بماند و ثمر دهد، ثواب آن در نامه عمل کاشنده ثبت خواهد شد. این مورد اهمیت درختکاری را بیش از پیش نشان می دهد.
امام صادق(ع) می فرماید: «شش چیز بعد از وفات مؤمن به او ملحق شده [و به او فایده می دهد]: فرزندی که برایش طلب آمرزش کند، قرآنی که او از خود به یادگار گذاشته و پس از مرگش خوانده می شود، درختی که کاشته، چاه آبی که حفر نموده [و وقف کرده]، صدقه جاریه ای که از خود به جا گذارده است، روش نیکویی که پس از مرگش مردم به آن عمل می کنند.»[۱۹]
این روایت، علاوه بر اهمیت درختکاری بر ارزش و پایداری اثر آن اشاره دارد.
جمع بندی
اهمیت درختکاری در اسلام، ابعاد گوناگونی دارد و در آیات قرآن، روایات پیامبر و اهل بیت (ع)، به طور خاص به آن توجه شده است. اسلام با نگرشی جامع، درخت را نه تنها یک عنصر طبیعی بلکه نشانه ای از قدرت الهی، نعمتی بهشتی، ابزاری برای تشبیه معارف، منبع فواید مادی و معنوی و عاملی برای آبادانی زمین می داند. تأکیدات فراوان بر کاشت، نگهداری و منع از قطع بی مورد درختان، معرفی آن به عنوان صدقه جاریه و عاملی برای کسب ثواب اخروی، و نیز برشمردن فواید بی شمار آن برای فرد و جامعه، همگی نشان دهنده اهمیت درختکاری در دین مبین اسلام است.
پی نوشت ها
[۱] نحل، ۱۰-۱۱.
[۲] بقره، ۲۵.
[۳] الرحمن، ۶۸.
[۴] سوره ابراهیم، ۲۴-۲۵.
[۵] نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۴۶۰.
[۶] هندی، کنز العمال، ج۳، ص۸۹۶.
[۷] هندی، کنز العمال، ج۴، ص۴۷۸.
[۸] دشتی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.
[۹] نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۴، ص۵۰.
[۱۰] مجلسی، بحارالأنوار، ج۳، ص۸۶.
[۱۱] کلینی، الکافی، ج۵، ص۲۶۴.
[۱۲] خسروشاهی، قوامی، هشدار، ص۳۵.
[۱۳] خسروشاهی، قوامی، هشدار، ص۴۰.
[۱۴] جعفی کوفی، توحید المفضل، ص۱۵۴.
[۱۵] نیشابوری، روضه الواعظین، ج۲، ص۳۰۸.
[۱۶]خسروشاهی، قوامی، هشدار، ص۳۶-۳۸.
[۱۷] دشتی، نهج البلاغه، نامه ۲۴.
[۱۸] نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۴۶۰.
[۱۹] کلینی، الکافی، ج۷، ص۵۷.
منابع
- قرآن کریم.
- دشتی، محمد، نهج البلاغه، قم: بوستان کتاب، بی تا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۶۵ ش.
- نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسه آل البیت (ع).
- جعفی کوفی، مفضل بن عمر، توحید المفضل، قم: مکتبه الداوری، ۱۹۶۹ م.
- نیشابوری، محمد بن حسن فتال، روضه الواعظین، قم: انتشارات رضی.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت: مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ ق.
- هندی، حسام الدین، کنز العمال، تحقیق صفوه السقا، بیروت: الرساله، ۱۴۰۵ ق.
- خسروشاهی، محمد؛ قوامی، شهاب الدین، هشدار، تهران: راه سبحان، ۱۳۸۷ ش.
منبع اقتباس: ماهنامه مبلغان، اسفند ۱۳۸۹، شماره ۱۳۸، فجری، محمد مهدی، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
