استفاده از بوی خوش و عطر در اسلام، نه تنها یک امر مستحب و از سنت های مؤکد پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (ع) به شمار می رود، بلکه دارای فضائل و خواص متعددی است که در روایات اسلامی و یافته های علمی امروز نیز بر آن تأکید شده است.
این نوشتار با هدف تبیین اهمیت عطر در اسلام، به بررسی آداب خاص استفاده از آن در زمان ها و مکان های مختلف، خواص و آثار دنیوی و اخروی آن از منظر روایات و علم، و همچنین راهکارهای عملی بهره مندی از بوی خوش می پردازد.
ترویج این سنت حسنه می تواند به آراستگی فردی و اجتماعی مسلمانان کمک کرده و با ایجاد فضایی معطر و دلنشین، تأثیر مثبتی بر روحیه افراد و جذب دیگران به سوی ارزش های اسلامی داشته باشد. سیره عملی پیامبر (ص) بهترین الگو در زمینه استفاده از عطر در اسلام برای مسلمانان است.
اهمیت و جایگاه عطر در اسلام
عطر در اسلام از جایگاه ویژه ای برخوردار است و به عنوان یکی از مظاهر نظافت و زینت مورد توجه پیامبر اکرم (ص) بوده است. ایشان نه تنها خود به طور مداوم از بوی خوش استفاده می کردند، بلکه همواره امت خود را نیز به این امر سفارش می فرمودند.
اهمیت عطر در اسلام نه تنها جنبه فردی بلکه جنبه اجتماعی نیز دارد. احادیث متعددی از پیامبر (ص) و ائمه (ع) در خصوص فضیلت و اهمیت عطر در اسلام نقل شده است که نشان دهنده عمق توجه ایشان به این موضوع می باشد.
برای مثال، در روایات آمده است که پیامبر (ص) بیش از هزینه خوراک، برای تهیه عطر صرف می کردند[۱] و هیچ گاه هدیه ای که عطر بود را رد نمی فرمودند. همچنین، ایشان استفاده از عطر را از سنت های خود دانسته و بر انجام آن به ویژه در روز جمعه تأکید داشتند. این موارد نشان دهنده جایگاه ویژه استفاده از عطر در اسلام است.
اوقات سفارش شده برای استفاده از عطر در اسلام
تأکید بر استفاده از عطر در اسلام، نشان دهنده اهمیت خوشبو بودن مسلمانان است. در فرهنگ اسلامی و روایات اهل بیت عصمت و طهارت (ع)، استفاده از بوی خوش و عطر، از جایگاه ویژه ای برخوردار است و برای زمان های مختلفی توصیه شده است. این زمان ها را می توان به سه دسته کلی تقسیم کرد: استفاده روزانه (حداکثر میزان)، استفاده یک روز در میان (میزان متوسط) و استفاده در روز جمعه (حداقل میزان).
۱) استفاده روزانه
امام موسی کاظم (ع) در این باره فرموده اند: «شایسته است که مرد، هر روز از بوی خوش استفاده کند.»[۲] این بیان نشان دهنده اهمیت استفاده مداوم از عطر در زندگی روزمره است.
۲) استفاده یک روز در میان
پیامبر اکرم (ص) به نقل از جبرئیل (ع) فرمودند: «دوستم جبرئیل به من گفت: یک روز در میان، خود را معطر ساز و این کار در روزهای جمعه ترک نشود.»[۳] این توصیه، حد متوسطی از استفاده از عطر در اسلام را بیان می کند و بر اهمیت ویژه آن در روز جمعه تأکید دارد.
۳) استفاده در روز جمعه
رسول خدا (ص) به امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند: «یا علی بر تو باد که هر جمعه خود را خوشبو کنی؛ زیرا این عمل از سنت من است و تا زمانی که بوی آن از تو نمایان باشد برایت حسنه می نویسند.»[۴] همچنین نقل شده است که وقتی عثمان بن مظعون قصد ترک استفاده از عطر را داشت، پیامبر (ص) فرمودند: «عطر را کنار نگذار؛ زیرا فرشتگان، بوی خوش مؤمن را می بویند، پس دست کم، در روز جمعه از بوی خوش استفاده کن.»[۵]
علاوه بر این زمان بندی کلی، روایات به موارد خاص دیگری نیز برای استفاده از عطر اشاره دارند:
پس از وضو: امام صادق (ع) فرمودند: «برای رسول خدا (ص)، مشکدانی از قلع بود که پس از هر وضو بلافاصله آن را به دست گرفته، خود را خوشبو می ساخت.»[۶] در آداب وضو نیز توصیه شده است که پس از اتمام آن، از بوی خوش استفاده شود تا طهارت ظاهری و باطنی توأمان حاصل گردد.[۷] سنت استفاده از عطر در اسلام، ریشه در سیره پیامبر اکرم (ص) دارد.
هنگام نماز: امام صادق (ع) فرمودند: «اَنَّ الصَّلوهَ مُتَطَیِّب اَفضَلُ مِن سَبعینَ صَلاه به غیرِ طَیِّب؛[۸] دو رکعت نماز با عطر بهتر از هفتاد رکعت نماز کسی است که عطر نزده است.» سیره عملی امام خمینی (ره) نیز نشان می دهد که ایشان همواره هنگام نماز از عطر استفاده می کردند و توجه ویژه ای به اهمیت استفاده از عطر در اسلام داشتند.[۹]
هنگام روزه داری: امام صادق (ع) فرمودند: «الطیبُ تُحفَه الصائمِ؛ بوی خوش، تحفه روزه دار است.»[۱۰] همچنین فرموده اند: «هر که در حال روزه، اولِ روز خود را با عطری خوشبو کند، هیچ گاه عقل خود را از دست نمی دهد.»[۱۱] (اشاره به دوری از تندخویی ناشی از گرسنگی و تشنگی).
ماه رمضان: امام صادق (ع) درباره اعمال روز اول ماه رمضان فرموده اند: «… و خود را با گلاب خوشبو سازد…»[۱۲] و ریختن گلاب به صورت و سر در این روز نیز دارای فضیلت ذکر شده است.[۱۳]
هنگام زیارت: از آداب زیارت معصومین (ع)، پوشیدن لباس تمیز و مناسب و خوشبو کردن خود ذکر شده است.[۱۴]
عید نوروز: امام صادق (ع) به معلی بن خنیس فرمودند: «چون روز نوروز شود، غسل کن و خود را کاملا خوشبو کن.»[۱۵]
هنگام مسافرت: نقل شده است که رسول خدا (ص) هنگام مسافرت، شش چیز از جمله شیشه عطر را همراه خود داشتند.[۱۶]
این روایات و سیره معصومین (ع) به خوبی نشان می دهند که استفاده از عطر در اسلام در زمان های مختلف، نه تنها یک امر مستحب بلکه نشانه اهمیت دادن به طهارت، آراستگی و پیروی از سنت های الهی است.
محل های سفارش شده برای استفاده از عطر در اسلام
محل های خاصی برای استفاده از عطر در اسلام در روایات ذکر شده است؛ اگرچه استفاده از عطر در هر نقطه ای از بدن جایز است، اما برای بهره مندی بیشتر از رایحه و پراکندگی بهتر آن، روایات اسلامی بر استفاده از عطر در نقاط خاصی از بدن تأکید دارند.
از نظر علمی نیز، استفاده از عطر در نقاط نبض دار بدن به دلیل جریان خون قوی تر و گرمای بیشتر پوست، موجب تبخیر بهتر و انتشار بیشتر رایحه می گردد. با این حال، در نظر گرفتن حساسیت پوست در محل مورد نظر نیز حائز اهمیت است. در روایات اهل بیت (ع) به محل های زیر برای استفاده از عطر اشاره شده است:
۱) شارب (موی روی لب)
حضرت علی (ع) در این باره می فرمایند: «عطر به شارب زدن، از اخلاق پیامبران و احترام کرام الکاتبین است.»[۱۷] این عمل نه تنها به خوشبویی فرد کمک می کند، بلکه نوعی تکریم فرشتگان نویسنده اعمال نیز محسوب می شود.
۲) محاسن (ریش)
نقل شده است که رسول خدا (ص)، مقدار فراوانی از عطر استفاده می کردند، به گونه ای که اثر آن در محاسن و موی سر مبارکشان نمایان بود.[۱۸] این نشان دهنده اهمیت خوشبو بودن ظاهر در سیره نبوی است.
۳) گودی گردن
حسن بن جهم روایت می کند: «خدمت امام رضا (ع) رسیدم، ظرفی نزد من آورد که در آن مشک بود. خطاب به من فرمود: از این مشک بردار و بر خود بمال. مقداری برداشتم و بر خود مالیدم. فرمود: مقداری دیگر بردار و بر گودی پایین گردن بمال.»[۱۹] این توصیه امام رضا (ع) نشان می دهد که این ناحیه از بدن نیز برای استفاده از عطر مناسب است.
۴) محل سجده گاه
امام رضا (ع) فرمودند: «کانَ یَعرِفُ مَوضِعَ سُجُودِ اَبِی عَبدِالله به طیبِ رِیحَه؛[۲۰] جایگاه سجده امام صادق (ع)، از بوی عطر آنجا شناخته می شد.» این روایت بیانگر آن است که حتی محل عبادت امامان معصوم (ع) نیز معطر بوده است و عطر در اسلام از جایگاه ویژه ای برخوردار است.
۵) محل نماز (در خانه)
عایشه نقل می کند: «پیامبر (ص) به ما فرمان داده بود تا در خانه ها، جایگاه نمازی بسازیم و آن را پاکیزه و خوشبو کنیم.»[۲۱] این امر نشان دهنده اهمیت پاکیزگی و خوشبویی محیط عبادت در منزل است.
آداب بوییدن گل و عطر در اسلام
آداب بوییدن گل و عطر در اسلام نیز مورد توجه قرار گرفته است. در فرهنگ اسلامی، بوییدن گل و مواد خوشبو، آدابی خاص دارد. مالک جهنی روایت می کند که گلی را به امام جعفر صادق (ع) تقدیم نمود. ایشان گل را گرفته، بوییدند و بر چشمان خود گذاشتند و سپس فرمودند: «هرکه گلی را بگیرد و ببوید و بر دیدگانش بگذارد و بگوید اللهم صلّ علی محمد و آل محمد، هنوز گل بر زمین نهاده نشده، گناهانش آمرزیده می شود.»[۲۲]
روایتی مشابه از امام هادی (ع) نقل شده است که فرمودند: «هر که گلی را ببویَد و بر چشمانش بگذارد و صلوات بر محمد و آل محمد بفرستد، خداوند متعال برای او به اندازه بیابان عالج – که میان مکه، شام و عراق کشیده شده است – حسنه بنویسد و به تعداد ریگ های آن بیابان، از گناهان او بزداید.»[۲۳]
پیامبر اکرم (ص) نیز در این باره فرموده اند: «هرگاه به یکی از شما گلی داده شد، پس آن را ببویید و بر چشمانش بگذارید که آن از بهشت است؛ پس هرگاه گلی به شما هدیه دادند، آن را رد نکنید.»[۲۴] ایشان همچنین درباره استفاده از گلاب فرمودند: «هر کس گلاب را به صورت بمالد، در آن روز پریشانی و بدحالی به او نرسد و هنگامی که گلاب را به صورت و دست ها می مالد، حمد خدای را بکند و صلوات بر محمد و آل او بفرستد.»[۲۵]
موارد منع استفاده از عطر در اسلام
با وجود تأکیدات فراوان بر استفاده از عطر، در برخی موارد، استفاده از عطر در اسلام منع شده است:
۱) برای غیر خدا
هرگونه خوشبو کردن به منظور جلب رضایت غیر الهی، در روایات مذموم شمرده شده است.[۲۶] در روایت آمده: «مَنْ تَطَیَّبَ لِلَّهِ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ رِیحُهُ أَطْیَبُ مِنْ رِیحِ الْمِسْکِ، وَ مَنْ تَطَیَّبَ لِغَیْرِ اللَّهِ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ رِیحُهُ أَنْتَنُ مِنَ الْجِیفَهِ؛ [۲۷] هر کس برای خدا عطر بزند، به صحرای محشر می آید در حالی که از مشک خوشبوتر است و هر کس برای غیر خدا عطر بزند، به محشر می آید در حالی که از مردار متعفن تر است.
۲) برای مُحرم
بر اساس فقه اسلامی، استفاده از عطرهای خوشبو کننده برای کسی که در حال احرام حج است، جایز نیست.[۲۸] یکی از حکمت های منع استفاده از عطر در اسلام برای محرم، حفظ حالت خشوع و دوری از تجمل است.
۳) برای معتکف
فردی که در حال اعتکاف است نیز از بوییدن و استفاده از عطرهای خوشبو کننده منع شده است.[۲۹]
۴) برای زنان در برابر نامحرم
منع استفاده از عطر در اسلام برای زنان در برابر نامحرم، با هدف حفظ حریم بین زن و مرد نامحرم است. روایات متعددی از پیامبر اکرم (ص) درباره منع استفاده از عطر برای زنانی که در معرض نامحرم قرار می گیرند، نقل شده است و این عمل نوعی زنا و موجب آتش و ننگ دانسته شده است.[۳۰]
در مورد عطر مخصوص زنان نیز توصیه شده است که رنگ آن آشکار و بویش پنهان باشد، در حالی که برای مردان عکس این مطلب مستحب است.[۳۱] بسیاری از علما معتقدند که بهتر است زن مسلمان تنها برای همسر خود از عطر استفاده کند.[۳۲]
آثار و خواص استفاده از عطر در اسلام
آثار و خواص متعددی برای استفاده از عطر در اسلام بیان شده است. استفاده از عطر و بوی خوش در فرهنگ اسلامی، آثار و برکات فراوانی را در دنیا و آخرت به همراه دارد. روایات اهل بیت عصمت و طهارت (ع) به ابعاد مختلف این آثار اشاره کرده اند که در ادامه به آن ها می پردازیم:
۱) نوری در قیامت
امام جعفر صادق (ع) در فضیلت عطر زدن می فرمایند: «هر کس به سر و روی مسلمانی عطر بزند، خدای عزّوجل در مقابل هر مویی، نوری برای او در روز قیامت قرار می دهد.»[۳۳] این پاداش عظیم، نشان دهنده اهمیت ایجاد حس خوشایند در دیگران از طریق بوی خوش است.
۲) تقویت قلب
پیامبر اکرم (ص) در تأثیر بوی خوش بر روح و جسم انسان می فرمایند: «الطِّیبُ یَشُدُّ القَلب؛[۳۴] بوی خوش، قلب را تقویت می کند.» این حدیث، ارتباط عمیق میان عطر و سلامت روحی و عاطفی را بیان می کند.
۳) زیادی عقل
امام صادق (ع) در بیان یکی دیگر از خواص عطر می فرمایند: «الرُّیحُ الطَّیِّبَهُ تَشُدُ العَقلَ وَ تَزِیدُ فِی البَاه؛[۳۵] بوی خوش، عقل را استوار و بر توان جنسی می افزاید.» این روایت، تأثیر مثبت عطر بر قوای ذهنی و جسمی را مورد تأکید قرار می دهد.
۴) سرور و شادمانی
امیرالمؤمنین علی (ع) درباره نقش بوی خوش در ایجاد نشاط می فرمایند: «به کار بردن بوی خوش و… از موجبات سرور و شادمانی است.»[۳۶] عطر، با تأثیر بر حس بویایی، می تواند احساسات مثبت را در انسان برانگیزد.
علاوه بر این آثار ذکر شده، در کلام ائمه اطهار (ع) به ده خاصیت دیگر برای استفاده از بوی خوش اشاره شده است[۳۷]:
عمل به سنت پیامبر (ص): استفاده از عطر، پیروی از سیره و روش پیامبر اکرم (ص) است. سیره عملی پیامبر (ص) بهترین الگو در زمینه استفاده از عطر در اسلام برای مسلمانان است.
زیاد شدن رزق و روزی: یکی از آثار استفاده از عطر در اسلام، زیاد شدن رزق و روزی است. خوشبو بودن می تواند تأثیر مثبتی بر جذب برکت و افزایش رزق داشته باشد.
اکرام ملائکه نویسندگان اعمال: فرشتگان از بوی بد بیزارند و بوی خوش، موجب خشنودی آنها می شود. یکی از مهمترین دلایل توصیه به استفاده از عطر در اسلام همین نکته است.
احترام به دیگران: استفاده از عطر، به نوعی، احترام به دیگران و رعایت حال آنهاست. اساسا اهمیت استفاده از عطر در اسلام، علاوه بر جنبه فردی، جنبه اجتماعی نیز دارد.
تعظیم و آماده شدن برای نماز: خوشبو بودن، حالتی از آمادگی و توجه بیشتر به عبادت را ایجاد می کند. یکی از جنبه های مهم استفاده از عطر در اسلام، تأثیر آن بر ایجاد حس آرامش و تمرکز در هنگام عبادت است.
تعظیم و احترام روز جمعه: همانطور که اشاره شد، استفاده از عطر در روز جمعه از سنت های مؤکد است.
تعظیم و احترام مسجد: خوشبو کردن خود هنگام رفتن به مسجد، نوعی تکریم این مکان مقدس است.
سد باب غیبت: بوی بد برخی افراد ممکن است موجب غیبت کردن دیگران از آنها شود؛ استفاده از عطر از این امر جلوگیری می کند.
این آثار و خواص گوناگون، نشان دهنده اهمیت و جایگاه والای استفاده از عطر در اسلام و فرهنگ ناب اهل بیت (ع) است.
رایحه درمانی در علم نوین
رایحه درمانی (آروماتراپی) که با مبحث عطر در اسلام نیز همپوشانی هایی دارد، به عنوان شاخه ای از طب مکمل و جایگزین در جهان امروز مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش های علمی گسترده ای در این زمینه انجام شده و نتایج قابل توجهی به دست آمده است[۳۸]. از جمله یافته های این تحقیقات می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱-تأثیر نشاط بخش بر روحیه: رایحه های دل انگیز، اثرات مثبت و نشاط آوری بر بیماران روحی و روانی داشته و در درمان افسردگی و اضطراب مؤثر است.
۲-تقویت روابط انسانی: بوی خوش، نقش مهمی در ایجاد پیوند عاطفی میان افراد، به ویژه زوجین، و تقویت روابط انسانی ایفا می کند.
۳-افزایش اعتماد به نفس: استشمام بوی مطلوب، می تواند به افزایش اعتماد به نفس و بهبود خلق و خو کمک کند.
۴-بهبود عملکرد ذهنی: رایحه های دلپذیر موجب افزایش توانایی تفکر، هوشیاری و تمرکز شده و فشار ذهنی و افکار منفی را کاهش می دهد.
۵-تنظیم سیستم عصبی: بوی خوش می تواند به عنوان عامل سلامتی عمل کرده و سیستم عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک را تنظیم کند.
۶-تعادل هورمونی: عطریات می توانند در تعادل و ترشح صحیح هورمون ها نقش داشته باشند و هماهنگی هورمونی از عوامل مهم سلامتی است.
جمع بندی
عطر در اسلام، جایگاه والایی دارد و پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) همواره بر استفاده از آن تأکید داشته اند. این سنت نبوی نه تنها به عنوان یک امر بهداشتی و زینت مورد توجه بوده، بلکه در زمان های خاصی مانند نماز، روز جمعه، پس از وضو، هنگام روزه داری، زیارت و اعیاد نیز به آن سفارش شده است. روایات متعددی به فضیلت و آثار دنیوی و اخروی استفاده از عطر اشاره دارند، از جمله نورانیت در قیامت، تقویت قلب و عقل، سرور و شادمانی، و افزایش رزق. همچنین، در اسلام از خوشبو کردن برای غیر خدا و برای زنان در برابر نامحرم نهی شده است.
پی نوشت ها
[۱] مجلسی، بحارالانوار، ج۱۶، ص ۲۴۸
[۲] محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۳۳۹
[۳] فیض کاشانی، سنن النبی (ص)، ص ۱۰۶.
[۴] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۸۳.
[۵] محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۳۳۹.
[۶] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۸۲.
[۷] قمی، مفاتیح الجنان، ص ۴۹.
[۸] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۸۲.
[۹] عزیزی، عطر زینت نماز و زندگی، ص ۴۱.
[۱۰] محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۳۳۹.
[۱۱] محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۳۳۹.
[۱۲] عزیزی، عطر زینت نماز و زندگی، ص ۵۹.
[۱۳] قمی، مفاتیح الجنان، ص ۹۰۱.
[۱۴] قمی، مفاتیح الجنان، ص ۲۵۶.
[۱۵] قمی، مفاتیح الجنان، ص ۱۰۵۳.
[۱۶] عزیزی، عطر زینت نماز و زندگی، ص ۴۵.
[۱۷] کاشانی، محجهالبیضاء، ج ۲، ص ۲۳
[۱۸] فیض کاشانی، سنن النبی (ص)، ص ۱۰۱
[۱۹] عزیزی، عطر زینت نماز و زندگی، ص ۳۵
[۲۰] کلینی، کافی، ج۶، ص ۵۱۱
[۲۱] سیدی، همنام گلهای بهاری، ص ۴۴
[۲۲] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۴۱
[۲۳] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۸۱
[۲۴] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۸۱ ؛ سیدی، همنام گلهای بهاری، ص ۲۱۰
[۲۵] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۸۶
[۲۶] محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۳۴۱
[۲۷] مدنی شیرازی، ریاض السالکین، ج ۳، ص ۲۸۲
[۲۸] ایروانی، فقه استدلالی، ص ۲۱۳
[۲۹] ایروانی، فقه استدلالی، ص ۱۴۷
[۳۰] احمدیان، نهج الفصاحه، ص ۴۱۱، ح ۱۷۷
[۳۱] احمدیان، نهج الفصاحه، ح ۱۵۱۶
[۳۲] حسینی دشتی، معارف و معاریف، ج ۷، ص ۳۸۸
[۳۳] عزیزی، عطر زینت نماز و زندگی، ص ۵۶
[۳۴] محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۳۳۸
[۳۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۲، ص ۲۷۵
[۳۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۱۴۱
[۳۷] جاهد، داروخانه معنوی، ص ۲۰۸
[۳۸] خدایی، خدایا چه بخورم، ص ۱۸۲
منابع
- قرآن کریم
- ایروانی، شیخ باقر، فقه استدلالی، نشر مرکزمصطفی العالمیه للترجمه و النشر، چاپ زلال کوثر، چاپ نهم،۱۳۹۰
- جاهد، رضا، داروخانه معنوی، انتشارات هاتف، چاپخانه شمشاد، چاپ بیستم، ۱۳۸۳
- خدایی، زبیده، خدایا چه بخورم، انتشارات نگاران نور، چاپ پنجم، ۱۳۸۸
- سیدی، حسین، همنام گل های بهاری، چاپ کیمیا، چاپ هشتم، ۱۳۸۵
- طبرسی، رضی الدین، مکارم الاخلاق، مترجم: سید ابراهیم میرباقری، انتشارات فراهانی
- عزیزی، عباس، عطر زینت نماز و زندگی، انتشارات صلوه، چاپ عترت، چاپ هفتم، ۱۳۸۶
- قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، ناشر: افق فردا، چاپخانه بقیع، چاپ بیست وهشتم، ۱۳۸۵
- کاشانی، محمدحسن، محجه البیضا، موسسه نشر اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۲۱ ه. ق
- مجلسی، محمّد باقر، بحار الانوار، انتشارات دارالکتب اسلامیه، چاپخانه خورشید، چاپ سوم، ۱۳۷۴
- محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، مترجم: حمیدرضا شیخی، ناشر: دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۷۷
- نهج الفصاحه، مترجم: ابراهیم احمدیان، نشر شهاب الدین، چاپ بقیع، نوبت اول، ۱۳۸۵
- مدنی شیرازی، سید علیخان، ریاض السالکین، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۵ ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۶۳ش.
منبع اقتباس
- مقاله آداب و خواص به کار بردن بوی خوش، نویسنده:عباسعلی تیموری عسگرانی
- مقاله عطر در معارف اسلامی، پایگاه تخصصی اخلاق و تربیت اسلامی ضیاء الصالحین
